چرا فلج اطفال در برخی کشورها مهار شده و در برخی دیگر همچنان قربانی می‌گیرد؟

به گزارش خبرگزاری آنا؛ «کاترین ال. والاس»، استادیار اپیدمیولوژی و آمار زیستی دانشگاه ایلینوی شیکاگو، در مقاله‌ای در وب‌سایت «کانورسیشن» (The Conversation) به این پرسش پرداخته است که چرا فلج اطفال در برخی کشور‌ها همچنان شیوع پیدا می‌کند، اما در کشور‌های دیگر نه. او با بررسی نقش واکسیناسیون، جنگ، دسترسی به خدمات درمانی و انتشار اطلاعات نادرست توضیح می‌دهد که چرا جهان، با وجود نزدیک شدن به ریشه‌کنی این بیماری، هنوز به هدف نهایی نرسیده است. 

در خیابانی شلوغ در کراچی پاکستان، یکی از کارکنان حوزه سلامت زانو می‌زند تا چشم‌هایش هم‌سطح چشم‌های کودک خردسالی قرار بگیرد. او دو قطره مایع را روی زبان کودک می‌چکاند. سپس یک ماژیک بنفش بیرون می‌آورد و ناخن انگشت کوچک دست کودک را رنگ می‌کند تا همه بتوانند ببینند که این کودک اکنون در برابر فلج اطفال واکسینه شده است.

در جریان کارزار‌های گسترده واکسیناسیون، هزاران نیروی حوزه سلامت مانند او در سراسر پاکستان درِ خانه‌ها را می‌زنند. بیشتر کودکان در آمریکا هرگز چنین تجربه‌ای نخواهند داشت، زیرا واکسن فلج اطفال را در مطب پزشک و به‌صورت تزریقی دریافت می‌کنند، نه به شکل قطره. این دو واکسن اندکی متفاوت عمل می‌کنند، اما هر دو از کودکان در برابر ویروس فلج اطفال محافظت می‌کنند. کشور‌هایی که هنوز شاهد شیوع فلج اطفال هستند، مناطقی‌اند که در آنها تعداد کافی از مردم واکسن پیشگیرانه را دریافت نکرده‌اند.

من یک اپیدمیولوژیست هستم؛ یعنی دانشمندی که چگونگی انتشار بیماری‌ها را مطالعه می‌کند. کار من بر بیماری‌هایی متمرکز است که واکسن‌ها می‌توانند از آنها پیشگیری کنند و همچنین بر اطلاعات نادرستی که باعث می‌شود برخی خانواده‌ها از دریافت این واکسن‌ها خودداری کنند.

ویروسی که پنهانی گسترش می‌یابد

فلج اطفال بر اثر ویروسی ایجاد می‌شود که در روده انسان زندگی می‌کند. این ویروس زمانی گسترش می‌یابد که ذرات بسیار ریز مدفوع فرد آلوده به دست‌ها، غذا یا آب منتقل شوند و سپس وارد دهان فرد دیگری شوند. به همین علت، فلج اطفال در مناطقی که آب پاکیزه یا سیستم فاضلاب مناسبی ندارند، سریع‌تر گسترش می‌یابد.

ویروس فلج اطفال به‌صورت پنهانی عمل می‌کند. بیشتر افرادی که به آن مبتلا می‌شوند، اصلاً احساس بیماری نمی‌کنند؛ بنابراین، ممکن است بدون آنکه خودشان بدانند، ویروس را به دیگران منتقل کنند. اما در حدود یک مورد از هر ۲۰۰ مورد عفونت در سراسر جهان، ویروس به اعصابی حمله می‌کند که عضلات را کنترل می‌کنند؛ این اعصاب معمولاً در پا‌ها قرار دارند. چنین وضعیتی می‌تواند باعث شود فرد تا پایان عمر فلج بماند. فلج اطفال درمان قطعی ندارد، اما واکسن آن موجود است و دریافت چند دوز از واکسن می‌تواند در تمام طول عمر از شما محافظت کند.

