ردیابی موقعیت مکانی فقط به ماهواره وابسته نیست

موقعیت مکانی تلفن همراه از جمله اطلاعاتی است که در بسیاری از فعالیت‌های روزمره دیجیتال مورد استفاده قرار می‌گیرد. از مسیریابی و استفاده از تاکسی‌های اینترنتی گرفته تا جست‌وجوی فروشگاه‌های نزدیک، دریافت پیشنهادهای محلی و اشتراک‌گذاری موقعیت با دوستان، بخش قابل‌توجهی از خدمات دیجیتال به شناسایی محل حضور کاربران وابسته است. در این میان، GPS شناخته‌شده‌ترین ابزار تعیین موقعیت به شمار می‌رود و کاربران تصور می‌کنند با خاموش کردن آن، دسترسی برنامه‌ها و سرویس‌های آنلاین به موقعیت مکانی‌شان متوقف می‌شود.

بااین‌حال، شناسایی موقعیت مکانی به یک فناوری محدود نیست. آدرس IP، داده‌های ذخیره‌شده در مرورگر، کوکی‌ها و ارتباطات مخابراتی از جمله مسیرهایی هستند که در کنار GPS برای شناسایی موقعیت یا شناخت کاربران مطرح می‌شوند.

آناتک در گفت‌وگو با حسن اسداللهی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دماوند، شیوه‌های شناسایی موقعیت مکانی کاربران و محدودیت‌های خاموش کردن GPS را بررسی کرده است. او توضیح می‌دهد که موقعیت‌یابی تلفن همراه فقط از طریق ماهواره انجام نمی‌شود و اطلاعات دیگری نیز در شناسایی محل حضور کاربران نقش دارند.

GPS تنها مسیر شناسایی موقعیت مکانی نیست

وقتی صحبت از ردیابی موقعیت مکانی گوشی به میان می‌آید، نخستین فناوری که در ذهن بسیاری از کاربران شکل می‌گیرد، GPS است. این سامانه به گوشی اجازه می‌دهد با دریافت سیگنال‌های ماهواره‌ای، موقعیت جغرافیایی خود را مشخص کند. به همین دلیل، کاربران تنظیمات مکان‌یابی دستگاه را به‌عنوان مهم‌ترین راه کنترل دسترسی برنامه‌ها به موقعیت مکانی در نظر می‌گیرند.

اسداللهی توضیح می‌دهد: «ردیابی موقعیت مکانی فقط به ماهواره وابسته نیست و روش‌های دیگری نیز برای این کار وجود دارد. یکی از این روش‌ها استفاده از آدرس IP است. آی‌پی شناسه‌ای است که هنگام اتصال دستگاه به اینترنت در ارتباطات شبکه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد و اطلاعاتی درباره محدوده جغرافیایی اتصال در اختیار سرویس‌ها قرار می‌دهد.»

به گفته او، IP در برخی شرایط اطلاعات مکانی قابل‌توجهی ارائه می‌کند و از طریق آن، موقعیت جغرافیایی کاربر قابل تشخیص است. بنابراین، غیرفعال کردن GPS به معنای قطع تمام مسیرهای شناسایی موقعیت نیست؛ زیرا دستگاه همچنان از مسیرهای دیگری با شبکه ارتباط دارد و اطلاعات مربوط به اتصال اینترنتی آن در دسترس سرویس‌های مرتبط قرار می‌گیرد.

اسداللهی به کوکی‌ها و اطلاعات ذخیره‌شده در مرورگر اشاره می‌کند: «در کنار IP، اطلاعات ذخیره‌شده در مرورگر نیز در این بحث مطرح می‌شود. مرورگرها هنگام استفاده از وب‌سایت‌ها داده‌هایی را ذخیره می‌کنند که در مراجعه‌های بعدی برای شناسایی و تشخیص وضعیت کاربر مورد استفاده قرار می‌گیرند. کوکی‌ها از جمله داده‌هایی هستند که در فرایند شناسایی کاربران و بررسی فعالیت‌های آن‌ها نقش دارند.»

آدرس IP چگونه به شناسایی محل حضور کاربر کمک می‌کند؟

این عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دماوند در پاسخ به آناتک اظهار کرد: «آدرس IP یکی از اطلاعات پایه در ارتباط دستگاه‌ها با اینترنت است. هر بار که گوشی یا رایانه به شبکه متصل می‌شود، این شناسه در ارتباطات اینترنتی نقش دارد. همین ارتباط باعث شده است IP در کنار سایر داده‌ها برای تشخیص محدوده جغرافیایی کاربران مورد توجه قرار بگیرد. سرویس‌های آنلاین از آدرس IP برای شناسایی موقعیت کاربران استفاده می‌کنند و این اطلاعات در برخی شرایط به تشخیص محل حضور آن‌ها کمک می‌کند. نکته مهم، تفاوت میان شناسایی موقعیت از طریق GPS و تشخیص موقعیت بر اساس IP است. GPS با دریافت سیگنال‌های ماهواره‌ای موقعیت دستگاه را مشخص می‌کند، اما IP اطلاعات مربوط به اتصال اینترنتی را در اختیار سرویس‌ها قرار می‌دهد. این دو مسیر از نظر سازوکار یکسان نیستند، اما هر دو در بحث شناسایی موقعیت کاربران مطرح می‌شوند.»

