مدیریت فضای مجازی در سرزمین سامورایی‌ها با نوادگان جومونگ چه تفاوت‌هایی دارد

به گزارش خبرگزاری آنا؛ رقابت کشور‌ها برای مدیریت فضای مجازی دیگر صرفاً به توسعه سرعت اینترنت یا افزایش تعداد کاربران محدود نمی‌شود. پلتفرم‌های بومی، حفاظت از داده‌های کاربران، مقابله با اطلاعات نادرست، حمایت از کسب‌وکار‌های داخلی و تنظیم رفتار شرکت‌های بزرگ فناوری، به بخش مهمی از سیاست‌گذاری دیجیتال کشور‌ها تبدیل شده است.

ژاپن و کره‌جنوبی از نمونه‌های قابل توجه در شرق آسیا هستند؛ دو کشوری که با وجود اشتراک در برخورداری از زیرساخت‌های پیشرفته و اقتصاد دیجیتال قدرتمند، در شیوه مواجهه با پلتفرم‌ها و تنظیم فضای مجازی مسیر‌های یکسانی را طی نکرده‌اند. ژاپن تجربه‌ای مبتنی بر نظارت بر محتوا، حفاظت از داده و افزایش مسئولیت پلتفرم‌ها شکل داده و کره‌جنوبی توسعه سکو‌های داخلی و ایجاد فضای رقابتی در اقتصاد دیجیتال را پررنگ‌تر دنبال کرده است.

از لاین تا ناور؛ وقتی پلتفرم بومی به بخشی از زندگی مردم تبدیل می‌شود

یکی از تفاوت‌های مهم میان ژاپن و کره‌جنوبی را می‌توان در نوع و میزان نفوذ پلتفرم‌های بومی مشاهده کرد. ژاپن در حوزه ارتباطات دیجیتال، نمونه موفقی مانند لاین دارد؛ پیام‌رسانی که از یک ابزار ارتباطی ساده فراتر رفته و خدمات متنوعی مانند پرداخت، خرید، سفارش غذا، دریافت اخبار، بازی و برخی خدمات روزمره را در اختیار کاربران قرار می‌دهد. این پلتفرم در ابتدای سال ۲۰۲۵ حدود ۹۷ میلیون کاربر فعال ماهانه در ژاپن داشت که معادل بخش بزرگی از کاربران اینترنت این کشور بود.

کره‌جنوبی نیز زیست‌بوم گسترده‌ای از سکو‌های بومی ایجاد کرده است. Naver در حوزه جست‌و‌جو و خدمات محتوایی جایگاه بسیار مهمی دارد و علاوه بر موتور جست‌و‌جو، خدماتی مانند اخبار، خرید آنلاین، نقشه و شبکه اجتماعی ارائه می‌دهد. کاکائو تاک نیز پیام‌رسانی پرکاربرد است که خدمات ارتباطی، مالی و تجاری را در یک اکوسیستم گسترده به کاربران ارائه می‌کند.

تفاوت مهم این دو کشور در این است که کره‌جنوبی طیف گسترده‌تری از سکو‌های بومی را در بخش‌های مختلف اقتصاد دیجیتال توسعه داده است. Coupang در تجارت الکترونیکی، کاکائوPay و Toss در خدمات مالی و Naver و کاکائو در خدمات محتوایی و ارتباطی نمونه‌هایی از این زیست‌بوم هستند. دولت کره نیز با سرمایه‌گذاری در زیرساخت، حمایت از استارت‌آپ‌ها و ارائه تسهیلات، زمینه رشد این شرکت‌ها را تقویت کرده است.

ژاپن نیز در کنار لاین، سابقه طولانی‌تری در ایجاد خدمات بومی دارد. یاهوی ژاپن از سال ۱۹۹۶ مجموعه‌ای از خدمات جست‌و‌جو، اخبار، ایمیل، خرید و پرداخت را ارائه کرده و پلتفرم‌هایی مانند Mixi، GREE و Mobage نیز در دوره‌های مختلف بخشی از زیست‌بوم اجتماعی و بازی‌محور این کشور را شکل داده‌اند.

