مهم‌ترین راهکار برای افزایش تاب‌آوری در شرایط جنگی؛ توصیه به داوطلبان کنکور برای عبور از وضعیت بحرانی

خبرگزاری آنا؛ جنگ به‌عنوان یک پدیده ویرانگر، نه‌تنها خانه‌ها و شهرها را نابود می‌کند، بلکه روح و روان انسان‌ها را نیز به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ از کودکان بی‌گناه تا بزرگسالانی که مستقیم یا غیرمستقیم درگیر جنگ می‌شوند، همگی با زخم‌های عمیق روانی روبه‌رو می‌شوند که گاه سال‌ها و حتی نسل‌ها باقی می‌ماند.

تحقیقات نشان می‌دهد که اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و مشکلات رفتاری از شایع ترین پیامدهای جنگ هستند.

خبرنگار آنا در این باره گفت‌و‌گویی را با طیبه شریفی استاد تمام گروه روانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد با موضوع «جنگ و ارتباط آن  با اثرات روانشناختی» ترتیب داده است تا پدیده جنگ را از موضوع روانشناسانه مورد بررسی قرار دهد.

گپ و گفت آنا با شریفی در پی می‌آید:

تأثیر روانی جنگ بر رفتار انسانی

آنا: جنگ تحمیلی دشمنان آمریکایی ـ صهیونی چه اثرات روانشناختی به دنبال داشته و راهکارهای موثر مقابله با آن چیست؟

شریفی: جنگ به‌عنوان یک پدیده ویرانگر، نه‌تنها خانه‌ها و شهرها را نابود می‌کند، بلکه روح و روان انسان‌ها را نیز به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ از کودکان بی‌گناه تا بزرگسالانی که مستقیم یا غیرمستقیم درگیر جنگ می‌شوند، همگی با زخم‌های عمیق روانی روبه‌رو می‌شوند که گاه سال‌ها و حتی نسل‌ها باقی می‌ماند.

تحقیقات نشان می‌دهد که اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و مشکلات رفتاری از شایع‌ترین پیامدهای جنگ هستند.

در شرایط جنگی و بحرانی، استرس و اضطراب به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره بسیاری از افراد تبدیل می‌شود؛ بنابراین حفظ آرامش روانی و مدیریت استرس در این شرایط، یک نیاز حیاتی برای بقا است.

آنا: جنگ چگونه روح و روان را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟

شریفی: تأثیر روانی جنگ شامل ایجاد ترس مداوم، عدم امنیت و مواجهه با صحنه‌های خشونت آمیز می‌شود و همچنین سیستم عصبی انسان را تحت فشار شدید قرار می‌دهد.

این فشارهای روانی می‌توانند منجر به موارد زیر شوند:

اضطراب و افسردگی (در مطالعات انجام شده روی جنگ اوکراین، ۵۷.۸ درصد بزرگسالان دچار اضطراب شدید بودند)

بی‌خوابی و کابوس‌های شبانه

احساس گناه در بازماندگان (به‌خصوص در سربازان و کسانی که عزیزان خود را از دست داده‌اند)

اختلال PTSD که در ۹ تا ۲۵ درصد از نظامیان مشاهده می‌شود.

کودکانی که در جنگ بزرگ می‌شوند، بیشتر در معرض اختلالات اضطرابی و افسردگی در بزرگسالی هستند.

مهاجران جنگی با مشکلاتی مانند انزوا، مشکلات هویتی و دشواری در سازگاری با فرهنگ جدید روبه‌رو می‌شوند.

خشونت‌های مداوم موجب می‌شود مغز در حالت «بقا» بماند و این مسئله بر تصمیم‌گیری و روابط افراد تأثیر منفی می‌گذارد.