واکسن‌ها چگونه فلج اطفال را عقب راندند؟

در سال ۱۹۸۸، فلج اطفال حدود ۳۵۰ هزار کودک را در ۱۲۵ کشور فلج کرد. در همان سال، کشور‌های سراسر جهان برای دستیابی به هدفی بزرگ با یکدیگر متحد شدند. ریشه‌کن کردن همیشگی فلج اطفال. اگرچه این بیماری هنوز به‌طور کامل ریشه‌کن نشده است، این تلاش موفقیتی چشمگیر به شمار می‌رود. از آن زمان تاکنون، موارد ابتلا به فلج اطفال در سراسر جهان بیش از ۹۹ درصد کاهش یافته است. پیش‌تر، ویروس وحشی فلج اطفال سه نوع داشت. اکنون تنها نوع یک آن باقی مانده است.

وقتی تعداد کودکان واکسینه‌شده کافی نیست

در برخی کشورها، نوع دیگری از شیوع بیماری رخ می‌دهد که «فلج اطفال ناشی از واکسن» نام دارد. واکسن خوراکی فلج اطفال که در بسیاری از کشورها، از جمله آمریکا، دیگر استفاده نمی‌شود، حاوی ویروس تضعیف‌شده فلج اطفال است؛ ویروسی که آن‌قدر ضعیف شده است که کودک را بیمار نمی‌کند، اما همچنان به‌اندازه‌ای قدرت دارد که به بدن آموزش دهد چگونه با فلج اطفال مقابله کند. پس از آنکه کودک قطره‌های واکسن را می‌بلعد، بخشی از ویروس تضعیف‌شده از طریق مدفوع از بدن او خارج می‌شود. اگر تقریباً همه کودکان اطراف او واکسینه شده باشند، ویروس جایی برای گسترش پیدا نمی‌کند و به‌تدریج از بین می‌رود.

اما در مناطقی که کمتر از ۸۰ درصد کودکان واکسینه شده‌اند، ویروس می‌تواند از کودکی به کودک دیگر منتقل شود. درست مانند پیامی که در بازی تلفنی از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود، ویروس نیز با هر بار انتقال اندکی تغییر می‌کند. در نهایت، ممکن است دوباره به شکلی تغییر کند که کودکان را فلج می‌کند. ممکن است چنین چیزی این تصور را ایجاد کند که واکسن مشکل‌ساز است. اما در واقع، مشکل این است که تعداد بسیار کمی از کودکان واکسن را دریافت کرده‌اند.

کودکانی که واکسینه نمی‌شوند، معمولا همان کودکانی هستند که دسترسی به آنها از همه دشوارتر است. کودکان خانواده‌های بسیار فقیر، ساکنان روستا‌های دورافتاده یا کودکانی که در مناطق جنگی زندگی می‌کنند. در یک مطالعه در پاکستان، ارائه خدمات درمانی رایگان دیگر در کنار قطره‌های واکسن فلج اطفال به خانواده‌ها، سهم کودکانی را که هرگز واکسینه نشده بودند، تقریبا به نصف کاهش داد.

فلج اطفالی که نتوانست گسترش یابد

در اکتبر ۲۰۲۵، دانشمندانی که فاضلاب هامبورگ آلمان را آزمایش می‌کردند، ویروس وحشی فلج اطفال را شناسایی کردند. ژن‌های این ویروس با ویروسی مطابقت داشت که در افغانستان، در فاصله بیش از سه هزار مایل، معادل حدود چهار هزار و ۸۰۰ کیلومتر، یافت شده بود. این موضوع به این معناست که فردی حامل ویروس، احتمالاً بدون آنکه احساس بیماری کند، به آلمان سفر کرده بود. با این حال، حتی یک کودک هم در آنجا فلج نشد، زیرا بیشتر کودکان آلمانی در برابر فلج اطفال واکسینه شده‌اند.

