در آیین بزرگداشت شیخ شهابالدین سهروردی تأکید شد
اشتباه فاجعهبار پلیس در ثبت یک علامت تایپی
آلودگی نوری چه بلایی سر انسان و طبیعت میآورد
به گزارش خبرگزاری آنا؛ شب، برای هزاران سال، با تاریکی شناخته میشد؛ آسمانی که نور ماه، سیارات و ستارهها در آن دیده میشد و بخشی از تجربه طبیعی انسان از محیط پیرامونش را شکل میداد. اما گسترش نور مصنوعی، این الگوی طبیعی را در بسیاری از مناطق تغییر داده است. سرویس پارکهای ملی آمریکا در مطلبی با عنوان «آلودگی نوری» مینویسد استفاده گسترده از نور مصنوعی، الگوی طبیعی تاریکی را بهطور قابلتوجهی تغییر داده و مشاهده آسمان طبیعی شب را دشوار کرده است. این نهاد آلودگی نوری را «نور مصنوعی بیش از حد یا نامناسب در فضای باز» تعریف میکند.
سرویس پارکهای ملی آمریکا در همین مطلب، آلودگی نوری را در سه شکل توضیح میدهد: تابش مستقیم و آزاردهنده نور که در دید اختلال ایجاد میکند، ورود ناخواسته نور مصنوعی به فضا یا ملک دیگران و روشن شدن آسمان شب بر اثر پراکنده شدن نورهای ناشی از فعالیت انسان در جو. در واقع، آنچه در شهرها به شکل هالهای روشن بر فراز افق دیده میشود، نتیجه پراکنده شدن بخشی از نور مصنوعی در جو است. این روشنایی فقط به محدوده شهرها محدود نمیماند؛ سرویس پارکهای ملی آمریکا میگوید روشنایی ناشی از شهرها در فاصلهای بیش از ۲۰۰ مایل از پارکهای ملی نیز ثبت شده است.
گسترش این روشنایی را میتوان در دادههای مربوط به تغییر وضعیت آسمان شب نیز مشاهده کرد. سرویس پارکهای ملی آمریکا بر اساس دادههای ماهوارهای گزارش میکند که بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۶، مناطق دارای روشنایی مستمر سالانه ۲.۲ درصد روشنتر شدهاند و مساحت فضای بیرونی مصنوعاً روشنشده روی زمین نیز با همین نرخ، یعنی سالانه ۲.۲ درصد، افزایش یافته است. همین منبع به نتایج یک مطالعه مبتنی بر اندازهگیریهای دانشمندان شهروند نیز اشاره میکند که نشان میدهد روشنایی متوسط آسمان شب بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲، سالانه ۹.۶ درصد افزایش یافته است؛ نرخی که معادل دو برابر شدن روشنایی آسمان در هر هشت سال است.
این تغییر فقط به از دست رفتن منظره آسمان پرستاره محدود نمیشود. سرویس پارکهای ملی آمریکا توضیح میدهد که نور پراکندهشده در جو، آسمان شب را روشنتر میکند و کاهش کنتراست باعث میشود ستارهها و سیارات دشوارتر دیده شوند. همین منبع میگوید آلودگی نوری همچنین مانع از آن میشود که چشم انسان بهطور کامل با تاریکی سازگار شود و به بیشترین حساسیت خود برسد؛ بنابراین در برخی شرایط، افزایش نور در شب حتی میتواند توانایی دیدن را کاهش دهد. این نهاد همچنین آلودگی نوری را با اختلال در اکوسیستمها، اتلاف انرژی، افزایش پیامدهای تغییرات اقلیمی و آثار نامطلوب احتمالی بر سلامت انسان مرتبط میداند.
در همین حال، پژوهش درباره آلودگی نوری نیز بهسرعت در حال گسترش است. گزارش «وضعیت علم نور مصنوعی در شب ۲۰۲۵» مؤسسه دارکاسکای میگوید در سال ۲۰۲۴، ۵۴۷ مرجع علمی جدید به پایگاه داده ادبیات پژوهشی نور مصنوعی در شب افزوده شد و تعداد کل مدخلهای این پایگاه به بیش از ۵ هزار مورد رسید. بر اساس همین گزارش، تعداد مقالات افزودهشده به این پایگاه در یک دهه گذشته بهطور متوسط سالانه حدود ۱۵ درصد افزایش یافته است؛ روندی که از افزایش توجه جامعه علمی به ابعاد مختلف آلودگی نوری حکایت دارد. این گزارش همچنین تأکید میکند که پژوهشگران در سالهای اخیر موضوعاتی فراتر از اثر نور مصنوعی بر آسمان شب را بررسی کردهاند و موضوعاتی مانند سلامت انسان، حیاتوحش و اکوسیستمها و ارتباط آلودگی نوری با دیگر شکلهای تخریب محیطزیست نیز در کانون تحقیقات قرار گرفتهاند.
