در گفتوگو با آناتک بررسی شد
کاهش ۱۰ درصدی ترافیک بینالملل به معنای قطعی افزایش سهم استارلینک در ایران است؟
به گزارش خبرگزاری آنا بهزاد اکبری معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در نشست خبری اخیر خود که روز ۲۳ شهریور با حضور اصحاب رسانه در وزارت ارتباطات برگزار شد، اعلام کرد ترافیک بینالملل کشور پس از حوادث دیماه، شروع جنگ تحمیلی سوم و رویدادهای بعدی دربارۀ اینترنت، حدود ۹۰ درصد سطح پیش از این حوادث را بازیابی کرده است.
اکبری گفت کاهش باقیمانده لزوماً به معنای کاهش نیاز و مصرف شبکه نیست و برآورد شرکت ارتباطات زیرساخت نشان میدهد حدود یک ترابیت بر ثانیه از ترافیک از مسیرهای غیررسمی در جریان است. او افزایش استفاده از استارلینک را نیز یکی از فرضیههای توضیحدهنده این وضعیت دانست و گفت ترافیک این سرویس در ایران بهصورت تخمینی حدود یک ترابیت بر ثانیه است.
کاهش ترافیک رسمی لزوماً به معنای کاهش مصرف اینترنت نیست
ترافیک عبوری از شبکۀ ارتباطی داخل کشورها و مصرف واقعی اینترنت دو مفهوم یکسان نیستند. زمانی که کاربر از شبکه ثابت یا همراه کشور به یک سرویس خارجی متصل میشود، بخشی از داده از درگاههای بینالملل و مسیرهای تحت مدیریت اپراتورها و شرکت ارتباطات زیرساخت عبور میکند؛ اما تغییر مسیر دسترسی میتواند باعث شود همان مصرف در نقطه دیگری از شبکه ثبت شود.
اکبری نیز در توضیح وضعیت فعلی تأکید کرده است که کاهش ۱۰ درصدی باقیمانده لزوماً به معنای کاهش نیاز و مصرف شبکه نیست و بخشی از ترافیک میتواند از درگاههای رسمی خارج شده باشد، البته نقطۀ مقابل این استدلال هم میتواند درست باشد و بخشی از این کاهش ترافیک بینالملل به کاهش استفادۀ کاربران از ترافیک بینالملل برگردد.
همین تفکیک باعث میشود فرضیه استارلینک از نظر فنی ممکن باشد، اما تنها با مقایسه دو عدد، ترافیک فعلی شبکه زیرساخت و ترافیک پیش از حوادثـ قابل اثبات نباشد. برای نسبت دادن کل افت به اینترنت ماهوارهای باید داده مستقلی درباره تعداد ترمینالهای فعال، میزان استفاده همزمان و حجم واقعی ترافیک استارلینک در ایران وجود داشته باشد؛ در حالی که داده عمومی مستقلی با چنین جزئیاتی منتشر نشده است.
تغییر مسیر محتوا میتواند ترافیک بینالملل را کاهش دهد
یکی از مهمترین عوامل فنی کاهش ترافیک بینالملل، انتقال محل تحویل محتوا از سرورهای خارجی به نقاط نزدیکتر به کاربر است. شبکههای توزیع محتوا یا سی.دی.ان نسخههایی از محتوا را در سرورهای نزدیک کاربران ذخیره میکنند و درخواستهای بعدی را بدون مراجعه مجدد به سرور اصلی پاسخ میدهند. کلودفلر تصریح میکند که سی.دی.ان با ذخیره محتوا در نقاط نزدیک کاربر، تعداد درخواستها و حجم دادهای را که باید از سرور مبدأ منتقل شود کاهش میدهد و در نتیجه مصرف پهنایباند مسیر میان کاربر و سرور مبدأ نیز کاهش پیدا میکند.
انتقال بخشی از میزبانی، کش و توزیع محتوا به داخل کشور نیز میتواند همین اثر را در مقیاس ملی ایجاد کند. کاربر ممکن است همچنان همان ویدئو، تصویر یا فایل را دریافت کند، اما اگر نسخه محتوا از یک نقطه داخلی تحویل داده شود، آن ترافیک دیگر بهعنوان ترافیک بینالملل ثبت نمیشود. کلودفلر در معماری سی.دی.ان توضیح میدهد که محتوای ذخیرهشده در لبه شبکه میتواند مستقیماً به کاربر تحویل شود و در این حالت درخواست مجدد به سرور مبدأ لازم نیست.