آنا: به نظر شما پیامدهای شایع جنگ رمضان چیست؟

شریفی: افسردگی و اضطراب از شایع‌ترین اختلالات روانی ناشی از جنگ هستند. مطالعات روی بازماندگان جنگ نشان می‌دهد که حدود ۴۵ درصد از بزرگسالان در مناطق جنگی دچار افسردگی می‌شوند، در حالی که اضطراب جنگ در بیش از ۵۰ درصد موارد گزارش شده است.

افسردگی ممکن است با علائمی مانند بی‌انرژی بودن، کاهش اشتها و احساس بی‌ارزشی همراه باشد.

اضطراب نیز اغلب به شکل ترس مداوم، حملات پانیک و نگرانی درباره آینده بروز می‌کند.
درمان این اختلالات شامل روان‌درمانی مانند CBT و در برخی موارد دارودرمانی است.

پیامدهای جنگ بر خانواده و جامعه

آنا: از شدیدترین تأثیر روانی جنگ چند مورد را نام ببرید.

شریفی: وقتی خاطرات جنگ تمام نمی‌شود (PTSD) اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یکی از شدیدترین تأثیر روانی جنگ است که در ۲۰-۳۰ درصد از بازماندگان مشاهده می‌شود که علائم آن شامل فلش بک و یادآوری ناخواسته خاطرات تروماتیک، اجتناب از مکان‌ها یا موقعیت‌های مرتبط با جنگ، تحریک‌پذیری شدید و مشکل در تمرکز، کابوس‌های شبانه و اختلال خواب، درمان PTSD معمولاً از طریق درمان شناختی - رفتاری (CBT)، مواجهه درمانی و EMDR انجام می‌شود.

آنا: جنگ چه پیامدهایی بر خانواده و جامعه دارد؟

شریفی: پیامدهای جنگ شامل افزایش چشمگیر طلاق و تنش‌های خانوادگی می‌شود که ریشه در فشارهای روانی و اقتصادی ناشی از درگیری‌ها دارد، همچنین اعتماد اجتماعی را به شدت کاهش داده و فضای بی‌اعتمادی را بین افراد جامعه گسترش می‌دهد. درحالی‌که تأثیر روانی جنگ بر کودکان مخرب‌تر نیز هست و می‌تواند منجر به آسیب‌های روحی بلندمدت در نسل آینده شود.

علاوه بر این، مهاجرت‌های اجباری ناشی از جنگ، خانواده‌ها را از ریشه‌های خود جدا می‌کند که تمام این عوامل، زخم‌های عمیقی بر پیکره جامعه وارد می‌کند.

آنا: جنگ چه نقشی بر از هم پاشیدگی خانواده‌ها دارد؟

شریفی: شرایط جنگی منجر به کاهش ارتباط عاطفی بین اعضای خانواده شده، پرخاشگری و خشونت خانگی را افزایش می‌دهد و با ایجاد مشکلات مالی ناشی از بیکاری، فشار مضاعفی بر خانواده وارد می‌کند.

همچنین، فشارهای روانی وارده بر والدین، کیفیت تربیت فرزندان را به طور چشمگیری کاهش داده و آسیب‌های بلندمدتی به نسل بعدی وارد می‌سازد.

آنا: جنگ چگونه روابط اجتماعی را تخریب می‌کند؟

شریفی: بازماندگان جنگ غالباً از جامعه فاصله گرفته و احساس بیگانگی می‌کنند، اعتمادشان به دیگران به‌خصوص در جوامع متأثر از جنگ‌های داخلی، به شدت کاهش می‌یابد. همچنین این افراد اغلب در ابراز احساسات خود دچار مشکل شده که به انزوای بیشتر آنها می‌انجامد. علاوه بر این، افزایش تعصبات قومی و مذهبی در پی جنگ، تنش‌های اجتماعی را تشدید می‌کند.

سلامت روان و مدیریت استرس در دوران جنگ

در روزهای اخیر که فضای جنگ کشور عزیزمان را دربرگرفته، مدیریت استرس و کنترل احساسات به یکی از مهم‌ترین نیازهای روانشناختی ما تبدیل شده است. ذهن ناآرام، احساس ترس، بی‌خوابی و ناامنی، همگی واکنش‌های طبیعی بدن نسبت به شرایط حاکم هستند.