وقتی بدن، تاریکی را از یاد میبرد
اگر از یک شهر پرنور به دل کویر یا جنگل بروید، احتمالا نخستین چیزی که توجهتان را جلب میکند، تاریکی عمیق شب است؛ تاریکیای که برای بسیاری از مردم شهرها به تجربهای نادر تبدیل شده است. اما تاریکی فقط برای دیدن ستارهها اهمیت ندارد. مؤسسه دارکاسکای در مطلبی با عنوان «تاریکی طبیعی و بهزیستی انسان» توضیح میدهد که چرخه طبیعی روز و شب طی میلیونها سال بر حیات زمین، از جمله سلامت و بهزیستی انسان، اثر گذاشته است. این چرخه با ساعت درونی بدن یا ریتم شبانهروزی ارتباط دارد؛ ساعتی که خواب، تولید هورمونها و دیگر فرایندهای ضروری بدن را تنظیم میکند.
یکی از هورمونهای مهم در این چرخه، ملاتونین است؛ هورمونی که با فرارسیدن تاریکی، تولید آن افزایش مییابد و در تنظیم چرخه خواب و بیداری نقش دارد. دارکاسکای در همین مطلب میگوید مطالعات انجامشده درباره نور مصنوعی نشان دادهاند که قرار گرفتن در معرض نور پس از تاریکی میتواند تولید ملاتونین را سرکوب و چرخه خواب و بیداری را جابهجا کند. این موسسه همچنین تأکید میکند که پژوهشهای کنترل شده درباره نور داخل ساختمان، شواهد روشنی درباره برخی آثار زیستی نور شبانه فراهم کردهاند.
سرویس پارکهای ملی آمریکا نیز در مطلب «آلودگی نوری» تأکید میکند که محیط شبانه در سلامت و فیزیولوژی انسان نقش مهمی دارد و تاریکی شب، در کنار روشنایی روز، برای هماهنگ ماندن ریتم شبانهروزی ضروری است. این نهاد همچنین میگوید نور مصنوعی میتواند بر ریتم شبانهروزی انسان اثر بگذارد و اختلال در خواب منظم و ترمیمکننده میتواند پیامدهای جدی برای سلامت داشته باشد.
اما بحث درباره سلامت انسان به همین آثار زیستی محدود نمیشود. نشنال جئوگرافیک در گزارش «آلودگی نوری به سلامت ما آسیب میزند» مینویسد نور در شب میتواند بیخوابی ایجاد کند، تولید ملاتونین، هورمون خواب را که در شرایط تاریکی از غده صنوبری ترشح میشود، کاهش دهد و چرخه روزانه میکروبهای ساکن روده را مختل کند. این گزارش همچنین به پژوهشی اشاره میکند که نشان داده اختلال در ریتم شبانهروزی میتواند با افزایش پروتئین واکنشگر C، که یکی از نشانههای التهاب است و دیگر نشانگرهای التهابی همراه باشد.
