جنگ شناختی پیچیدهتر از جنگ روانی و جنگ اطلاعاتی است
چهارمین نشست از سلسله نشستهای مهارتافزایی فعالان سواد رسانهای ایران با موضوع «سواد رسانهای و جنگ شناختی»، چهارشنبه ۲۷ آبانماه، با حضور داوود نعمتی انارکی و محمد قلی میناوند، دانشیاران دانشگاه صداوسیما، برگزار شد. دبیری این نشست را محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران، بر عهده داشت.
دکتر محمدقلی میناوند در ابتدای صحبتهای خود با تأکید بر ضرورت تفکیک مفاهیم مرتبط با جنگ شناختی گفت: «ابتدا باید بین چند اصطلاح تفکیک قائل شویم تا مشخص شود جنگ شناختی چه تفاوتی با اصطلاحات قدیمیتری دارد که تاکنون به کار میبردیم؛ اصطلاحاتی مانند جنگ اطلاعاتی، جنگ روانی، جنگ روایتها، جنگ نرم و عملیات نفوذ. این اصطلاحات کاملاً مترادف نیستند، اما در طیفی از مفاهیم و معانی با یکدیگر اشتراک دارند. به نظر من، پاسخ به این پرسش که آیا میتوانیم از همان روشها و تکنیکهایی که در جنگ روانی و جنگ اطلاعاتی استفاده میکردیم، برای مقابله با جنگ شناختی نیز استفاده کنیم، منفی است. جنگ شناختی بسیار پیچیدهتر است، ابعاد متکثرتر و عمق اثرگذاری و نفوذ بیشتری دارد؛ زیرا با شناخت انسان سروکار دارد و از یافتههای علم روانشناسی شناختی برای نفوذ به ذهنیت انسانها استفاده میکند.»
وی در ادامه، با اشاره به ضرورت تشخیص جنگ شناختی از سایر پدیدههای رسانهای و ارتباطی اظهار کرد: «هر پیام نادرست، هر شایعه، هر خبر اشتباه و هر اختلاف سیاسی میان بازیگران سیاسی را نباید بلافاصله جنگ شناختی نامید. برای اطلاق این عنوان، باید چند عنصر وجود داشته باشد تا بتوانیم بگوییم با جنگ شناختی مواجه هستیم. نخست اینکه جنگ شناختی هدفمند است؛ یعنی مجموعهای از اهداف مرتبط، روشن و سازمانیافته دارد که از ابتدا طراحی و اندیشیده شدهاند. این هدفمندی باعث میشود همه اجزای یک جنگ شناختی با یکدیگر ارتباط داشته باشند و از انسجام برخوردار باشند. این موضوع ما را به دومین ویژگی، یعنی سازمانیافتگی، میرساند. ویژگی سوم، پس از هدفمند و سازمانیافته بودن، این است که در آن بتوانیم تلاشی را برای تأثیرگذاری بر ادراک یا تصمیمگیری مخاطبان مشاهده کنیم. اگر مجموعهای از خبرها، گزارشها، رویدادها، تولیدات سینمایی، انیمیشنها یا هر محتوای دیگری در مجموع تلاش کنند تغییر مشخصی در بخشی از ادراک شما یا هر مخاطب دیگری ایجاد کنند، باید احتمال بدهید که با موضوعی مرتبط با جنگ شناختی مواجه هستید.»
دکتر میناوند همچنین با تشریح سطوح پنجگانه سواد رسانهای گفت: «پنج سطح برای سواد رسانهای تعریف شده است. سطح نخست، دسترسی است؛ یعنی توانایی ما در یافتن و استفاده از منابع و رسانههای مختلف. سطح دوم، فهم است؛ یعنی فردی که از سواد رسانهای برخوردار است، باید بتواند محتوای پیامها را درک کند، زمینه تولید آنها را بفهمد، مخاطب هدف را بشناسد و بداند هدف ارتباطی پیامی که دریافت میکند چیست. سطح سوم، تحلیل است؛ یعنی توانایی درک و تحلیل زبان پیام، تصویر پیام و منبع پیام و شناخت اینکه چه موضوعاتی در آن برجستهسازی شدهاند، چه واقعیتهایی سانسور شدهاند و چه منافع و تمایلاتی در آن پنهان است. سطح چهارم، ارزیابی است؛ یعنی اعتبار اطلاعات و منبع آن، دقت اطلاعات و کفایت شواهد را بررسی کنیم و ببینیم آیا میان نتیجه و دادهها تناسب درستی وجود دارد و پیامدهای اجتماعی، سیاسی و اخلاقی پیام چیست. در بالاترین سطح، یعنی سطح پنجم، باید بتوانیم بهصورت حرفهای و مسئولانه در تولید و توزیع پیام مؤثر عمل کنیم و اصول اخلاقی و مسئولیت اجتماعی را در نظر بگیریم.»
