فروپاشی اتحاد دیرینه مورچه و گیاه با هجوم زنبورها

به گزارش «سای‌تک‌دیلی» (SciTechDaily)، یک گروه بین‌المللی از پژوهشگران دانشگاه کوئین مری لندن، باغ‌های گیاه‌شناسی سلطنتی کیو، مرکز زیست‌شناسی آکادمی علوم چک و مؤسسات دیگر، رفتاری غافلگیرکننده را در جنگل‌های گرمسیری بورنئوی مالزی مشاهده کرده‌اند. این تیم در نشریه PeerJ گزارش می‌دهد که زنبور‌های شکارچی به طور فزاینده‌ای ساقه‌های توخالی گیاه گرمسیری «ماکارانگا پیرسونی» (Macaranga pearsonii) را اشغال می‌کنند؛ این ساقه‌ها ساختار‌هایی هستند که گیاه برای میزبانی کلنی‌های مورچگان محافظ تکامل داده است.

برای میلیون‌ها سال، این «گیاهان مورچه‌ای» به همکاری تنگاتنگ با مورچه‌ها وابستگی داشتند. این گیاهان حفره‌های توخالی ویژه‌ای را ایجاد کرده و توده‌های غذایی سرشار از مواد مغذی تولید می‌کنند. در مقابل، مورچه‌ها وظیفه دارند گیاهان را از گزند حشرات برگ‌خوار؛ مانند کرم‌های برگخوار، محافظت کنند. این رابطه متقابل و سودمند، حداقل ۱۰ میلیون سال است که به بقای هر دو گونه کمک کرده است.

اما اکنون، به نظر می‌رسد این همکاری دیرینه در حال فروپاشی است.

زنبور‌ها در حال اشغال حفره‌های درخت ماکارانگا

پژوهشگران با بررسی درختان جوان «ماکارانگا پیرسونی» (Macaranga pearsonii) در جنگل‌های بهره‌برداری شده و مزارع نخل روغنی، دریافتند که گونه‌ای از زنبور‌ها این حفره‌های توخالی را برای استفاده خود تصرف کرده‌اند؛ این پدیده پیامد‌های مهمی در پی دارد.

«لاستینا»، نویسنده اصلی این پژوهش، توضیح می‌دهد: «هنگام بررسی این گیاهان مورچه‌ای، متوجه شدم که بسیاری از ساقه‌ها به شکلی غیرمعمول توخالی شده‌اند. وقتی آنها را باز کردیم، حفره‌ها پر از مگس‌هایی بود که لارو‌های زنبور از آنها تغذیه می‌کردند. مشخص شد زنبور‌های بالغ، مگس‌ها را شکار کرده، فلج می‌کنند و سپس داخل حفره‌های گیاه قرار می‌دهند تا غذای فرزندانشان باشند».

زنبور‌ها در مناطق تخریب شده موفق‌ترند

پژوهشگران دریافتند گیاهانی که در مزارع نخل روغنی می‌رویند، احتمالا بسیار بیشتر از گیاهان موجود در جنگل‌های بهره‌برداری شده، میزبان زنبور‌ها هستند. درختانی که توسط زنبور‌ها اشغال شده بودند، به طور مداوم کلنی‌های مورچه کوچک‌تری داشتند؛ این موضوع نشان می‌دهد که زنبور‌ها ممکن است مورچه‌ها را کاملاً از زیستگاهشان بیرون کنند، هرچند برای تایید این فرضیه به آزمایش‌های بیشتری نیاز است.

دکتر «کالسوم م. یوسا»، از نویسندگان همکار این پژوهش، توضیح می‌دهد: «فعالیت‌های انسانی در سراسر جهان در حال دگرگون کردن زیستگاه‌هاست و چنین تغییری در تعاملات میان‌گونه‌ای، دقیقا همان پیامدی است که انتظار مشاهده‌اش را داشتیم. هنوز نمی‌دانیم که این گونه زنبور، بومی منطقه است یا از جای دیگری به این زیستگاه راه یافته است؛ اما گسترش آن به طور مشخص با وضعیت زیستگاه‌های دست‌خورده پیوند دارد».

تاثیر بر احیای جنگل و سلامت گیاه

از آنجا که گونه‌های ماکارانگا از نخستین گیاهانی هستند که زمین‌های پاکسازی‌شده یا آسیب‌دیده را دوباره مستعمره می‌کنند، هرگونه کاهش در سلامت آنها می‌تواند روند احیای کلی جنگل را تحت تاثیر قرار دهد. دکتر یوسا می‌افزاید: «اگر این گیاهان مدافعانِ مورچه‌ای خود را از دست بدهند و سلامتشان رو به افول بگذارد، این امر می‌تواند روند احیای جنگل پس از تخریب را کُند سازد».

خطرات گسترده‌تر برای اکوسیستم و تغییرات تکاملی

دکتر فیل، نویسنده ارشد این پژوهش از دانشگاه کوئین مری لندن، پیامد‌های تکاملی گسترده‌تر این پدیده را این‌گونه برجسته می‌کند: «هنگامی که منافعِ همزیستی از بین می‌رود، این فرآیند می‌تواند محرک تغییرات تکاملی بلندمدتی باشد. اگر به دلیل بهره‌برداری زنبور‌ها از این ساختارها، ارزش آنها برای گیاهان کاهش یابد، ممکن است گیاهان دیگر انرژی خود را صرف تولید این ساختار‌ها نکنند. این پیامد‌های ظریف و بلندمدتِ فعالیت‌های انسانی، بسیار کمتر از کاهش مستقیم تنوع زیستی مورد توجه و درک قرار گرفته است».

همکاری مورچه و گیاه، تنها یکی از صد‌ها رابطه درهم‌تنیده‌ای است که اکوسیستم‌های گرمسیری را شکل می‌دهد. اگر فعالیت‌های انسانی اجازه دهد «گونه‌های مهاجم» جدید (حتی از میان گونه‌های بومی) وارد این عرصه شوند، تعاملات بیشتری مختل شده، توان دفاعی گیاهان تضعیف می‌گردد و ترکیب غالب گونه‌های جنگلی تغییر خواهد کرد. این پژوهش نشان‌دهنده آن است که روابط ظریفِ اکولوژیکی می‌توانند مدت‌ها پیش از نابودی کاملِ یک گونه، از درون فرو بپاشند.