هند و هنر موازنه/ ضرورت تعامل راهبردی ایران با دهلینو
به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری آنا؛ هند بهعنوان یکی از قدرتهای نوظهور اقتصادی و سیاسی جهان، با تکیه بر سنت دیرینه «خودمختاری راهبردی»، همواره کوشیده است در میانه رقابتهای قدرتهای بزرگ، مسیر مستقل خود را حفظ کند؛ مسیری که با وجود گرایشهای اخیر به سمت غرب، همچنان تحت تأثیر مقاومت نخبگان داخلی و منطق توازن قوا باقی مانده است.
برای ایران، بهعنوان بازیگری که در شرایط پیچیده تحریم و محاصره منطقهای قرار دارد، تعامل با هند نهتنها یک فرصت اقتصادی، بلکه یک ضرورت راهبردی برای تنوعبخشی به روابط خارجی و تقویت موقعیت در نظم نوین جهانی محسوب میشود.
در این شرایط، عقلانیت سیاست خارجی ایران ایجاب میکند که با درک واقعبینانه از ظرفیتها و محدودیتهای هند، بهدنبال تعریف انتظاراتی عملیاتی و مبتنی بر منافع مشترک باشد.
در همین رابطه، خبرنگار آنا گفتوگویی با «محسن روحیصفت» دیپلمات پیشین و کارشناس ارشد مسائل شبهقاره داشته است.
خودمختاری راهبردی؛ اولویت با منافع ملی است
روحیصفت در پاسخ به پرسشی درباره تحولات سیاسی هند و جایگاه این کشور در معادلات منطقهای تأکید کرد: هند با توجه به ظرفیتهای درونی خود، پیش و پس از استقلال، همواره مسیری مستقل را در پیش گرفت. این کشور با پیوستن به جنبش عدم تعهد، خود را وابسته به هیچ قدرت بزرگی اعلام نکرد و سیاست اصلی دهلی نو تا پیش از روی کار آمدن حزب بیجیپی (حزب مردم هند)، حفظ همین استقلال راهبردی بود.
وی با گفتن اینکه با آمدن بیجیپی، گرایشی به سمت ائتلاف با قدرتهای غربی مشاهده شد، افزود:، اما در درون جامعه هند، نخبگان مقاومتی نشان دادند که اجازه نداد این گرایش بهطور کامل محقق شود. در نتیجه، امروز شاهد هستیم که حتی رهبران بیجیپی نیز «خودمختاری راهبردی» را بهعنوان سیاست رسمی کشورشان اعلام میکنند.
رایزن فرهنگی پیشین ایران در هند با اشاره به تجربه دوره دوم ترامپ بهعنوان نمونهای عینی از این مقاومت درونی اظهار کرد: برای مثال میبینیم که در دور دوم روابط هند و آمریکا مانند دوره اول پیش نرفته و تعرفههایی علیه هند از سوی آمریکا اعمال شده است.
وی در عین حال، مقاومت هندیها در برابر فشارهای ترامپ را نشاندهنده ظرفیتهایی در درون جامعه نخبگان این کشور آسیایی دانست که مانع وابستگی مطلق به یک قدرت خاص میشود.
روحیصفت گفت: هند همچنان سیاست توازن قوا را دنبال میکند؛ به این معنی که مثلا نه خود را وابسته به روسیه میداند و نه به آمریکا؛ بلکه میکوشد منافع ملی را حفظ کند.
همگرایی ایدئولوژیک جدید و پیامدهای منطقهای
کارشناس مسائل شبهقاره در ادامه با تشریح ابعاد ایدئولوژیک تحولات داخلی هند بیان کرد: البته با توجه به ماهیت حزب حاکم که گرایشهای راستگرایانه دارد و تا حدودی با مسلمانان زاویه پیدا کرده، و همچنین نزدیکی این حزب به اسرائیل، نوعی اشتراک ایدئولوژیک میان حزب حاکم و تلآویو شکل گرفته است. این اشتراک در سالهای اخیر عمق بیشتری یافته و حزب حاکم دریافته که چگونه میتواند با بهرهگیری از احساسات مذهبی، پایگاه قدرت خود را تحکیم کند.
روحیصفت با هشدار درباره تداوم این روند تأکید کرد: به نظر میرسد این روند در کوتاهمدت تغییر نخواهد کرد و هند همچنان از مذهب بهعنوان ابزاری برای تثبیت قدرت سیاسی استفاده میکند. در همین بستر، وقتی اسرائیل علیه مسلمانان، فلسطین و کشورهای اسلامی فعالیت میکند، هندیها نیز با توجه به مسئله کشمیر، خود را در معرض چالشهای مشابه میبینند و نوعی همسویی را با اسرائیل احساس میکنند.