دکتر داوود نعمتی انارکی با ارائه تعریفی از جنگ شناختی و مقایسه آن با جنگ کلاسیک اظهار کرد: «جنگ شناختی، تلاشی هماهنگشده برای تغییر و دستکاری برداشتها، باورها، انگیزهها، ادراکات و تصمیمات یک جامعه است؛ چه پیش از اقدام نظامی، چه پس از آن و چه در زمان صلح و آرامش. اگر بخواهیم جنگ شناختی را با جنگ کلاسیک مقایسه کنیم، عرصه جنگ کلاسیک زمین، دریا، هوا و فضاست، اما عرصه اثرگذاری جنگ شناختی، ذهن انسان و محیط شناختی اوست. هدف جنگ کلاسیک، تضعیف و شکست توان نظامی یک جامعه است، اما در جنگ شناختی، نگرشها و تصمیمها هدف قرار میگیرند. ابزار جنگ کلاسیک سلاح است، اما در جنگ شناختی از اطلاعات، رسانه، فناوری و ابزارهای روانشناختی استفاده میشود. اثری که این جنگ بر ذهن مخاطب میگذارد، بسیار مخرب است و میتواند موجب تغییر نگرش، تضعیف اعتماد، قطبیشدن جامعه و اختلال در قضاوتها شود.»
وی در ادامه، با اشاره به مفهوم «اثر بلع» در جامعهشناسی ارتباطات و ضرورت توجه به آن در مواجهه با جریانهای رسانهای گفت: «در جامعهشناسی ارتباطات، مطلبی با عنوان اثر بلع مطرح شده است. باید مراقب باشیم که در مواجهه با جریانهای رسانهای، بهویژه در جنگ شناختی، دچار اثر بلع نشویم. هنگامی که این اثر اتفاق میافتد، نوعی اعتیاد ایجاد میشود و فرد صرفاً در انتظار دریافت محتوای بیشتر است. وقتی فرد بهطور مداوم از یک منبع خبری محتوا دریافت میکند، ممکن است به وضعیتی برسد که هر آنچه آن رسانه بیان میکند، برایش باورپذیر باشد. این همان فضایی است که در جنگ شناختی ایجاد میکنند تا بتوانند بر ذهن مخاطب تأثیر بگذارند.»
نعمتی انارکی همچنین با تشریح پنج مؤلفه ارتباط رسانه با جنگ شناختی افزود: «برای درک رابطه رسانه با جنگ شناختی، باید پنج موضوع را در نظر بگیریم: تولید و انتشار روایت، برجستهسازی موضوعات، چارچوببندی واقعیت، تقویت یا تضعیف اعتماد و گسترش و تکثیر پیام. روایتهای مختلفی درباره یک موضوع تولید میشوند و هر روایت میتواند جنبههای متفاوتی از آن موضوع را برجسته کند. چارچوببندی واقعیت نیز اهمیت دارد. تکرار یکی از تکنیکهای مهم جنگ شناختی است؛ اما تکرار لزوماً به این معنا نیست که یک خبر را دوباره و بدون تغییر منتشر کنیم. ممکن است در هر بار بازگویی، اطلاعات جدیدی به خبر اضافه شود یا جنبه دیگری از آن، برای مثال عنصر چه کسی، زمان یا مکان، برجسته شود تا میزان تأثیرگذاری آن بر ذهن مخاطب افزایش پیدا کند. از سوی دیگر، مخاطب نباید صرفاً دریافتکننده و بازنشرکننده پیام باشد. شکل صحیح رابطه مخاطب با رسانه این است که پیام را دریافت کند، ببیند، بشنود و بخواند، اما آن را ارزیابی کند و از قدرت تحلیل و تفسیر محتوا برخوردار باشد.»
انتهای پیام/