ایرانیان چگونه بدون برق در دل کویر یخ تولید میکردند
به گزارش خبرگزاری آنا؛ تصور یخزدن آب در شهری گرم و خشک، آن هم بدون استفاده از برق و تجهیزات سرمایشی، شاید در نگاه نخست عجیب به نظر برسد. با این حال، در بخشهایی از فلات مرکزی ایران، مردم قرنها پیش سازههایی ساخته بودند که امکان تولید یخ در زمستان و نگهداری آن تا فصل گرم سال را فراهم میکرد.
این سازهها که «یخچال» نام داشتند، فقط بناهایی گنبدیشکل در حاشیه شهرهای کویری نبودند؛ بلکه مجموعهای از حوضچهها، دیوارهای بلند و مخازن عمیق را در بر میگرفتند که هرکدام وظیفه مشخصی داشتند. عملکرد آنها بر استفاده از شرایط طبیعی محیط و انتخاب مصالح مناسب استوار بود؛ روشی که بدون نیاز به موتور، برق یا دستگاههای مکانیکی، امکان ذخیره یخ را فراهم میکرد.
نخست آب را به لایههای نازک تبدیل میکردند
برای تولید یخ، ایرانیان از حوضچههایی کمعمق در فضای باز استفاده میکردند که به آنها «یخبند» میگفتند. این حوضچهها معمولا در مجاورت مخزن اصلی قرار داشتند و آب مورد نیازشان از منابعی مانند قنات و آبانبار تأمین میشد.
بر اساس توضیحات دانشنامه ایرانیکا، در ماههای سرد زمستان، آب را به صورت لایهای نازک با ضخامت حدود پنج تا ۱۰ سانتیمتر در این حوضچهها میریختند. با کاهش دمای هوا در طول شب، آب منجمد میشد و صبح روز بعد، لایه دیگری از آب روی یخ قبلی قرار میگرفت.
این کار شب به شب تکرار میشد تا ضخامت یخ در حوضچه به حدود ۵۰ سانتیمتر برسد. سپس قطعات یخ را جدا میکردند و برای نگهداری به مخزن اصلی انتقال میدادند. پس از تخلیه حوضچه نیز فرایند تولید با ریختن دوباره آب آغاز میشد.
استفاده از لایههای نازک آب، به جای پرکردن یکباره حوضچه با حجم زیادی از آب، امکان یخزدن تدریجی آن را فراهم میکرد. این روش در ماههای سرد زمستان و با یخزدن آب در طول شب به کار گرفته میشد.
دیوارهای بلند چه نقشی در یخسازی داشتند؟
یکی از ویژگیهای قابلتوجه یخچالهای ایرانی، دیوارهای بلند و گاه چندمتری آنها در کنار حوضچههای یخسازی بود. این دیوارها صرفا جنبه تزئینی نداشتند و در طراحی محیط تولید یخ نقش ایفا میکردند.
پایگاه تخصصی معماری آرکنت توضیح میدهد که دیوار سایهانداز در سمت جنوبی حوضچهها ساخته میشد و در برخی نمونهها ارتفاع آن به حدود ۱۰ متر میرسید. این دیوارها با امتداد شرقی ـ غربی خود، در طول روز روی حوضچهها سایه میانداختند و از تابش مستقیم خورشید به آب و یخ جلوگیری میکردند.
این دیوارها همچنین تا اندازهای از حوضچهها و مخزن در برابر باد محافظت میکردند. در برخی یخچالها، بهجای یک دیوار، چند دیوار موازی و حوضچههای متعدد ساخته میشد تا فضای بیشتری برای تولید یخ فراهم شود.
در این میان، نباید نقش دیوار را با عامل اصلی یخزدن آب اشتباه گرفت. آنچه آب را به یخ تبدیل میکرد، پایینآمدن دمای محیط در شبهای زمستان بود. دیوارها بیشتر با محدودکردن تابش خورشید و محافظت از محیط حوضچه، به فراهمماندن شرایط مناسب کمک میکردند.
مؤسسه تاریخ علم آمریکا نیز در توضیح این فناوری، سه جزء اصلی یخچال ایرانی را دیوار سایهانداز، حوضچه کمعمق و مخزن ذخیره یخ معرفی میکند. این سه بخش در کنار یکدیگر، امکان تولید و نگهداری یخ را فراهم میکردند.
مخزنهایی که یخ زمستان را تا تابستان نگه میداشتند
پس از آنکه یخ به ضخامت مورد نظر میرسید، آن را از حوضچه جدا میکردند و به مخزن انتقال میدادند. این مخازن در مناطق مختلف ایران شکل یکسانی نداشتند، اما در بسیاری از شهرهای گرم و خشک فلات مرکزی، به صورت گودالی عمیق با پوششی گنبدی ساخته میشدند.