آنا: چگونه می‌توان در میانه این بحران، آرامش ذهن را حفظ کرد و اجازه نداد ترس کنترل زندگی‌مان را به دست بگیرد؟

شریفی: یک سری  روش‌های ساده، اما کاربردی وجود دارد که می‌توانند به ما کمک کنند، در این شرایط، آرامش درونی خود را تا حد زیادی حفظ کنیم. شاید برای شما هم جالب باشد که چرا با وجود اینکه در شرایط معمول شخصیت آرام و بدون استرسی دارید، اما حال که فضای جنگی در کشور حاکم است، دچار استرس شده اید. آیا داشتن استرس در زمان جنگ طبیعی است؟ اصلا چه میزان استرس طبیعی بوده و راهکاری کنترل این استرس چیست؟ ابتدا باید بدانید که استرس واکنشی طبیعی بدن در برابر تهدید و خطر است. وقتی در شرایط جنگی قرار می‌گیریم، ذهن و بدن ما به صورت خودکار وارد وضعیت «هشدار» می‌شوند. درست است که ترس و استرس در جنگ، واکنش طبیعی بدن هستند، اما وقتی این ترس مزمن می‌شود، می‌تواند موجب سردرگمی ذهن، بی‌خوابی، پرخاشگری، ضعف ایمنی بدن و حتی ناتوانی در تصمیم‌گیری شود.

در زمان جنگ از چه چیزهایی ترس داشته و نگران هستیم؟ ترس از دست دادن داشته‌هایمان و نداشتن یک سری امکانات مهم‌ترین این ترس‌ها هستند. به عنوان مثال ترس از مرگ یا آسیب‌دیدن خود یا عزیزان، نگرانی درباره آینده، معیشت، شغل و درآمد، استرس از اخبار ناگوار و تصاویر خشونت آمیز و ......

آنا: چطور می‌توان در مواجهه با این ترس‌ها کنترل را از دست نداد و آن را مدیریت کرد؟ 

شریفی: داشتن مهارت‌های فردی در شرایط بحران و جنگ باعث می‌شود بتوانیم از خود و دیگران محافظت کنیم. 

برای کنترل استرس و افزایش تاب‌آوری د ر شرایط جنگی چه کنیم؟

آنا: مهم‌ترین راهکارها و توصیه‌ها برای کنترل استرس و افزایش تاب‌آوری در زمان جنگ چیست؟

شریفی: احساسات‌تان را انکار نکنید و در شرایط جنگی و بحرانی اینکه هرکسی بترسد امری طبیعی است، بنابراین آن را انکار نکنید و احساس ترس خود را بروز دهید.

حرف بزنید؛ درددل با یک دوست آرام‌بخش است و در شرایط دلهره‌آور، صحبت کردن با دیگران می‌تواند آرامش‌بخش باشد، بنابراین با دیگران صحبت کنیم.

اخبار را محدود کنید؛  در شرایط بحرانی، اطلاع داشتن از شرایط موجود خوب است؛ اما نباید در این کار افراط کنید و سلامت روان خود را به خطر بیاندازید. می‌توانید محدودیت زمانی تعیین کنید، برای پیگیری اخبار، زمان مشخصی در روز(مثلاً ۲ نوبت 20 دقیقه‌ای) در نظر بگیرید.