با این حال، در اینجا باید میان آثار زیستی شناختهشده نور شبانه و پیامدهای قطعی آلودگی نوری محیط بیرون بر سلامت انسان تفاوت گذاشت. دارکاسکای در مطلب «تاریکی طبیعی و بهزیستی انسان» تصریح میکند که اگرچه سازوکارهای زیستی مربوط به نور و ریتم شبانهروزی در مطالعات مربوط به نور داخل ساختمان بهخوبی بررسی شدهاند، شواهد درباره اینکه نور مصنوعی فضای باز مستقیماً باعث بیماری در جمعیت عمومی میشود، همچنان در حال شکلگیری و قطعینشده است. این مؤسسه بنابراین تأکید میکند که برای مشخص شدن اثرات مستقیم نور مصنوعی فضای بیرونی بر سلامت، به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
گزارش «وضعیت علم نور مصنوعی در شب ۲۰۲۵» دارکاسکای نیز همین احتیاط را در بررسی شواهد سلامت ضروری میداند: بخش مهمی از شواهد علمی درباره پیامدهای سلامت نور مصنوعی شبانه از مطالعات کنترل شده درباره نور داخل ساختمان به دست آمده است و در تفسیر اثر نور مصنوعی فضای بیرونی باید محتاط بود. در عین حال، این گزارش نشان میدهد که پژوهشگران ارتباط نور مصنوعی شبانه با فرایندهایی مانند تغییر چرخه خواب و بیداری، اختلال در پیامرسانی شیمیایی بدن و برخی تغییرات زیستی را بررسی کردهاند؛ بنابراین مسئله امروز دیگر صرفا این نیست که «آیا نور شبانه بر بدن اثر میگذارد یا نه»؛ بلکه یکی از پرسشهای مهم پژوهشگران این است که میزان، زمان، شدت و نوع مواجهه با نور مصنوعی چه نقشی در شدت این آثار دارد و کدام بخش از این شواهد را میتوان مستقیما به نور مصنوعی فضای بیرونی تعمیم داد.
وقتی شب، زیستگاه جانوران را تغییر میدهد
اگر آلودگی نوری تنها بر انسان اثر میگذاشت، دامنه این مسئله به سلامت و زندگی شهری محدود میشد؛ اما شواهد علمی نشان میدهد نور مصنوعی شبانه میتواند رفتار بسیاری از جانوران و حتی روابط میان گونهها را نیز تغییر دهد.
«موسسه دارکاسکای» در مطلب «آلودگی نوری به حیاتوحش و اکوسیستمها آسیب میزند» مینویسد گیاهان و جانوران به چرخه روزانه روشنایی و تاریکی وابستهاند و این چرخه رفتارهایی مانند تولیدمثل، تغذیه، خواب و محافظت در برابر شکارچیان را تنظیم میکند. این موسسه همچنین میگوید شواهد علمی، آثار منفی و حتی مرگبار نور مصنوعی شبانه را در گروههای مختلفی از جانداران، از جمله دوزیستان، پرندگان، پستانداران، حشرات و گیاهان، نشان داده است.
یکی از نمونههای روشن، جانوران شبزی هستند. ناسا در گزارشی با عنوان «چراغهای شبانه میتوانند حیاتوحش را مختل کنند» نتایج مطالعهای درباره جانوران شهری در شیکاگو را شرح میدهد که نشان داد با افزایش روشنایی شبانه، میزان فعالیت برخی جانوران کاهش مییابد. پژوهشگران تغییرات معنادار در رفتار جانوران را از شدت روشنایی حدود ۶ لوکس مشاهده کردند. «لوکس» واحد اندازهگیری میزان نوری است که به یک سطح میرسد؛ برای مقایسه، ناسا میگوید ۶ لوکس اندکی کمنورتر از روشنایی سطح زمین در هنگام گرگومیش و روشنایی معمول یک آشپزخانه حدود ۵۰۰ لوکس است.
بر اساس دادههای دوربینهای تلهای، جانوران شبزی در مناطق تاریکتر ۱۹.۶ درصد فعالیت بیشتری نسبت به مناطق روشنتر داشتند. این مطالعه همچنین نشان داد حدود ۳۶ درصد از فضاهای سبز اطراف شیکاگو بهطور معمول در معرض روشنایی بیش از ۶ لوکس قرار دارند. ناسا مینویسد این میزان کاهش تاریکی میتواند بر رفتار جانوران اثر بگذارد و به گفته آرون شیرمر، نویسنده اصلی مطالعه، حتی در فضاهای سبز بزرگ نیز تقسیم شدن مناطق به بخشهای روشنتر و تاریکتر، اندازه زیستگاههای مناسب برای جانوران را کوچکتر میکند.
تأثیر نور مصنوعی بر جانوران تنها به تغییر میزان فعالیت محدود نمیشود. دارکاسکای توضیح میدهد که نور مصنوعی میتواند محیط شبانه جانوران شبزی را بهطور اساسی تغییر دهد. در اکوسیستمهای تالابی، برای نمونه، نور مصنوعی فعالیت شبانه دوزیستانی مانند قورباغهها و وزغها را مختل میکند؛ آواهای شبانه این جانوران بخشی از رفتار تولیدمثلی آنهاست و اختلال در این فعالیت میتواند بر تولیدمثل و جمعیت آنها اثر بگذارد.
