پیام معاونت تحقیقات دانشگاه آزاد:
«ربع رشیدی»؛ شهر علمی ۷۰۰ سالهای که دانشگاه، بیمارستان و کتابخانه را یکجا داشت
به گزارش خبرگزاری آنا؛ اهمیت این مجموعه امروزه بیش از هر چیز از خلال وقفنامه تفصیلی آن شناخته میشود؛ سندی که در برنامه حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسیده و تصویری دقیق از نظام اداری و مالی آن به دست میدهد.
بنیانگذاری در پایتخت ایلخانان
در آغاز قرن هشتم هجری قمری، تبریز پایتخت و مرکز سیاسی-اقتصادی ایلخانان بود. خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی، وزیر دانشمند و پزشکِ غازانخان و نویسنده اثر تاریخی «جامعالتواریخ»، مجموعهای را در حاشیه شرقی تبریز بنیان نهاد که به «ربع رشیدی» شهرت یافت. بر پایه اسناد ثبت شده در حافظه جهانی یونسکو، این مجتمع شامل کارخانه کاغذسازی، کتابخانه، بیمارستان آموزشی، پرورشگاه، کاروانسرا، کارخانه نساجی، دانشسرای تربیت معلم و مدرسه علوم دینی بود. هدف این وقف، اطمینان از رونویسی و حفاظت از آثار علمی تألیفشده توسط رشیدالدین یا آثاری بود که به دست او رسیده بود. طبق گزارش یونسکو، این وقفنامه سندی است که دلیل ایجاد مجموعه، نظام مدیریت، امور اداری و بودجه املاک وقفی را شرح میدهد؛ املاکی که اراضی وسیعی را در افغانستان، آسیای صغیر، آذربایجان، گرجستان، ایران، عراق و سوریه امروزی در بر میگرفت.
ساختار کالبدی و معماری
دانشنامه ایرانیکا ساختار فیزیکی ربع رشیدی را چنین توصیف میکند: این مجموعه که بر فراز یک تپه قرار داشت، با باروها احاطه شده و از دو بخش اصلی تشکیل میشد. ورودی مجموعه، یک درگاه دوطبقه با منارههایی در طرفین بود که به حیاطی باز میشد؛ فضایی که در آن برای وزن کردن نانِ توزیعشده (به عنوان بخشی از امور خیریه) اقدام میشد. در اطراف این حیاط، چهار ایوان قرار داشت که توسط یک رواق دوطبقه سرپوشیده برای اسکان مهمانان برجسته به هم متصل میشدند.
فراتر از آن، هسته اصلی مجموعه (روضه) قرار داشت که شامل حیاطی با حوض مرکزی، مسجدهای زمستانی و تابستانی، کتابخانه (دارالمصاحف)، کلاس درس یتیمان (بیتالتعلیم) و حجرهها بود. آرامگاه رشیدالدین در محور قبله قرار داشت. دیگر بخشهای خدماتی شامل دارالضیافه (مهمانسرا)، خانقاه، دارالشفاء (بیمارستان)، حمام، رختکن، انبارها و چشمهها بود.
نظام پرداخت و مقرری کارکنان
بر اساس دادههای استخراجشده از وقفنامه در دانشنامه ایرانیکا، درآمد موقوفه نزدیک به ۵۰ هزار دینار بود. نیمی از این مبلغ (۲۳،۷۰۵ دینار و ۵ دانگ و ۳ تسو) به متولیان اختصاص داشت؛ یعنی خود رشیدالدین در زمان حیات و پس از او پسرانش که مدیریت و نظارت مجموعه را بر عهده داشتند.
وقفنامه ربع رشیدی (اعتبار عکس: کتابخانه مرکزی تبریز)
مقرریهای تخصصی به شرح زیر بود:
خانقاه: یک شیخ با حقوق ۱۵۰ دینار و ۵ صوفی با حقوق ۳۰ دینار.
بیمارستان (دارالشفاء): پزشک (طبیب) که هم به درمان و هم به آموزش اشتغال داشت، حقوقی معادل ۳۳۰ دینار دریافت میکرد. یک چشمپزشک/جراح ۱۰۰ دینار و دو کارآموز پزشکی (متعلم) که هر ۵ سال جایگزین میشدند، هر کدام ۳۰ دینار دریافت میکردند.
کارکنان خدماتی: مشعلدار، فراش، دربان، آشپز و قیم (خادم)، حقوقی برابر با ۳۰ دینار داشتند، با این تفاوت که سهمیه نان روزانه آنها «یک مَن کمتر» از دانشجویان بود. سقاها (آبرسانان) که برای هر بخش از ربع یک نفر تعیین شده بود، ۵۰ دینار حقوق میگرفتند.
در بخش آموزش، دو استاد پیشبینی شده بود: یکی برای علوم نقلی (تفسیر و حدیث) و دیگری برای سایر علوم از جمله اصول و فقه. استاد دوم که باید شافعی میبود، مهمتر دانسته میشد و با حقوق سالانه ۵۰۰ دینار (بیشترین حقوق در مجموعه) به همراه ۱۰ دانشجو فعالیت میکرد؛ در حالی که استاد علوم نقلی ۱۵۰ دینار میگرفت و دو دانشجو داشت (برای هر درس یک نفر). دانشجویان سالانه ۳۰ دینار دریافت میکردند و هر پنج سال جایگزین میشدند؛ همچنین یک «معید» برای کمک به دانشجویانِ استاد دوم، سالانه ۲۰۰ دینار حقوق داشت
یافتههای باستانشناسی دانشگاه بامبرگ
پژوهشهای میدانی باستانشناسی که در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ توسط دانشگاه بامبرگ آلمان و با همکاری طرفهای ایرانی انجام شد، حقایقی را روشن ساخت. بناهای اولیه دوران تأسیس مدتهاست از بین رفته و بخشی از آن زیر قلعهای متعلق به سدههای ۱۶ و ۱۷ میلادی (دوران صفوی) قرار گرفته است. بررسیهای علمی نشان میدهد که تأسیسات هیدرولیکی (آبرسانی) نقش مهمی در ساختار و کاربری این منطقه ایفا میکردهاند.
میراث یک الگوی مدیریتی
اگرچه ربع رشیدی پس از مرگ خواجه رشیدالدین دچار افول شد؛ اما ساختار آن نشاندهنده الگویی برای پیوند میان آموزش نظری، تجربه بالینی در بیمارستان، تولید ابزار دانش (مانند کاغذسازی) و پشتیبانی مالی پایدار از طریق وقف در سده هشتم هجری قمری است؛ سازوکاری که جزئیات آن به لطف ثبت جهانی وقفنامه و بقایای باستانی، همچنان برای مطالعه تاریخ تمدن محفوظ مانده است.
انتهای پیام/