دیپلمات اسبق ایران با اشاره به بعد دیپلماتیک این همگرایی افزود: نکته دوم اینکه هندیها برای کسب امتیاز از آمریکا، به این نتیجه رسیدهاند که از لابی قدرتمند اسرائیل در واشنگتن بهره ببرند و در این زمینه نیز موفق عمل کردهاند.
وی با ترسیم وضعیت جدید منطقه در پرتو تجاوز نظامی علیه ایران، به ائتلاف اسرائیل، امارات و هند در مقابل ائتلافی متشکل از پاکستان (مخالف هند)، ترکیه (مخالف اسرائیل) و قطر (حامی اخوانالمسلمین و دارای زاویه با اسرائیل) اشاره کرد و گفت: این تحولات، خطوط جدیدی در روابط منطقهای ترسیم کرده است.
روحیصفت در پاسخ به این پرسش که آیا صفبندی اخیر، مخل رویکرد متوازن دهلی نو در عرصه سیاست خارجی نیست، توضیح داد: به نظر من، در درون جامعه هند مقاومتهایی در برابر سیاستهای یکجانبهگرایانه وجود دارد که ممکن است هماکنون آشکار نباشد، اما در بزنگاههای تاریخی ظهور کرده و مانع انحراف از سیاست «خودمختاری راهبردی» میشود؛ بنابراین نمیتوان با قطعیت گفت که هند همواره در یک خط ثابت باقی خواهد ماند؛ بلکه هندیها ممکن است در مقاطع مختلف، سیاستهای متفاوتی در پیش بگیرند.
هشدار درباره عملیات پرچم دروغین
این کارشناس مسائل شبهقاره به تلاش رژیم صهیونیستی برای غبارآلود کردن فضای روابط دهلی-تهران هم اشاره کرد و با توجه به حمله اخیر به یک کشتی تجاری هند در آبهای منطقه هشدار داد: این میتواند ناشی از عملیات پرچم دروغین باشد و تلآویو قصد دارد با تشدید دوقطبیسازی، مانع از نزدیکتر شدن روابط هند و ایران شود.
وی در تکمیل این موضوع افزود: پیوستگی بیشازحد هند و ایران، بهویژه در شرایط کنونی، ممکن است برای اسرائیل پیامدهای منفی داشته باشد؛ بنابراین تلآویو تلاش میکند مانع از هرگونه تغییر موضع یا کوتاهآمدن هند در قبال ایران شود.
ترک تخاصم منطقهای، ضرورتی اجتنابناپذیر برای ثبات و رشد اقتصادی
روحیصفت با توجه به میزبانی دهلی نو از بیستمین نشست وزرای خارجه بریکس و انتشار خبری مبنی بر پیشنهاد عربستان سعودی برای اجرای «مدل هلسینکی» جهت ترک تخاصم کشورهای منطقه با ایران، اظهارکرد: در نهایت، برقراری همکاری میان کشورهای منطقه ضروری است. حتی میان کشورهایی که نمیتوانند به تفاهم کامل برسند؛ حصول توافق ترک خصومت میتواند زمینهساز ثبات سیاسی و امنیتی شود.
وی با اشاره به پیامدهای اقتصادی این ثبات افزود: به این ترتیب، امکان رشد اقتصادی برای کشورهای منطقه فراهم میشود تا بدون نگرانی از حمله، به توسعه بپردازند. بنابراین، ترک خصومت دیر یا زود محقق خواهد شد؛ اگر نه امروز، شاید پنج یا ده سال دیگر.
انتظارات راهبردی ایران از هند در نظم نوین جهانی
این کارشناس مسائل شبهقاره در ادامه با تشریح انتظارات ایران از هند در شرایط کنونی تأکید کرد: بهطور کلی، ایران علاقهمند است هند همچنان کشوری غیرمتعهد به بلوکهای قدرت باقی بماند و در صحنه سیاست جهانی از استقلال عمل برخوردار باشد چراکه این هم به نفع هند است و هم به نفع ایران.
روحیصفت با اشاره به نقش کشورهای عضو بریکس در نظم نوین جهانی گفت: علاوه بر این، ایران خواهان آن است که کشورهایی مانند هند، چین، برزیل، آفریقای جنوبی و خود ایران، که در قالب بریکس گرد هم آمدهاند، در نظم نوین جهانی جایگاهی اثرگذار داشته باشند.
