نسخه برای بیمار نوشته میشود، نه بیماری
داروها بخش جداییناپذیر زندگی بسیاری از ما هستند؛ از یک مسکن ساده برای سردرد گرفته تا داروهایی که برای کنترل بیماریهای مزمن مصرف میشوند. با این حال، چیزی که گاهی نادیده گرفته میشود این است که یک دارو برای همه افراد به یک شکل عمل نمیکند و مصرف نادرست آن میتواند بهجای کمک، برای بدن آسیبزا باشد.
خیلی وقتها تصور میکنیم دارویی که بدون نسخه تهیه میشود، یک مکمل یا فرآورده گیاهی است، پس حتماً بیخطر است؛ یا اگر دارویی برای یکی از اطرافیانمان مؤثر بوده، برای ما هم همان نتیجه را خواهد داشت. در حالی که سن، وزن، بیماریهای زمینهای، وضعیت کبد و کلیه، شرایط خاصی مانند بارداری و حتی داروها و مکملهای دیگری که مصرف میکنیم، میتوانند روی اثر دارو و عوارض آن تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، آگاهی از نحوه صحیح مصرف دارو فقط یک موضوع پزشکی نیست؛ مسئلهای است که مستقیماً با سلامت روزمره ما ارتباط دارد. شناخت خطرات خوددرمانی، توجه به تداخلات دارویی و اطلاع دادن تمام داروها و مکملهای مصرفی به پزشک، میتواند از بسیاری از عوارض قابل پیشگیری جلوگیری کند.
آناتک در گفتوگو با دکتر فاطمه هدایی پزشک و متخصص داخلی، پژوهشگر و عضو انجمن متخصصان داخلی ایران به نکاتی میپرداختهاست که دانستن آنها میتواند به ما کمک کند داروها را آگاهانهتر و ایمنتر مصرف کنیم و بدانیم چه زمانی لازم است پیش از مصرف یک دارو، حتماً با پزشک مشورت کنیم.
مصرف خودسرانه دارو از چه مسیرهای زیستی میتواند باعث آسیب به اندامهای بدن شود؟
فاطمه هدایی: یکی از عواملی که تأثیر زیادی دارد، سن است. در سالمندان، عملکرد کبد و کلیه کاهش پیدا میکند و دفع دارو دیرتر انجام میشود؛ بنابراین، احتمال بروز عوارض بیشتر است
در رابطه با مصرف خودسرانه دارو، معمولاً ما اینگونه فکر میکنیم که اگر دارویی را با دوز معمول آن استفاده کنیم، بیخطر است؛ در حالی که در پزشکی اینگونه نیست. وقتی دارویی وارد بدن میشود، باید جذب شود، در کبد متابولیزه شود و در نهایت از طریق کبد یا کلیه دفع شود. حال اگر فردی در هر کدام از این قسمتها مشکلی داشته باشد، باعث میشود که دارو در آن قسمت تجمع پیدا کند و موجب آسیب شود.
برای مثال، مصرف طولانیمدت برخی از مسکنها میتواند به کلیه آسیب بزند یا در فردی که نارسایی کلیه دارد، میزان نارسایی کلیوی او را بیشتر کند یا به نوعی باعث افزایش خطر خونریزی معده شود. بنابراین، باید بر اساس شرایط فرد دارو تجویز شود و صرفاً اینطور نیست که دارو با دوز معمول استفاده شود و ما خیالمان راحت باشد.
چرا برخی داروها با وجود مصرف در دوز درمانی، در بعضی افراد عارضه ایجاد میکنند؟
این موضوع به تفاوتهای ژنتیکی فرد، بیماریهای زمینهای، سن فرد، اینکه فرد مسن یا جوان است، و عملکرد کبد و کلیه بستگی دارد. همچنین، اینکه این دارو همراه با داروهای دیگر مصرف شود یا خیر نیز بسیار مهم است.
بنابراین، ممکن است یک دارو در یک فرد، بسته به شرایط او، هیچ عارضهای ایجاد نکند و کاملاً بیخطر باشد، اما در فرد دیگری باعث ایجاد یک عارضه جدی شود.
