تحریم‌های مخابراتی و ارتباطی، واقعیتی که زیست دیجیتالی ایرانی‌ها از آن متاثر است

خبرگزاری آنا، علی پژوهش، دبیر سرویس فناوری ـ سابقه تحریم‌های حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات علیه ایران به دهه‌ها قبل بازمی‌گردد. از قطعنامه‌های شورای امنیت در دهه ۸۰ شمسی که واردات تجهیزات پیشرفته مخابراتی را تحت تأثیر قرار داد تا تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا که پس از خروج از برجام تشدید شد، صنعت فناوری ایران همواره در محاصره قرار داشته است. وزارت خزانه‌داری آمریکا بارها شبکه‌های تأمین تجهیزات فناوری اطلاعات به ایران از جمله بانک مرکزی و شرکت خدمات انفورماتیک را تحریم کرده است.

تحریم‌های فناوری هرگز یک مسئله انتزاعی در سطح کلان‌اقتصاد نبوده، بلکه زندگی روزمره مردم ایران را لایه‌لایه درگیر کرده است. وقتی زیرساخت‌های دیتاسنتر، شبکه‌های مخابراتی و تجهیزات بانکی به دلیل تحریم به‌سادگی قابل نوسازی و به‌روزرسانی نیستند، نتیجه آن کاهش کیفیت اینترنت، اختلال در تراکنش‌های مالی آنلاین، قطعی‌های مکرر سرویس‌های دیجیتال و کندی دسترسی به خدمات اساسی خواهد بود.

کاربران ایرانی هنگام استفاده از همراه بانک، اپلیکیشن‌های حمل‌ونقل اینترنتی یا سکوهای آموزش مجازی، گاهی با تأخیر، قطعی یا افت کیفیت مواجه می‌شوند. این وضعیت ریشه در سیستمی دارد که به دلیل تحریم، به‌راحتی قادر به تأمین سرورهای جدید، تجهیزات شبکه و قطعات پشتیبانی نیست.

البته آنچه در این میان کمتر دیده می‌شود، توانمندی بالای ایران در تاب‌آوری فناورانه است. پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد که تحریم‌ها در برخی صنایع ایران از جمله صنایع محصولات کانی غیرفلزی و ماشین‌آلات حسابداری و اداری، باعث افزایش بهره‌وری کل عوامل تولید شده است. این واقعیت نشان می‌دهد که فشار خارجی، برخلاف هدف طراحانش، گاهی موتور محرکی برای نوآوری و توسعه توانمندی‌های بومی شده است.

مطالعات الگوی تاب‌آوری در شرایط تحریم اقتصادی نشان می‌دهد که عواملی مانند گسترش ارتباطات، اقتصاد مقاومتی، توانمندسازی مدیریت و برنامه‌ریزی سازمانی از مؤلفه‌های کلیدی برای حفظ پایداری در شرایط بحران محسوب می‌شوند.

رسانه‌ها و کنشگران فضای مجازی ایران در سال‌های اخیر توجه گسترده‌ای نسبت به موضوع محدودیت برخی سکوهای اجتماعی و مدیریت اینترنت در فضای داخلی داشته‌اند. این حساسیت به نظر می‌رسد زمانی به نتیجه مطلوب منجر می‌شود که با توجه به لایه دیگر مسئله یعنی تحریم‌های فناوری علیه کشور همراه باشد.

کنشگران اجتماعی وقتی به موضوع محدودیت‌های داخلی می‌پردازند و از حق مردم برای دسترسی آزاد به اینترنت سخن می‌گویند، دغدغه‌هایی دارند، اما پاسخ کامل به چالش‌های زیست دیجیتال ایرانی‌ها بدون توجه به حقیقت تحریم‌ها امکان‌پذیر نیست. شاید برخی از سیاست‌های مدیریتی حوزه ارتباطات ایران نیاز به ارتقا داشته باشد اما اگر زاویه نگاه ما یکسویه و بدون توجه به تحریم‌ها باشد، به نتیجه مطلوب نخواهیم رسید.

ادبیات‌سازی کنشگران و رسانه‌ها در این زمینه به معنای روایت کردن این واقعیت است که تحریم‌های فناوری، سقف توانمندی فنی کشور را تحت تأثیر قرار داده و زندگی روزمره مردم را متأثر ساخته است.

زندگی مردم ایران در سال ۱۴۰۴ به گونه‌ای با فناوری اطلاعات گره خورده که کوچکترین اختلال در خدمات پایه، طیفی از خدمات را تحت تأثیر قرار می‌دهد. حمل‌ونقل اینترنتی، سفارش آنلاین غذا، خرید اینترنتی کالا، آموزش از راه دور، ویزیت آنلاین پزشک، پرداخت قبوض و انتقالات بانکی همگی به شبکه‌ای از دیتاسنترها، سرورها، تجهیزات شبکه و سرویس‌های ابری متکی هستند. کارشناسان حوزه زیرساخت معتقدند حفظ و توسعه این شبکه عظیم در شرایط تحریم، خود یک دستاورد بزرگ ملی است که کم‌تر به آن پرداخته می‌شود.

