مخبردزفولی: ایران امروز یک قدرت علمی تأثیرگذار در منطقه و جهان است

دکتر محمدرضا مخبر دزفولی، رئیس فرهنگستان علوم، اجلاسیه ملی هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره که صبح امروز در فرهنگستان علوم برگزار شد، در آغاز سخنان خود در این نشست با سلام و ادای احترام به استادان، علما و فرهیختگان حاضر، تبریک دهه فجر و سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی را با تبریک میلاد حضرت ولی‌عصر(عج) همراه کرد و این تقارن را فرصتی مغتنم دانست. وی ابراز امیدواری کرد که در سایه این مناسبت‌های نورانی، پیروزی‌ها و توفیقات بزرگ‌تری برای ملت ایران رقم بخورد.

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به درخواست مطرح‌شده برای بیان بخشی از دستاوردهای علمی کشور، تأکید کرد: خود را موظف می‌دانم هر جا تریبونی در اختیار دارم، از داشته‌های انقلاب اسلامی در حوزه علم و فناوری سخن بگویم؛ چراکه گاهی نسبت به این دستاوردها کم‌توجهی می‌شود. وی افزود: کرسی‌های آزاداندیشی، نظریه‌پردازی، نقد و مناظره، بخشی از جریان بزرگ و رو‌به‌رشد علم در کشور هستند که پس از انقلاب اسلامی شکل گرفته و امروز به یک درخت تنومند تبدیل شده‌اند.

مخبر دزفولی با مقایسه وضعیت علمی کشور پیش و پس از انقلاب اسلامی تصریح کرد: در آغاز انقلاب، کشور حدود ۲۰ تا ۲۵ دانشگاه داشت، اما امروز بیش از ۴۰۰ دانشگاه جامع در سراسر کشور فعال هستند. وی با اشاره به افزایش چشمگیر تعداد اعضای هیئت علمی گفت: در ابتدای انقلاب، تعداد استادان دانشگاه حدود چهار تا پنج هزار نفر بود، اما امروز بیش از ۱۰۰ هزار عضو هیئت علمی در کشور فعالیت می‌کنند؛ هرچند طبیعی است که این دانشگاه‌ها و استادان در یک تراز نباشند، همان‌طور که در هیچ جای دنیا چنین نیست.

رئیس فرهنگستان علوم با استناد به آمارهای بین‌المللی ادامه داد: امروز ایران حدود ۲۸۰۰ پژوهشگر به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت دارد؛ در حالی که پیش از انقلاب، این عدد بسیار پایین و در حد دو یا سه رقمی بود. تعداد مستندات علمی بین‌المللی کشور به حدود ۸۰ هزار مورد رسیده و ایران در رتبه‌بندی‌های جهانی علم، در بازه رتبه‌های ۱۵ تا ۱۷ جهان جابه‌جا می‌شود. وی افزود: در برخی حوزه‌های علم و فناوری، از جمله فناوری هسته‌ای، نانو و زیست‌فناوری، ایران دارای جایگاه انحصاری و فاصله معنادار با بسیاری از کشورهای منطقه است.

مخبر دزفولی با رد این ادعا که تولیدات علمی کشور فاقد اثر اجتماعی است، گفت: فناوری هسته‌ای، سانتریفیوژها، نانوداروها و بسیاری از توانمندی‌های راهبردی کشور، حاصل تلاش همین دانشگاهیان و دانشمندان جوان ایرانی است. امروز ایران جزو کشورهای برتر جهان در حوزه نانوداروهاست؛ حوزه‌ای که از پیچیده‌ترین عرصه‌های فناوری و داروسازی محسوب می‌شود و این جایگاه، پیش از انقلاب برای کشور قابل تصور نبود.

وی با اشاره به نقش علم و فناوری در اقتدار ملی افزود: در همین درگیری‌ها و تهدیدهای اخیر، هر جا نقطه قوت و برتری داشتیم، علم و فناوری نقش محوری ایفا کرده است؛ از موشک‌های نقطه‌زن تا محاسبات پیچیده و فناوری‌های پیشرفته. این دستاوردها نتیجه باور دانشمندان به توان داخلی، غیرت ملی و دینی و ایستادگی در شرایط تحریم است؛ چراکه کشور از ابتدای انقلاب همواره با تحریم مواجه بوده است.

رئیس فرهنگستان علوم در ادامه، یکی از چالش‌های اساسی کشور را نبود نظریه‌پردازی بومی در برخی حوزه‌ها، به‌ویژه اقتصاد، دانست و گفت: در جاهایی که به توان داخلی باور نداشتیم و صرفاً به کپی‌برداری از نسخه‌های خارجی روی آوردیم، شکست خوردیم. حتی اندیشمندان برجسته اقتصاد جهانی تصریح کرده‌اند نسخه‌هایی که برای کشورهای غربی پیچیده می‌شود، الزاماً در کشورهای شرقی کارآمد نیست و گاه نتیجه معکوس می‌دهد؛ اما متأسفانه بخشی از تصمیم‌گیران اقتصادی کشور، بدون توجه به این واقعیت، همان نسخه‌ها را اجرا کردند.

مخبر دزفولی با اشاره به توانمندی‌های فضایی ایران تصریح کرد: ایران جزو ۱۰ تا ۱۵ کشور برتر جهان در حوزه فناوری فضایی است؛ کشوری که توان پرتابگر، عبور از جو، ارسال موجود زنده به فضا و بازگشت سالم آن را دارد، در آستانه توان اعزام انسان به فضا قرار گرفته و این نشان‌دهنده سطح بالای توان علمی و فناوری کشور است.