نقش مرورگر و کوکی‌ها در شناسایی کاربران چیست؟

این استاد دانشگاه بیان کرد: «مرورگر اینترنتی یکی از ابزارهایی است که کاربران روزانه برای جست‌وجو، مطالعه اخبار، خرید آنلاین و ورود به سرویس‌های مختلف از آن استفاده می‌کنند. در جریان این فعالیت‌ها، اطلاعاتی در مرورگر ذخیره می‌شود که به وب‌سایت‌ها و سرویس‌ها در شناسایی کاربران و پیگیری برخی فعالیت‌های آن‌ها کمک می‌کند. کوکی‌ها از جمله این اطلاعات هستند. این داده‌ها در ارتباط میان مرورگر و وب‌سایت‌ها نقش دارند و در برخی موارد برای حفظ تنظیمات، شناسایی مراجعه‌های قبلی و دنبال کردن فعالیت‌های کاربر استفاده می‌شوند.»

وی افزود: «اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم فعالیت‌های اینترنتی کاربران در بسیاری از سرویس‌ها به یکدیگر متصل می‌شود. جست‌وجوهای انجام‌شده، وب‌سایت‌های بازدیدشده و اطلاعاتی که در جریان استفاده از خدمات آنلاین ثبت می‌شوند، تصویری از علایق و رفتار دیجیتال افراد شکل می‌دهند. این اطلاعات در کنار سایر داده‌ها، برای شناخت بهتر کاربران مورد استفاده قرار می‌گیرند. البته باید میان موقعیت‌یابی دقیق دستگاه و شناسایی کاربر بر اساس ردپای اینترنتی تفاوت قائل شد. هر داده‌ای که در مرورگر ذخیره می‌شود، مختصات جغرافیایی گوشی را مشخص نمی‌کند؛ اما در کنار سایر اطلاعات، به سرویس‌ها در شناخت بهتر کاربر کمک می‌کند. همین مجموعه داده‌هاست که بحث حریم خصوصی را از تنظیمات GPS فراتر می‌برد.»

سیگنال‌های مخابراتی مسیر دیگری برای شناسایی موقعیت گوشی است

گوشی‌های همراه برای برقراری تماس، ارسال پیامک و استفاده از خدمات ارتباطی، به شبکه مخابراتی متصل می‌شوند. این ارتباطات نیز اطلاعاتی درباره حضور دستگاه در محدوده پوشش شبکه فراهم می‌کنند.

اسداللهی در توضیح نقش سیگنال‌های مخابراتی گفت: «موقعیت‌یابی گوشی فقط به دریافت سیگنال از ماهواره وابسته نیست و زیرساخت‌های ارتباطی نیز در این فرایند نقش دارند. تلفن همراه برای حفظ ارتباط با شبکه مخابراتی به زیرساخت‌های ارتباطی وابسته است. بنابراین، خاموش کردن مکان‌یاب به‌تنهایی ارتباط دستگاه با شبکه را قطع نمی‌کند و مسیرهای دیگری برای شناسایی آن همچنان مطرح هستند. این مسئله در بررسی حریم خصوصی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از کاربران هنگام کنترل دسترسی برنامه‌ها به موقعیت مکانی، تنها به تنظیمات GPS توجه می‌کنند؛ درحالی‌که بخشی از اطلاعات مربوط به دستگاه از مسیرهایی غیر از مکان‌یاب ماهواره‌ای تولید یا منتقل می‌شود.»

خاموش کردن GPS چه محدودیتی دارد؟

اسداللهی با اشاره به تفاوت مسیرهای ارتباطی گوشی گفت: «خاموش کردن GPS با قطع اینترنت یا خاموش کردن گوشی تفاوت دارد. در حالت نخست، فقط قابلیت مکان‌یابی ماهواره‌ای غیرفعال می‌شود؛ اما با قطع اینترنت، ارتباط دستگاه با شبکه اینترنتی متوقف خواهد شد. قطع خط تلفن نیز مسیر ارتباطی مربوط به شبکه مخابراتی را هدف قرار می‌دهد. خاموش کردن دستگاه هم مرحله نهایی این فرایند محسوب می‌شود. بنابراین، در بحث شناسایی موقعیت مکانی نباید فقط به GPS توجه کرد؛ زیرا غیرفعال کردن مکان‌یاب ماهواره‌ای به معنای قطع سایر مسیرهای شناسایی موقعیت نیست.»