تغییر الگوی مصرف میتواند بدون مهاجرت به ماهواره رخ دهد
کاهش ترافیک بینالملل الزاماً مستلزم آن نیست که کاربران مسیر دسترسی خود را عوض کرده باشند. تغییر مقدار یا نوع مصرف نیز میتواند حجم داده عبوری را پایین بیاورد. ویدئو، تصاویر، فایلهای حجیم، بهروزرسانی نرمافزار و بازیهای آنلاین از جمله الگوهای مصرفی هستند که حجم زیادی از داده را جابهجا میکنند؛ بنابراین تغییر در استفاده از این خدمات میتواند بدون تغییر در فناوری دسترسی، مصرف بینالملل را کاهش دهد.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که ترافیک شبکه بر اساس حجم داده اندازهگیری میشود، نه تعداد کاربران. دو کاربر با اتصال یکسان میتوانند اختلاف بسیار زیادی در حجم ترافیک ایجاد کنند و تغییر رفتار تعداد محدودی از کاربران پرمصرف نیز میتواند اثر بیشتری از جابهجایی تعداد زیادی کاربر کممصرف داشته باشد. معماری سی.دی.انهای ویدئویی نیز نشان میدهد که محتوای ویدئویی بهطور گسترده برای کاهش بار مسیر مبدأ در شبکههای توزیع محتوا کش و از نقاط نزدیکتر به کاربر ارائه میشود.
ظرفیت شبکه با حجم ترافیک عبوری یکسان نیست
تفکیک «ظرفیت» از «ترافیک» نیز برای تحلیل عدد یک ترابیت اهمیت دارد. اکبری در نشست خبری خود صراحتاً میان ظرفیت پهنای باند و ترافیک عبوری تفاوت گذاشت و گفت ظرفیت شبکه بینالملل متناسب با تقاضا توسعه یافته است؛ در عین حال ترافیک پس از حوادث دیماه و جنگ کاهش یافته است. شرکت ارتباطات زیرساخت نیز اعلام کرده ظرفیت شبکه IP کشور اکنون از ۱۰۰ ترابیت بر ثانیه عبور کرده است.
وجود ظرفیت بالاتر از مصرف به این معناست که کاهش ترافیک لزوماً ناشی از کمبود ظرفیت نیست. برعکس، حتی اگر ظرفیت شبکه افزایش یافته باشد، تغییر رفتار کاربران، تغییر مسیر محتوا، جابهجایی بخشی از ترافیک به مسیرهای دیگر یا کاهش مصرف برخی سرویسها میتواند میزان ترافیک عبوری را کاهش دهد؛ بنابراین مقایسه ظرفیت شبکه با ترافیک واقعی نمیتواند بهتنهایی منشأ کاهش یک ترابیتی را مشخص کند.
دادههای رسمی فقط افزایش ترافیک را نشان میدهند
اصل افزایش استفاده از استارلینک در ایران با دادههای مستقل قابل رد نیست. کلودفلر در گزارش سالانه ۲۰۲۵ خود برای ایران، بخش مستقلی با عنوان «SpaceX استارلینک Traffic Trends» ارائه کرده و توضیح داده است که حجم درخواستهای تجمیعی مربوط به خودمختار سامانه استارلینک، یعنی AS۱۴۵۹۳، را بررسی کرده است. کلودفلر همچنین تصریح میکند که نمودار این بخش بر اساس ترافیکی است که در شبکه جهانی خود مشاهده کرده و روندها نسبت به بیشینه ترافیک مشاهدهشده مقیاس میشوند.
همین داده یک نکته مهم را روشن میکند؛ وجود و رشد ترافیک استارلینک در ایران قابل مشاهده است، اما این شاخص معادل کل ترافیک اینترنت ماهوارهای کشور نیست. کلودفلر فقط ترافیکی را میبیند که به شبکه آن میرسد و خود این شرکت نیز روش محاسبه را بر اساس «aggregate request traffic volumes» از AS۱۴۵۹۳ توضیح داده است؛ بنابراین از نمودار کلودفلر نمیتوان مستقیماً نتیجه گرفت که استارلینک در ایران دقیقاً یک ترابیت بر ثانیه ترافیک تولید میکند.
معاون وزیر ارتباطات نیز عدد یک ترابیت را «تخمینی» توصیف کرده و گفته است استفاده از استارلینک در ماههای گذشته افزایش یافته است. در نتیجه، از نظر روششناسی بهتر است عدد یک ترابیت را برآوردی درباره ترافیک خارج از مسیرهای رسمی دانست و آن را عددی قطعی برای اندازهگیری مستقیم ترافیک استارلینک ایران اعلام نکرد.