ژاپن؛ حساسیت بیشتر روی داده و اخبار جعلی

مدیریت فضای مجازی در ژاپن تنها به حمایت از پلتفرم‌های داخلی محدود نشده و حفاظت از داده و مقابله با اطلاعات گمراه‌کننده نیز جایگاه مهمی در سیاست‌های این کشور پیدا کرده است. دولت ژاپن در سال ۲۰۲۴ قانون اصلاح‌شده‌ای را تصویب کرد که بر اساس آن پلتفرم‌های بزرگ اجتماعی باید سازوکار مشخصی برای دریافت درخواست حذف محتوا ایجاد کرده و معیار‌های حذف مطالب را برای کاربران شفاف کنند.

تجربه ژاپن در مقابله با اخبار جعلی، به‌ویژه پس از وقوع بلایای طبیعی، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. تیم رصد اجتماعی NHK که از سال ۲۰۱۳ فعالیت می‌کند، شبکه‌های اجتماعی را به صورت مستمر بررسی و اطلاعات گمراه‌کننده را شناسایی می‌کند. این تیم پس از زلزله نوتو در سال ۲۰۲۴ با حجم گسترده‌ای از مطالب جعلی، از جمله ادعا‌هایی درباره ساختگی بودن زلزله، مواجه شد و به بررسی و رد این اطلاعات پرداخت.

حساسیت ژاپن نسبت به داده‌های کاربران حتی پلتفرم‌های محبوب داخلی را نیز شامل می‌شود. دولت این کشور در سال ۲۰۲۱ پس از انتشار گزارش‌هایی درباره دسترسی مهندسان چینی به داده‌های کاربران ژاپنی لاین، موضوع را بررسی کرد و در ادامه استفاده از لاین برای انتقال برخی اطلاعات حساس را موقتاً متوقف کرد. این رویکرد نشان می‌دهد که بومی بودن یک سکو به معنای بی‌نیازی از نظارت و ارزیابی امنیتی آن نیست.

کره‌جنوبی نیز حفاظت از داده و حقوق کاربران را جدی دنبال کرده، اما بخش مهمی از سیاست این کشور بر تنظیم رقابت میان پلتفرم‌ها متمرکز است. قوانین و طرح‌های این کشور، رفتار شرکت‌های بزرگ فناوری، فروشگاه‌های برنامه و شیوه تعامل پلتفرم‌ها با مصرف‌کنندگان را هدف قرار داده‌اند.

کره‌جنوبی؛ توسعه پلتفرم در کنار مهار انحصار

کره‌جنوبی تلاش کرده میان حمایت از پلتفرم‌های داخلی و جلوگیری از شکل‌گیری رفتار‌های انحصاری تعادل ایجاد کند. این کشور در سال ۲۰۲۱ از نخستین کشور‌هایی بود که مقرراتی برای فروشگاه‌های اپلیکیشن وضع کرد و اپراتور‌های این فروشگاه‌ها را به پذیرش گزینه‌های پرداخت درون‌برنامه‌ای جایگزین ملزم کرد؛ اقدامی که مستقیماً بر مدل فعالیت شرکت‌هایی مانند اپل و گوگل اثر گذاشت.

موضوع تنظیم پلتفرم‌های بزرگ در کره‌جنوبی به همین جا ختم نشده است. طرح‌های قانونی این کشور تلاش کرده‌اند شرکت‌های موسوم به «دروازه‌بان» یا اپراتور‌های مسلط را شناسایی کرده و رفتار‌های ضدرقابتی آنها را محدود کنند. حمایت از مصرف‌کننده و الزام پلتفرم‌ها به اطلاع‌رسانی درباره تغییرات مهم خدمات نیز در این چارچوب قرار گرفته است.