وی در عین حال تأکید کرد: با وجود این دستاوردهای بزرگ، اگر نتوانیم مشکلات معیشتی، اشتغال و زندگی روزمره مردم را حل کنیم، احساس رضایت عمومی شکل نخواهد گرفت. حل این مسائل نیازمند عزم، اراده، شجاعت در تصمیم‌گیری و اتکا به توان نظریه‌پردازی بومی است. رئیس فرهنگستان علوم خاطرنشان کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری باید به شنیدن صدای مردم و توجه به مسائل واقعی جامعه بازگردیم و نظریه‌پردازی را به خدمت حل مشکلات عینی کشور درآوریم.

در ادامه ششمین اجلاسیه ملی هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره، رئیس فرهنگستان علوم، با سخنانی مفصل، به بررسی وضعیت آموزش و پرورش، نظام نظریه‌پردازی و علوم انسانی کشور پرداخت و به تحلیل نقاط ضعف و ضرورت بازنگری در نظام آموزشی و پژوهشی اشاره کرد.

مخبردزفولی با تأکید بر سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، گفت: ما سند تحول بنیادین نوشتیم و من خودم در تمام مراحل تدوین آن حضور داشتم، اما متأسفانه در اجرای آن توفیق چندانی نداشته‌ایم. مشکل اصلی ما در سطح کلیات و سیاست‌گذاری‌هاست؛ یعنی برنامه‌ها معطل مانده‌اند و از اجرا بازمانده‌اند.

وی ادامه داد: در کشور ۱۲۰ هزار مدرسه داریم که بخش عمده‌ای از آن‌ها از استانداردهای لازم آموزشی برخوردار نیستند. حدود هفتاد تا هشتاد هزار مدرسه دولتی، فاقد مدیران و معلمان کارآمد، فضای آموزشی مناسب و برنامه‌های فوق‌برنامه کافی هستند. در نتیجه، فرصت شکوفایی استعدادهای کودکان و نوجوانان از اقشار مختلف جامعه فراهم نمی‌شود.

رئیس فرهنگستان علوم با انتقاد از نگاه تمرکز صرف بر مدارس غیرانتفاعی افزود: افرادی که خانواده‌هایشان فرزندانشان را به مدارس غیرانتفاعی می‌فرستند، دنبال تضمین کیفیت آموزش و تربیت هستند. این در حالی است که تعداد بسیار بیشتری از دانش‌آموزان در مدارس دولتی آموزش می‌بینند و نباید از یاد برد که همه دانش‌آموزان استعداد دارند و نیازمند فرصت برابر هستند.

مخبردزفولی سپس به اهمیت نظریه‌پردازی و پژوهش در علوم انسانی اشاره کرد و گفت: نظریه‌پردازی باید از مدرسه آغاز شود؛ از پرورش پرسشگری در کودکان و نوجوانان تا سطح دانشگاهی امتداد یابد. ما در حوزه علوم انسانی تلاش‌هایی داشته‌ایم، اما خروجی‌های ما در عرصه بین‌المللی محدود و ضعیف بوده است. برخلاف علوم تجربی و فناوری، بسیاری از آثار و نظریه‌های ارزشمند ما هنوز در سطح جهانی دیده و شنیده نشده‌اند.

وی با تأکید بر ضرورت ساماندهی جریان‌های نظریه‌پردازی گفت: هیأت‌های اندیشه‌ورزی باید تحت حمایت و هدایت هیئت مرکزی سازماندهی شوند تا هر فرد و گروه، مأموریت مشخص خود را بداند و خروجی‌ها قابل مشاهده و اثرگذار باشد. پراکندگی فعالیت‌ها و نبود انسجام، مانع بهره‌وری و تأثیرگذاری واقعی علوم انسانی می‌شود.

مخبردزفولی همچنین به اهمیت پیوند میان علوم انسانی و علوم تجربی اشاره کرد و گفت: پیوند منسجم میان علوم انسانی و علوم تجربی و کاربردی می‌تواند گره‌گشای نظام حکمرانی، تصمیم‌سازی و حل مسائل اجتماعی کشور باشد. اگر این پیوند برقرار نشود، علوم انسانی به حلقه‌ای بسته و بی‌اثر تبدیل خواهد شد.

وی با یادآوری نقش امام راحل در توسعه نگاه فلسفی و عرفانی، اظهار کرد: امام راحل با نگاهی فلسفی و عرفانی مسیر علم و معرفت را در کشور رقم زدند و شاگردان ایشان توانستند اثرات عمیقی در حوزه علم و تفکر ایجاد کنند. اگر فضای علمی باز باشد و دیگران را به دلیل تفاوت فکری طرد یا تکفیر نکنیم، علوم انسانی می‌تواند گره‌گشایی واقعی برای جامعه ما فراهم کند.

مخبردزفولی در پایان سخنان خود افزود: علم نور است و نور مسیر را روشن می‌کند. نور نه تنها راه‌های نزدیک، بلکه افق‌های دوردست را نیز به ما نشان می‌دهد. اگر تلاش کنیم و جریان علوم انسانی و تجربی را با انسجام و مدیریت علمی پیوند بزنیم، می‌توانیم اثرگذاری واقعی در سطح ملی و بین‌المللی داشته باشیم و نظام آموزشی و پژوهشی کشور را متحول کنیم.

وی با آرزوی موفقیت و سربلندی برای جامعه علمی و پژوهشی کشور، بر اهمیت استمرار تلاش برای ارتقای کیفیت آموزش، پژوهش و نظریه‌پردازی در تمامی سطوح تأکید کرد.