تجربه جهانی نشان می‌دهد که کشورهای تحت تحریم دو راهبرد اساسی برای عبور از محدودیت‌های فناوری در پیش گرفته‌اند: توسعه توانمندی‌های داخلی و تغییر در شرکای تجاری و فناوری. ایران نیز در سال‌های اخیر گام‌های بلندی در مسیر توسعه توان داخلی فناوری برداشته است.

رونمایی از گوشی هوشمند بومی، توسعه پیام‌رسان‌های داخلی، و پیشرفت در طرح ملی فیبرنوری به خصوص در سال‌های ابتدایی دهه جدید خورشیدی از جمله این دستاوردهاست که نشان می‌دهد تحریم نتوانسته است چرخ فناوری کشور را متوقف کند، هرچند ظالمانه هستند و برای بی‌اثر کردن آن‌ها باید تدبیر جدی داشت.

واقعیت‌های میدانی بسیاری نیز نشان می‌دهد که تحریم‌های بین‌المللی در برخی حوزه‌ها از جمله هوافضا، مخابرات و فناوری نانو، محرک خوبی برای رشد توانمندی‌های بومی بوده است و کشور ما موفق شده که بخشی از تهدیدهای این حوزه را به فرصت تبدیل کند، ولی همچنان قسمتی از زیست دیجیتال ایرانی‌ها تحت تأثیر تحریم‌های ارتباطی قرار دارد که عدم دسترسی به بیش از ۳۰۰ هزار سایت و سرویس تحریمی، بخشی از این واقعیت است.

بازتعریف شرکای بین‌المللی فناوری در کنار توسعه داخلی نیز ضرورتی انکارناپذیر است. جهان امروز دیگر تک‌قطبی نیست و کشورهای متعددی از جمله روسیه، چین، هند و اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا آماده همکاری فناورانه با ایران هستند. توسعه روابط با این کشورها می‌تواند دسترسی به فناوری‌های روز را تسهیل کند و وابستگی به منابع محدود غربی را کاهش دهد. استقلال فناورانه به معنای قطع رابطه با جهان نیست، بلکه به معنای تنوع‌بخشی به شرکای بین‌المللی و کاهش نقاط فشار است.

توسعه زیرساخت‌های ایران براساس فیبرنوری، طرحی در کلاس جهانی است که با قدرت دنبال می‌شود. این نگاه امیدوارانه به آینده فناوری ایران، ریشه در واقعیت عینی دستاوردهای کشور دارد. از توسعه ماهواره‌های بومی تا پیشرفت در سلول‌های بنیادی، از نانوتکنولوژی تا هوش مصنوعی، محققان و متخصصان ایرانی نشان داده‌اند که محدودیت‌های خارجی نمی‌تواند مانع شکوفایی استعدادهای داخلی شود. راه آینده انزوا یا تسلیم در برابر فشارها نیست، مسیر درست خودکفایی هوشمند همراه با دیپلماسی فناوری فعال است؛ رویکردی که هم توانمندی‌های داخلی را به کار می‌گیرد و هم از فرصت‌های بین‌المللی موجود به بهترین شکل بهره می‌برد.

تحریم‌های فناوری علیه ایران یک واقعیت پایدار در اقتصاد سیاسی جهان معاصر است. رسانه‌ها و تحلیلگران حوزه فناوری می‌توانند روایت دقیق و متوازنی از این واقعیت ارائه دهند؛ روایتی که در آن فشارهای خارجی و توانمندی‌های داخلی برای عبور از این فشارها دیده شود.

حساسیت رسانه‌ای نسبت به هر دو موضوع سیاست‌های داخلی و تحریم‌های خارجی می‌تواند افکار عمومی را به درکی عمیق‌تر از پیچیدگی مسائل فناوری کشور برساند. کیفیت زندگی دیجیتال شهروندان، دسترسی آنان به خدمات آنلاین و آینده اقتصاد دیجیتال ایران در گرو عبور هوشمندانه از هر دو دسته محدودیت است.

بخشی از آنچه امروز به عنوان کندی اینترنت، اختلال در پرداخت‌های الکترونیک یا افت کیفیت سکوهای داخلی گاهی تجربه می‌شود، ریشه در زیرساختی دارد که سال‌ها تحت فشار تحریم، فرصت کامل نوسازی و به‌روزرسانی پیدا نکرده است.

البته نباید فراموش کنیم که دستاوردهای چشمگیر متخصصان ایرانی در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که این فشارها کشور را از حرکت بازنداشته و حتی در مواردی موتور محرکی برای نوآوری و خودباوری شده است. آینده از آن کشوری است که بتواند با تکیه بر توان داخلی و همکاری هوشمندانه با شرکای بین‌المللی جدید، مسیر توسعه فناورانه خود را با قدرت ادامه دهد.