فراستخواه: جامعه ایران به «ذهن علمی» نیاز دارد

به گزارش خبرگزاری آنا، مراسم بزرگداشت روز معلم، ظهر امروز با حضور چهره‌های ماندگار عرصه اندیشه و دانشگاه در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد. در این نشست، موضوعاتی همچون رسالت استاد، اخلاق تدریس و جستجوی معنا در آموزش عالی مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

در این برنامه، مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس ایرانی و استاد برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، به بیان دیدگاه‌های خود درباره نقش معلمان و چالش‌های آموزش دانشگاهی پرداخت.

معلمی باید از سادگی به «دشواری خلاق» برسد

فراستخواه با بیان اینکه تدریس در سال‌های اخیر گاه به فعالیتی سطحی و صرفاً رسمی تقلیل یافته است، اظهار کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری باید معلمی را از حالت آسان و اداری خارج کرد و آن را به فعالیتی عمیق و خلاق تبدیل کرد.

وی افزود: گاهی تدریس تنها به برگزاری چند جلسه کلاس در هفته یا انجام یک وظیفه سازمانی محدود می‌شود، در حالی که آموزش دانشگاهی در واقع فرایند تولید سرمایه انسانی برای آینده جامعه است.

این جامعه‌شناس ادامه داد: آموزش دانشگاهی ارتقای ظرفیت جامعه برای ساختن آینده است و نمی‌توان آن را صرفاً یک فعالیت آموزشی فنی دانست. به گفته فراستخواه، معلم تنها انتقال‌دهنده دانش نیست بلکه خالق رابطه، تولیدکننده فضای یادگیری و شکل‌دهنده اجتماع فکری است.

وی تأکید کرد: استادان دانشگاه در واقع تولیدکنندگان سرمایه‌های نمادین و اجتماعی هستند و می‌توانند نقش مهمی در افزایش تحرک اجتماعی دانشجویان، تقویت عزت‌نفس آنان و شکل‌دهی به مسیر زندگی‌شان ایفا کنند.

آسیب به نهاد آموزش پس از کرونا و بحران‌های جهانی

فراستخواه با اشاره به پیامد‌های بحران‌های اخیر جهانی گفت: از دوران کرونا تا جنگ‌های اخیر، نهاد اجتماعی آموزش در بسیاری از کشور‌ها آسیب دیده و در ایران نیز این آسیب‌ها جدی بوده است. وی توضیح داد: آموزش یک نهاد اجتماعی است و تنها به برگزاری کلاس‌های چند ساعته محدود نمی‌شود؛ بلکه فرایندی پیچیده و زیربنایی برای تولید سرمایه انسانی محسوب می‌شود.

پنج راهبرد برای تقویت آموزش دانشگاهی

این استاد دانشگاه در ادامه به برخی راهبرد‌های ضروری برای حفظ و تقویت آموزش دانشگاهی اشاره کرد و گفت: توسعه زیرساخت‌ها نخستین گام است؛ از جمله تقویت سامانه‌های دیجیتال، آموزش‌های آنلاین و تلویزیون‌های دانشگاهی.

وی افزود: راهبرد دوم، سازگاری فضایی در دانشگاه‌هاست؛ ایجاد پناهگاه‌ها، سیستم‌های هشدار و طراحی فضا‌های آموزشی انعطاف‌پذیر برای شرایط بحرانی. فراستخواه سومین محور را اصلاح و انعطاف در آیین‌نامه‌ها دانست و گفت: مقررات آموزشی باید امکان استمرار آموزش در شرایط خاص را فراهم کنند. به گفته او، توسعه شبکه‌های همکاری میان دانشگاه‌ها و تسهیل رفت‌وآمد دانشجویان برای حضور در کلاس‌ها از دیگر اقدامات ضروری است.

وی همچنین بر اهمیت ظرفیت‌های نهادی و سیاستی تأکید کرد و افزود: نوآوری در سیاست‌گذاری، مقررات‌زدایی برای حفظ کیفیت آموزش و بهره‌گیری از ظرفیت ایرانیان متخصص خارج از کشور می‌تواند به تقویت آموزش دانشگاهی کمک کند.

فراستخواه در ادامه با انتقاد از رویکرد صرفاً رفتارگرایانه در آموزش گفت: این رویکرد درک ما از آموزش را سطحی کرده است. وی تأکید کرد: تدریس تنها تحقق اهداف رفتاری یا اجرای وظایف سازمانی نیست، بلکه نوعی «مراقبت» از سرمایه انسانی در سطح عالی است.

 هویت معلم با آنچه از آن مراقبت می‌کند شکل می‌گیرد

این جامعه‌شناس با اشاره به پژوهش‌های حوزه هویت انسانی گفت: هویت ما بر اساس چیز‌هایی شکل می‌گیرد که به طور روزمره از آنها مراقبت می‌کنیم.

او افزود: از همین منظر، ارجمندی یک معلم دانشگاه به این است که خطوط اصلی زندگی‌اش صرف مراقبت از حیات ذهنی جامعه شود.