شرایط عادی زندگی خود را حفظ کنید؛ حفظ عادات و انجام کارها و برنامه های روزمره، به افراد حس کنترل و ثبات می‌دهد که برای مقابله با بحران بسیار ضروری است. ساعت خواب، غذا خوردن، مطالعه یا هر کاری که تکرارپذیر باشد، به ذهن احساس ثبات و کنترل می‌دهد. یکی از روتین‌های زندگی که دانشجویان و دانش آموزان تا قبل از شرایط جنگی مشغول به آن بودند، درس خواندن بود، اما متأسفانه این جمله را از برخی از دانشجویان، داوطلبان کنکور شنیده‌ایم که مگر می‌شود با این شرایط و آینده‌ای نامعلوم، بازهم هم درس خواند؟ بله می‌شود؛ درک می‌کنیم که شرایط پراسترس حاکم بر کشورمان روی شما عزیزان بی‌تأثیر نیست، اما زندگی همچنان جریان دارد و کسانی که توانایی کنترل احساساتشان را داشته باشند، از این مرحله هم به سلامت عبور خواهند کرد.

‍به عنوان مثال؛ دوران کرونا که زمان خیلی زیادی از آن نگذشته را به‌خاطر دارید؟ در آن دوران و وجود محدودیت‌های اجتماعی از جمله عدم برگزاری کلاس‌های حضوری(آموزشی و دانشگاهی و…) تعدادی از دانشجویان و داوطلبان کنکوری پذیرشِ این سبک مطالعه برایشان سخت بود و زمانی گذشت تا به این شیوه عادت کنند.

برنده کسانی بودند که شرایط را پذیرفته و با تغییر سبک مطالعه آن دوران، برای خود فرصت ساختند و بعد عبور از دوران کرونا از دوران تحصیل خود عقب نماندند. حال شرایط جنگ کشور، تا ابد ادامه نخواهد داشت و با امید به خداوند متعال تمام خواهد شد، بنابراین توصیه ما به شما این است که با کنترل و مدیریت روان و سلامت خود، از مسیر تحصیل و مطالعه خود دور نشده و با قدرت و با امید به آینده ای روشن پیش بروید. 

آنا: نقش مشاوره و روان درمانی در بهبود آسیب‌های جنگ چیست؟

شریفی: روان‌درمانی حرفه‌ای یکی از مؤثرترین روش‌ها برای درمان آسیب‌های روانی ناشی از جنگ است. درمان شناختی-رفتاری (CBT) به افراد کمک می‌کند الگوهای فکری مخرب را تغییر دهند.

به‌عنوان مثال، یک نظامی که پس از جنگ مدام فکر می‌کند «من نباید زنده می‌ماندم»، می‌آموزد این باور را به «من شانس آوردم و می‌توانم از این فرصت استفاده کنم» تبدیل کند.
گروه درمانی نیز فضای امنی ایجاد می‌کند تا بازماندگان با دیگرانی که تجربیات مشابه دارند ارتباط برقرار کنند. آمارها نشان می‌دهد 70% افرادی که تحت رواندرمانی قرار می‌گیرند، پس از 12 جلسه بهبودی قابل توجهی را گزارش می‌دهند.

مدیریت اضطراب در شرایط جنگی با به‌کارگیری این نکات امکان‌پذیر است. این راهکارها از فروپاشی عاطفی جلوگیری می‌کنند و به افراد کمک می‌کند تا با استرس‌های روانی کنار بیایند. در شرایطی که کنترل بر محیط دشوار است، کنترل بر ذهن و جسم می‌تواند نقطه قوت شما باشد.

آنا: جنگ چه تأثیر روانی بر کودکان داشته است؟

شریفی: کودکان در جنگ بیش از هر گروه دیگری آسیب می‌بینند، چراکه درک کاملی از اتفاقات اطراف خود ندارند، اما ترس و وحشت را بطور عمیق احساس می‌کنند. مطالعات روی کودکان فلسطینی نشان داده است که ۵۰.۶ درصد از آن‌ها پس از جنگ دچار افسردگی می‌شوند.

برخی از شایع‌ترین اثرات منفی جنگ روی کودکان در عبارتند از کابوس‌های مکرر و ترس از تنهایی، پرخاشگری یا گوشه گیری شدید، تأخیر در رشد کلامی و اجتماعی، اختلالات یادگیری به دلیل ترس و عدم تمرکز.