مسیرهای بینالملل و ساختار شبکه نیز میتوانند عدد ترافیک را تغییر دهند
تغییرات فنی در مسیرهای ارتباطی یکی دیگر از متغیرهای مؤثر است. شرکت ارتباطات زیرساخت اعلام کرده در جریان جنگ، چند مسیر فیبر بینالمللی از جمله مسیر ایران ـ قطر و یکی از مسیرهای ایران ـ عمان آسیب دید و بخشی از ظرفیت ارتباطی موقتاً از مدار خارج شد؛ سپس ظرفیتهای ازدسترفته از مسیرهای جایگزین احیا شد. اکبری همچنین از افزایش نقاط حضور شبکه ایران در خارج از کشور و توسعه مسیرهای جدید برای افزایش تابآوری شبکه بینالمللی خبر داده است.
چنین تغییراتی نشان میدهد شبکه بینالملل یک مسیر ثابت و ساده میان کاربر ایرانی و اینترنت جهانی نیست. تغییر مسیر، استفاده از نقاط حضور جدید، انتقال ترافیک میان مسیرهای مختلف و توسعه مراکز داده یا نقاط تبادل میتواند نحوه مشاهده و توزیع ترافیک را تغییر دهد. در نتیجه برای تعیین علت افت یک ترابیتی، باید دادههای مسیرها، نقاط اندازهگیری و نوع ترافیک در دورههای قبل و بعد از حوادث با یک روش یکسان مقایسه شود.
تحریم و محدودیت دسترسی به سرویسهای خارجی نیز میتواند بر تقاضای ترافیک اثر بگذارد. اکبری اعلام کرده حدود ۳۱ درصد از صدها هزار دامنه پربازدید جهان برای کاربران ایرانی مسدود است و بخشی از سرویسهای بزرگ بینالمللی نیز به دلیل تحریمها یا سیاستهای شرکتهای ارائهدهنده، درخواستهای ارسالشده از IPهای ایران را نمیپذیرند. چنین محدودیتهایی میتواند دسترسی و مصرف برخی خدمات خارجی را کاهش دهد و در نتیجه بر حجم ترافیک بینالملل اثر بگذارد.
ترافیک داخلی قویتر، راهکار پایدار کاهش وابستگی خارجی
صرفنظر از سهم واقعی استارلینک در افت ترافیک بینالملل، تجربه اخیر یک مسئله مهمتر را برای سیاستگذاری شبکه کشور برجسته میکند، هرچه خدمات، محتوا، مراکز داده و سکوهای پرمصرف بیشتری در داخل کشور توسعه پیدا کنند، وابستگی مصرف روزمره کاربران به مسیرهای بینالمللی کمتر خواهد شد. موضوعی که مطالبۀ چندین سالۀ رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز هست، فارغ از نوع سیاستگذاری (ایجابی یا سلبی) هدف براساس اسناد بالادستی و منطق حکمرانی باید تلاش برای افزایش سهم ترافیک داخلی نسبت به ترافیک بینالملل باشد.
رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز در بیانات ۲ شهریور ۱۳۹۹ در ارتباط تصویری که با اعضای هیأت دولت دوازدهم داشتند، هنگام سخن گفتن درباره شبکه ملی اطلاعات، بر وجود سیاستهای مشخص در حوزه پهنای باند تأکید کرده بودند و صراحتاً گفتند: «خب الان شبکهی ملّی اطّلاعات اجزائی دارد، این اجزا باید در زمانبندیهای مشخّص تحقّق پیدا کند؛ آدم میبیند که تحقّق پیدا نمیکند، از زمانبندیها عقبند؛ یا سیاستهای اصولیای در زمینهی پهنای باند وجود دارد که مکرّر ابلاغ شده، خب این سیاستها باید رعایت بشود و اینها مورد درخواست و تأکید مؤکّد اینجانب است.»
این نگاه را میتوان در سیاستگذاری امروز نیز بهعنوان یک اصل فنی دنبال کرد؛ توسعه شبکه داخلی نباید صرفاً به افزایش ظرفیت ارتباطات محدود شود، بلکه باید به توسعه واقعی خدمات، محتوا، مراکز داده و سکوهایی منجر شود که بتوانند بخش بیشتری از نیاز مصرفی کاربران را در داخل کشور پاسخ دهند. چنین رویکردی هم تابآوری شبکه را افزایش میدهد و هم تحلیل ترافیک بینالملل را از وابستگی بیش از اندازه به مسیرها و زیرساختهای خارجی دور میکند.
انتهای پیام/