وی با اشاره به ابتکارات اقتصادی بریکس تاکید کرد: برای مثال، این کشورها در پی ایجاد مکانیزمهای جایگزین برای انتقال پول بینالمللی هستند تا وابستگی به سیستمهای تحت سلطه غرب کاهش یابد. همچنین، استفاده از ارزهای ملی در مبادلات تجاری، میتواند به تبدیل شدن این بلوک به یک قطب اقتصادی اثرگذار کمک کند.
کارشناس مسائل شبهقاره با تبیین مفهوم «جنوب جهانی» افزود: اصطلاح جنوب جهانی ناظر به همین همگرایی و به معنای ایجاد تعادلی در برابر کشورهایی مانند آمریکا است که میکوشند جهان را یکجانبه اداره کنند. بنابراین، منافع ملی ایران در این است که توازنی میان همه بازیگران ایجاد شود.
روحیصفت با اشاره به تجربه تاریخی دیپلماسی هند تصریح کرد: هند اگرچه با آمریکا روابط نزدیکی دارد، اما تجربه چهلساله سیاست خارجی آن نشان میدهد که همواره از رابطه با قدرتهای بزرگی، چون روسیه و آمریکا بهطور موازی بهره برده است. این یک ریاضیات سیاسی پایدار و آزموده در دیپلماسی هند است.
کریدور شمال–جنوب؛ شریان حیاتی تجارت منطقهای
این دیپلمات پیشین در بخش دیگری از گفتوگو با اشاره به اهمیت کریدور حملونقل شمال–جنوب (INSTC) و جایگاه هند در این حلقه تجاری تشریح کرد: کریدور شمال–جنوب با اعضای اصلی ایران، روسیه و هند، و پیوستن بعدی عمان و ازبکستان، مسیری استراتژیک برای تجارت با روسیه، اروپای شمالی، آسیای میانه و افغانستان است که در تنفس تجاری به ایران کمک میکند.
وی با اشاره به مزیتهای زمانی و لجستیکی این مسیر افزود: ارسال کالا از هند به روسیه از مسیر سنتی دو ماه طول میکشد، اما از طریق کریدور شمال–جنوب (چابهار) این زمان به ۲۶ روز کاهش مییابد. از نظر امکانات لجستیکی نیز وضعیت چابهار حتی از بندر گوادر نیز بهتر است.
جزئیات مسیر و چالشهای پیشرو
روحیصفت در پاسخ به پرسشی درباره جزئیات مسیر کریدور توضیح داد: مسیر از بمبئی به چابهار، سپس از طریق دریا به بندر امیرآباد در سواحل دریای خزر منتقل میگردد و از آنجا با کشتیهای «رورو» (Roll-on/Roll-off) به روسیه ارسال میشود.
وی با اشاره به چالشهای فعلی ناشی از محاصره دریایی ایران گفت: اکنون با تشدید محاصره دریایی از سوی آمریکا، حتی چابهار نیز ممکن است در معرض محدودیت قرار گیرد. بنابراین، هند نمیتواند صرفاً از طریق چابهار بهطور کامل به دور زدن محاصره کمک کند، اما بهدلیل منافع مشترک و دسترسی انحصاری به آسیای میانه از مسیر ایران، این کریدور برای آنها حیاتی است.
ارزیابی اجلاس وزرای بریکس در پرتو اختلافات منطقهای
کارشناس مسائل شبهقاره در پاسخ به پرسشی درباره اجلاس اخیر وزرای بریکس و اختلافات ایران و امارات بیان کرد: ایران سیاست معقولی در پیش گرفته بود تا از اوجگیری اختلافات در این فضا جلوگیری کند. این در حالی است که کشورهایی با ظرفیت بالا مانند چین، ایران و آفریقای جنوبی اجازه نخواهند داد مداخلاتی مانند موضع امارات، مانع پیشبرد اهداف کلان بریکس شود.
نکته پایانی؛ هند را نمیتوان نادیده گرفت
روحیصفت در پایان با تأکید بر اهمیت راهبردی هند برای ایران خاطرنشان کرد: هند را نمیتوان نادیده گرفت. این کشور اکنون سومین یا چهارمین قدرت اقتصادی جهان است و همراه با چین، بهسمت تبدیل شدن به یکی از قطبهای اصلی قدرت جهانی حرکت میکند. بنابراین، هرگونه گسترش تماس، گفتوگو و روابط اقتصادی با هند میتواند مزایای قابلتوجهی برای ایران داشته باشد.
کارشناس مسائل شبهقاره در نهایت هشدار داد: منطق «کنار کشیدن بهخاطر رابطه دشمن با هند» دقیقاً همان سناریویی است که رقبای منطقهای ایران آرزوی تحقق آن را دارند.
انتهای پیام/