فراستخواه در ادامه تأکید کرد: جامعه ایران بیش از هر زمان دیگری به ذهن علمی نیاز دارد. نبود ذهن علمی باعث می‌شود نتوانیم به‌درستی سود و زیان ملی را محاسبه کنیم یا درباره موفقیت‌ها و شکست‌های جمعی خود تحلیل دقیق داشته باشیم. به گفته او، دانشگاه و استادان آن نقش مهمی در تقویت روحیه علمی، پرسشگری، تفکر انتقادی و نگاه علمی به مسائل اجتماعی دارند.

کلاس درس؛ محل طرح معما‌های علمی

این استاد دانشگاه کلاس درس را فضایی برای طرح مسئله و گفت‌وگوی علمی دانست و اظهار کرد: کلاس زمانی معنا پیدا می‌کند که معلم بتواند یک معمای علمی را مطرح کند و دانشجویان را در مسیر حل آن درگیر کند. وی افزود: آموزش باید به صورت پروژه‌محور و مسئله‌محور باشد تا دانشجویان در فرآیند یادگیری مشارکت فعال داشته باشند.

رسالت معلم؛ زنده نگه داشتن چراغ علم

فراستخواه در پایان سخنان خود با اشاره به دشواری مسیر دانش و آگاهی گفت: فهمیدن و آگاه شدن همواره با رنج همراه است و گاه شرایط اجتماعی نیز مانع گسترش علم می‌شود.

وی تصریح کرد: در چنین شرایطی وظیفه معلم زنده نگه داشتن شوق یادگیری و بیداری علمی در جامعه است؛ حتی اگر «باد‌ها تند باشد و چراغ علم در معرض خاموشی قرار گیرد».

فراستخواه با اشاره به نقش بنیادی معلم در شکل‌دهی «ذهن علمی» دانشجویان گفت: یکی از نسبت‌های مهم در فرایند علم‌آموزی، نسبت علم‌ورزانه است؛ نسبتی که مبتنی بر مشاهده دقیق، کنجکاوی، کاوش روشمند و کوشش برای بی‌طرفی علمی شکل می‌گیرد.

وی افزود: ذهن علمی مرزی ندارد؛ از همه دانش جهان بهره می‌گیرد و در عین حال خود را با جامعه علمی جهان به اشتراک می‌گذارد. معلم باید از همین ذهن علمی مراقبت کند و از همان سال اول کارشناسی، ارزش حقیقت علمی را برای دانشجویان توضیح دهد و آنان را در این مسیر هدایت کند.

فراستخواه با اشاره به مباحث فلسفی یونان باستان ادامه داد: در سنت حکمت، بحثی با عنوان «اتحاد علم و عالم» مطرح است؛ اینکه نفس انسانی از طریق صورت‌های علمی و معانی تکامل پیدا می‌کند.

به گفته او، وقتی انسان علم می‌ورزد، میان او و جهان پیوندی شکل می‌گیرد که موجب استکمال نفس می‌شود. او افزود: شاعران بزرگی مانند مولانا نیز به این پیوند اشاره کرده‌اند؛ آنجا که می‌گوید «توشه‌ای جهانی است بنشسته در گوشه».

این استاد دانشگاه تاکید کرد: خط زندگی یک معلم این است که همواره گوش به جهان بدوزد؛ ببیند در عالم چه می‌گذرد و این آگاهی را با دانشجویانش در میان بگذارد.

او اضافه کرد: معلم باید به دانشجویان یاد بدهد چگونه مسئله طراحی کنند، روش علمی پیدا کنند و اخبار و تحولات را با نگاه تحلیلی بررسی کنند.

فراستخواه با بیان نمونه‌هایی از کاربرد نگاه علمی در حوزه‌های مختلف گفت: دانشجویان باید بتوانند با روش علمی به مسائل کلان کشور نگاه کنند؛ بحران‌های تغذیه و کیفیت تولیدات غذایی، مشکلات اقتصادی، وضعیت دیپلماسی کشور شامل موارد هستند.

وی ادامه داد: ایران از سال ۱۲۷۷، یعنی ۱۰ سال پیش از مشروطه، مدرسه سیاسی داشته است تا امور دیپلماسی با نگاه علمی بررسی شود؛ اما امروز همچنان نیازمند تقویت این نگاه هستیم.

معلمی؛ تولید سرمایه نمادین و شکل‌دهی به آگاهی

فراستخواه با اشاره به نظریات پی‌یر بوردیو توضیح داد: معلمی نوعی تولید سرمایه نمادین است. معلم شکل تازه‌ای از آگاهی، زبان و فهم جهان را تولید می‌کند و به دانشجویان امکان تمایز و رشد می‌دهد.

او افزود: در حوزه روان‌شناسی نیز متفکرانی، چون اروین یالوم نشان داده‌اند که چگونه آگاهی، رابطه و گفت‌و‌گو می‌تواند به رشد انسان کمک کند؛ چیزی که در کلاس درس نیز به‌روشنی رخ می‌دهد. فراستخواه گفت: معلمان با جبر‌های طبیعی و اجتماعی مواجه‌اند؛ ساختار‌هایی که گاه دست‌وپای جامعه را می‌بندند. اما یکی از راه‌های غلبه بر این جبرها، خودِ معلمی است. او تاکید کرد: «معلم افقی نشان می‌دهد که می‌شود تغییر داد، می‌شود بهبود یافت، و می‌شود بر محدودیت‌ها غلبه کرد.»