چه عواملی در تفاوت پاسخ افراد به یک دارو نقش دارند؟ آیا سن، بیماریهای زمینهای، عملکرد کبد و کلیه یا عوامل ژنتیکی میتوانند حساسیت افراد را تغییر دهند؟
بله، دقیقاً تأثیر دارد و به همین خاطر گفته میشود هر فردی که میخواهد دارویی را شروع کند و بیماری زمینهای دارد، با پزشک مشورت کند؛ چرا که در بعضی از افراد ممکن است اثر دارو متفاوت باشد.
یکی از عواملی که تأثیر زیادی دارد، سن است. در سالمندان، عملکرد کبد و کلیه کاهش پیدا میکند و دفع دارو دیرتر انجام میشود؛ بنابراین، احتمال بروز عوارض بیشتر است. یا فردی که بیماری کلیوی یا کبدی دارد، به خاطر اینکه دفع دارو بهخوبی انجام نمیشود، ممکن است دارو در بدنش تجمع پیدا کند.
از طرف دیگر، عوامل ژنتیکی نیز مؤثر هستند. عوامل ژنتیکی افراد را از یکدیگر متفاوت میکنند؛ بهطوریکه یک فرد ممکن است دارو را سریعتر متابولیزه و دفع کند، اما در فرد دیگری، دارو دیرتر دفع شود.
فاطمه هدایی: ما در پزشکی نسخه را برای بیماری نمینویسیم، بلکه برای بیمار نسخه نوشته میشود
همچنین، جنسیت، وزن بیمار، تغذیه، مصرف الکل یا سیگار نیز میتوانند بر پاسخ بدن به دارو تأثیر بگذارند.
بنابراین، ما در پزشکی نسخه را برای بیماری نمینویسیم، بلکه برای بیمار نسخه نوشته میشود.
مصرف همزمان چند دارو یا مکمل چگونه بر فرآیند جذب، متابولیسم و دفع داروها در بدن اثر میگذارد و چه خطراتی ایجاد میکند؟
بله، قطعاً مصرف همزمان داروها یا حتی مکملها، مکمل با دارو و حتی داروهای گیاهی میتوانند تداخل ایجاد کنند و اثرات دارو، جذب و متابولیسم آنها را کم یا زیاد کنند. یکی از شایعترین علل عوارض دارویی، همین مسئله است.
بعضی داروها جذب داروهای دیگر را کاهش میدهند و باعث میشوند میزان آن دارو در بدن کاهش پیدا کند. بعضی داروها نیز باعث میشوند تجزیه دارو در کبد، مثلاً دیرتر یا سریعتر اتفاق بیفتد.
بهخصوص در مورد داروهای ضدلخته، این مسئله خیلی مهم است؛ چون بعضی داروها میتوانند میزان این داروها را در خون افزایش دهند و در نتیجه، خطر خونریزی افزایش پیدا میکند.
حتی مکملها و داروهای گیاهی هم میتوانند این تداخلات را ایجاد کنند و به معنای بیخطر بودن آنها نیست.
به خاطر همین، همیشه توصیه میشود که وقتی به هر پزشکی مراجعه میکنید، حتماً فهرست کامل داروهایی را که مصرف میکنید، همراه خودتان داشته باشید تا پزشکی که میخواهد داروی جدیدی تجویز کند، بداند که شما چه داروها و مکملهایی مصرف میکنید. بهخصوص خود من خیلی روی این مسئله تأکید دارم.
چرا برخی داروها، بهویژه مسکنها و آنتیبیوتیکها، در صورت مصرف نادرست میتوانند آسیبهای جدی ایجاد کنند؟
بله، همانطور که گفتم، داروها اگر بهدرستی مصرف نشوند، میتوانند آسیبرسان باشند. برای مثال، مسکنهای ضدالتهابی را اگر بیرویه مصرف کنیم، مانند دیکلوفناک و ایبوپروفن، میتوانند باعث زخم معده و خونریزی معده شوند و حتی باعث افزایش فشار خون و آسیب کلیه شوند؛ بهخصوص در افرادی که سالمند هستند یا بیماریهای زمینهای دارند.