دانشنامه ایرانیکا توضیح میدهد که در سادهترین شکل، یخچال میتوانست گودالی در زمین باشد که روی آن را با موادی مانند کاه، نی و خاک میپوشاندند تا یخ در برابر گرما و تابش خورشید محافظت شود. بعدها برخی از این گودالها با گنبد پوشانده شدند و به ساختمانهایی مستقل تبدیل شدند.
در ساخت یخچالهای گنبدی، خشت و گل از مصالح اصلی بودند. آرکنت نیز به تفاوت دو نوع مخزن یخ اشاره میکند: در مناطق سردتر شمال و شمالغرب ایران، مخازن زیرزمینی تونلمانند رواج بیشتری داشتند؛ در حالی که در مناطق گرم و خشک فلات مرکزی، مخازن گودالی با پوشش گنبدی بیشتر دیده میشدند.
قرارگرفتن بخش بزرگی از مخزن در زیر زمین، استفاده از مصالح عایق و جلوگیری از تابش مستقیم خورشید، به کاهش ورود گرما کمک میکرد. به این ترتیب، یخی که در سرمای زمستان تولید شده بود، در محیطی محافظتشده قرار میگرفت تا در ماههای گرم سال قابل استفاده باشد.
قنات؛ حلقه ارتباطی آب و یخ
تولید یخ به آب نیاز داشت و تأمین این آب در مناطق خشک ایران خود مسئله مهمی بود. در بسیاری از مناطق، قنات و آبانبارها بخشی از زیرساخت تأمین آب یخچالها را تشکیل میدادند.
دانشنامه ایرانیکا توضیح میدهد که یخچالهایی که در محل خود یخ تولید میکردند، در مواردی به شبکه قناتها و آبانبارها وابسته بودند. خاک حاصل از حفر مخازن نیز میتوانست برای ساخت خشتهای مورد نیاز بنا به کار رود. به این ترتیب، بخشی از مصالح مورد نیاز برای ساخت یخچال از همان محل تأمین میشد.
این سازهها در زندگی اجتماعی شهرهای کویری نیز اهمیت داشتند. بر اساس اطلاعات دانشنامه ایرانیکا، در بعضی روستاها و مناطق، پرشدن یخچال از یخ در زمستان و بازشدن آن برای توزیع یخ در تابستان با مراسم و جشنهایی همراه بود. این موضوع نشان میدهد که ذخیره یخ فقط یک فعالیت فنی نبود، بلکه در برخی جوامع محلی به بخشی از زندگی اجتماعی و مناسبات روزمره مردم تبدیل شده بود.
یخچالهای ایرانی چه زمانی جای خود را به فناوری جدید دادند؟
یخچالهای سنتی تا مدتها یکی از عناصر مهم معماری بومی ایران بودند. «هامینگ یورگنسن»، نویسنده مدخل یخچال در دانشنامه ایرانیکا، توضیح میدهد که این سازهها تا دهه ۱۹۶۰ میلادی، پیش از آنکه وسایل سرمایشی مکانیکی و برقی یا نفتسوز در بیشتر مناطق ایران در دسترس قرار گیرند، همچنان از ویژگیهای مهم معماری بومی کشور بودند.
این دانشنامه همچنین گزارش میدهد که در بررسی انجامشده بین سالهای ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹، ۱۲۹ محل یخچال در فلات مرکزی ایران شناسایی و نقشهبرداری شد. از این تعداد، بقایای سازههای فیزیکی در ۱۰۴ محل همچنان وجود داشت. این مجموعه شامل ۱۱۱ یخچال گنبدی، ۱۲ یخچال زیرزمینی و ۶ یخچال دیواردار بود.
امروزه یخچالهای تاریخی باقیمانده، نمونههایی از سازگاری معماری ایرانی با شرایط اقلیمی به شمار میروند. بررسی آنها نشان میدهد که تولید و ذخیره یخ در گذشته لزوما به تجهیزات پیچیده نیاز نداشت و میشد با شناخت ویژگیهای آبوهوا، انتخاب مصالح مناسب و طراحی حسابشده فضا، از سرمای زمستان برای روزهای گرم سال بهره گرفت.
این فناوری، پیش از رواج سامانههای سرمایشی جدید، راهی برای دسترسی به یخ در شهرهای گرم و خشک فراهم کرده بود؛ راهی که از حوضچههای کمعمق زمستانی آغاز میشد و در مخازن عمیق و محافظتشده به تابستان میرسید.
انتهای پیام/