در سواحل نیز تاریکی شب برای برخی جانوران بخشی از مسیر طبیعی زندگی است. دارکاسکای درباره لاکپشتهای دریایی توضیح میدهد که این جانوران در شب در ساحل از تخم بیرون میآیند و نوزادان با تشخیص افق روشنتر بر فراز اقیانوس، مسیر دریا را پیدا میکنند. اما نورهای مصنوعی میتوانند آنها را از مسیر دریا دور کنند و به سمت خشکی بکشانند. این مؤسسه گزارش میکند که تنها در ایالت فلوریدا، هر سال میلیونها نوزاد لاکپشت به این شیوه تلف میشوند.
پرندگان مهاجر نیز از دیگر گروههایی هستند که از تغییر روشنایی شبانه آسیب میبینند. دارکاسکای میگوید پرندگانی که شبانه مهاجرت یا شکار میکنند، از نور ماه و ستارگان برای جهتیابی استفاده میکنند و نور مصنوعی میتواند آنها را از مسیر خود منحرف و به سمت محیطهای خطرناک شهری هدایت کند. بر اساس همین منبع، هر سال میلیونها پرنده در اثر برخورد با ساختمانها و برجهایی که بهطور غیرضروری روشن هستند، تلف میشوند. نور مصنوعی همچنین میتواند زمان مهاجرت پرندگان را تغییر دهد؛ بهگونهای که برخی پرندگان زودتر یا دیرتر از زمان مناسب مهاجرت کنند و شرایط مطلوب اقلیمی برای لانهسازی، تغذیه و دیگر فعالیتهای خود را از دست بدهند.
حشرات نیز از این تغییر در محیط شبانه در امان نیستند. دارکاسکای توضیح میدهد که بسیاری از حشرات به سمت نور کشیده میشوند و نور مصنوعی میتواند این جاذبه را به یک دام مرگبار تبدیل کند. کاهش جمعیت حشرات نیز فقط به خود این جانوران محدود نمیماند؛ زیرا گونههای مختلفی برای تغذیه یا گردهافشانی به حشرات وابستهاند و برخی شکارچیان نیز از تجمع حشرات در اطراف منابع نور استفاده میکنند. در نتیجه، تغییر جمعیت حشرات میتواند بر روابط غذایی میان گونهها اثر بگذارد.
این نمونهها نشان میدهند که مسئله آلودگی نوری را نمیتوان تنها به روشن شدن آسمان شب یا اختلال در مشاهده ستارهها محدود کرد. آنچه در تاریکی شبانه یک محیط طبیعی رخ میدهد، بخشی از شرایطی است که بسیاری از گونهها رفتار خود را بر اساس آن تنظیم میکنند. دارکاسکای بر همین اساس، اثر نور مصنوعی را در گروههای مختلف جانوری و در روابطی مانند شکار، تولیدمثل، مهاجرت و تغذیه بررسی میکند؛ موضوعی که نشان میدهد تغییر در روشنایی شبانه میتواند در سطوح مختلف حیاتوحش و اکوسیستمها پیامد داشته باشد.
آیا شب را میتوان دوباره تاریک کرد؟
شب، فقط فاصله میان دو روز نیست؛ بخشی از چرخه طبیعی زمین است که انسان و دیگر جانداران در طول تاریخ با آن سازگار شدهاند. آنچه پژوهشهای بررسیشده در این گزارش نشان میدهد، این است که روشنایی مصنوعی شبانه فقط آسمان را از ستارهها خالی نمیکند؛ تغییر این چرخه میتواند بر خواب و ریتم شبانهروزی انسان، رفتار و زیست گونههای مختلف و حتی امکان تجربه آسمان تاریک اثر بگذارد. با گسترش شهرها و افزایش استفاده از نور مصنوعی، پرسش دیگر این نیست که آیا میتوان شب را روشن کرد؛ پرسش این است که کجا، چه زمانی و به چه اندازه باید آن را روشن کنیم. پاسخ به این پرسش میتواند تعیین کند که در آینده، شب برای انسان و طبیعت همچنان بخشی از یک چرخه طبیعی باقی بماند یا به منظرهای همیشه روشن تبدیل شود.
انتهای پیام/