فاطمه هدایی: اگر آنتیبیوتیک بیرویه مصرف شود یا دوره درمان کامل نشود، میتواند باعث ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی شود و در نهایت باعث شود درمان عفونتها در آینده با مشکل مواجه شود
در مورد آنتیبیوتیکها هم مسئله فقط خود دارو نیست. اگر آنتیبیوتیک بیرویه مصرف شود یا دوره درمان کامل نشود، میتواند باعث ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی شود و در نهایت باعث شود درمان عفونتها در آینده با مشکل مواجه شود.
بنابراین، هر دارویی، حتی اگر جزو داروهای اصطلاحاً OTC، یعنی داروهای رایج و بدون نسخه باشد، اگر نادرست مصرف شود، میتواند خطرناک باشد و آسیب جدی ایجاد کند.
در مجموع، باید این نکته را در نظر داشته باشیم که داروی مناسب، با دوز مناسب، برای بیمار مناسب و در زمان مناسب باید تجویز شود. این اصل، اساس مصرف ایمن دارو است.
با توجه به افزایش مصرف مکملها و فرآوردههای گیاهی، این ترکیبات از نظر علمی چگونه میتوانند با داروهای دیگر تداخل ایجاد کنند؟
خیلی از مردم تصور میکنند که مثلاً اگر یک فرآورده گیاهی یا یک مکمل باشد، پس بیخطر است. بسیاری از این داروها را میتوان بدون نسخه تهیه کرد، اما همین مکملها میتوانند بر آنزیمهای کبدی تأثیر بگذارند و اثرات داروهای دیگر را افزایش یا کاهش دهند. بعضی از آنها میتوانند خطر خونریزی را افزایش دهند و برخی نیز باعث افزایش فشار خون شوند.
برای مثال، من موردی داشتم که فردی از یک داروی گیاهی استفاده کرده بود که البته آن را از عطاری تهیه کرده بود و دچار آلرژی و کهیر شدیدی شده بود و همین مسئله برایش مشکلساز شده بود.
بنابراین، هر مکمل یا داروی گیاهی که فرد مصرف میکند، حتماً باید به پزشک خود اطلاع دهد.
چه عواملی تعیین میکنند که یک دارو در بدن یک فرد اثر درمانی داشته باشد، اما در فرد دیگر باعث بروز عوارض ناخواسته شود؟
کلاً همانطور که گفتم، هر بدنی ویژگیهای منحصربهفرد خودش را دارد. تفاوتهای ژنتیکی، سن، وزن، بیماریهای زمینهای، عملکرد کبد و کلیه، باردار بودن یا نبودن، تغذیه، مصرف سیگار یا الکل و داروهای دیگری که فرد مصرف میکند، همگی میتوانند بر اثر دارو تأثیر بگذارند.
بنابراین، دو نفر ممکن است یک دارو را مصرف کنند، اما یکی نتیجه خوبی بگیرد و دیگری دچار عارضه شود. باز هم به خاطر همین است که توصیه میشود خوددرمانی انجام نشود. اگر شنیدیم یک دارو برای فردی مفید بوده است، نمیتوانیم بگوییم که الزاماً برای من هم مفید خواهد بود.
بنابراین، در جمعبندی این صحبتها میتوان گفت که هر دارویی که فرد میخواهد مصرف کند، حتماً باید با پزشک خود مشورت کند و فهرست کامل داروهای مصرفی خود را به پزشکش اطلاع دهد.
همچنین، هر پزشک جدیدی که فرد به او مراجعه میکند، حتی اگر داروهای مصرفی فرد مرتبط با حوزه تخصصی آن پزشک نباشد، باید از آنها اطلاع داشته باشد تا بتواند از بروز تداخلات دارویی جلوگیری کند.
انتهای پیام/