در سال ۲۰۲۵، کشور‌های دیگری در اروپا نیز ویروس فلج اطفال ناشی از واکسن را در فاضلاب خود شناسایی کردند و نتیجه در آنجا نیز به همین اندازه امیدوارکننده بود. ویروس فلج اطفال می‌تواند به هر نقطه‌ای سفر کند، اما تنها در مناطقی می‌تواند به کودکان آسیب برساند که آنها با واکسن محافظت نشده باشند.

وقتی شایعات مانع واکسیناسیون می‌شوند

شایعات و اطلاعات نادرست نیز به گسترش فلج اطفال کمک می‌کنند. در سال ۲۰۰۳، انتشار روایت‌های نادرست درباره مضر بودن واکسن باعث شد بخش‌هایی از شمال نیجریه تقریباً به مدت یک سال واکسیناسیون را متوقف کنند. این اتفاق به شیوع محدودی منجر شد که از آن منطقه به کشور‌های دیگر گسترش یافت.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اخبار نادرست در فضای آنلاین، در مقایسه با حقیقت، «دورتر، سریع‌تر، عمیق‌تر و گسترده‌تر» منتشر می‌شوند. متأسفانه، اطلاعات نادرست ممکن است به بازگشت فلج اطفال در مناطقی که این بیماری در آنها ریشه‌کن شده است نیز کمک کند؛ حتی در آمریکا. در ایالت کلرادو، حدود یک نفر از هر هشت کودک مهدکودکی، تمام دوز‌های واکسن فلج اطفال را دریافت نکرده است. همچنین، در سال ۲۰۲۲، ویروس فلج اطفال ناشی از واکسن، مرد جوان واکسینه‌نشده‌ای را در نیویورک فلج کرد.

اگرچه شایعات می‌توانند به‌سرعت منتشر شوند، اعتماد به‌تدریج و از طریق گفت‌و‌گو‌های فردبه‌فرد شکل می‌گیرد؛ گفت‌و‌گو‌هایی که همسایگان، رهبران مذهبی و پزشکان در آنها پرسش‌ها و نگرانی‌های والدین را جدی می‌گیرند.

آن‌قدر نزدیک به خط پایان

متأسفانه، بودجه برنامه جهانی ریشه‌کنی فلج اطفال در سال ۲۰۲۶، عمدتاً به دلیل کاهش کمک‌های خارجی از سوی کشور‌های ثروتمند، ۳۰ درصد کاهش یافت. آمریکا نقش اصلی را در این کاهش داشته است؛ این کشور در ژانویه ۲۰۲۶ رسماً از سازمان جهانی بهداشت خارج شد. دیگر دولت‌های ثروتمند کمک‌کننده، از جمله آلمان و بریتانیا، نیز کمک‌های خود را کاهش داده‌اند.

سازمان جهانی بهداشت هشدار داده است که این کاهش بودجه به این معناست که مبارزه با فلج اطفال در برخی مناطق دیگر نمی‌تواند ادامه پیدا کند. تاکنون تنها یک بیماری انسانی برای همیشه از روی کره زمین ریشه‌کن شده است. آبله که در سال ۱۹۸۰ ریشه‌کن شد. فلج اطفال می‌تواند دومین بیماری باشد که به این سرنوشت دچار می‌شود. جهان تاکنون هرگز تا این اندازه به این هدف نزدیک نشده بود.

امروز، در جایی از جهان، یکی از کارکنان حوزه سلامت در حال رنگ کردن ناخن انگشت کوچک دست کودکی دیگر با رنگ بنفش است. هر بار که چنین کاری انجام می‌شود، یکی از حلقه‌های زنجیره‌ای شکسته می‌شود که ویروس فلج اطفال برای زنده ماندن به آن نیاز دارد.