کره‌جنوبی حتی برای خدمات مشتری پلتفرم‌های بزرگ نیز مقررات مشخصی در نظر گرفته است. شرکت‌هایی که از نظر تعداد کاربران و سهم ترافیک اینترنتی به حد مشخصی می‌رسند، باید امکان پاسخ‌گویی آنلاین و تلفنی به مشتریان را فراهم کنند و در صورت امکان، مشکلات کاربران را در کوتاه‌ترین زمان بررسی کنند.

ژاپن نیز در برابر شرکت‌های فناوری خارجی رویکرد منفعلانه‌ای ندارد. این کشور در سال‌های اخیر شرکت‌های بزرگی مانند متا، گوگل و توییتر را با الزامات حقوقی و قضایی مختلف مواجه کرده و حتی موضوع ثبت دفتر مرکزی شرکت‌های خارجی فعال در بازار ژاپن را پیگیری کرده است. دعاوی مرتبط با تبلیغات جعلی در شبکه‌های اجتماعی و مسئولیت پلتفرم‌ها در قبال محتوای منتشرشده نیز از دیگر نمونه‌های این رویکرد است.

دو مسیر متفاوت برای یک هدف مشترک

مقایسه تجربه ژاپن و کره‌جنوبی نشان می‌دهد که مدیریت فضای مجازی در این کشور‌ها یک پروژه صرفاً فنی نیست و مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و حقوقی را دربرمی‌گیرد. هر دو کشور تلاش کرده‌اند در کنار استفاده از فناوری‌های جهانی، ظرفیت‌های داخلی خود را حفظ کنند و اجازه ندهند پلتفرم‌های فراملی بدون چارچوب مشخص بر فضای دیجیتال آنها مسلط شوند.

ژاپن در این مسیر بیشتر بر حفاظت از داده، مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها، مقابله با اخبار جعلی و ایجاد سازوکار‌های قانونی برای حذف محتوای مجرمانه یا زیان‌بار تمرکز کرده است. تجربه NHK در رصد مستمر شبکه‌های اجتماعی نیز نشان می‌دهد که این کشور مقابله با اطلاعات نادرست را تنها به شرکت‌های فناوری واگذار نکرده و برای آن سازوکار رسانه‌ای و تخصصی ایجاد کرده است.

کره‌جنوبی در مقابل، الگوی پررنگ‌تری از پیوند میان توسعه پلتفرم‌های داخلی و سیاست اقتصادی را دنبال کرده است. حضور شرکت‌هایی مانند Naver، کاکائو، Coupang، Toss و کاکائوPay در بخش‌های مختلف اقتصاد دیجیتال، نتیجه شکل‌گیری زیست‌بومی است که در آن پلتفرم‌های بومی صرفاً ابزار ارتباطی نیستند و در تجارت، پرداخت، محتوا، حمل‌ونقل و خدمات مالی نیز نقش دارند.

تجربه این دو کشور برای سیاست‌گذاری فضای مجازی در ایران نیز یک نکته مهم دارد؛ حکمرانی مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که توسعه زیرساخت، حمایت از پلتفرم‌های داخلی، حفاظت از داده‌های شهروندان، مقابله با اطلاعات جعلی، حمایت از کسب‌وکار‌های بومی و تنظیم رفتار پلتفرم‌های بزرگ به صورت هم‌زمان دیده شود. تجربه ژاپن بر اهمیت اعتماد و امنیت داده تأکید می‌کند و تجربه کره‌جنوبی نشان می‌دهد که ایجاد یک زیست‌بوم رقابتی و حمایت هدفمند از توان داخلی می‌تواند به شکل‌گیری پلتفرم‌هایی با قدرت رقابت جهانی منجر شود.

مقایسه این دو الگو نشان می‌دهد که استقلال دیجیتال به معنای برخورداری از توان داخلی برای توسعه سکو، تنظیم بازار، حفاظت از داده و صیانت از منافع کاربران و در عین حال تنظیم الگوی ارتباط با سکوهای جهانی است.