پیام معاونت تحقیقات دانشگاه آزاد:
جهتگیری رهبر شهید، همه را به سمت ادبیات دانشبنیان سوق داد
علیرضا خاکدامن، مدیرعامل مؤسسهٔ دانشبنیان برکت و رئیس پیشین حوزهٔ ریاست معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری در دولت سیزدهم، در گفتوگویی تفصیلی به تشریح دیدگاههای رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره زیست بوم دانشبنیان کشور، فعالیتهای معاونت علمی و نقش حمایتهای آقای شهید ایران بر اعتلای دانشبنیانهای کشور پرداخت که قسمت اول این گفتوگو را امروز میخوانید.
خاکدامن تأسیس معاونت علمی را حاصل نظر مستقیم مقام معظم رهبری دانست و تصریح کرد: «معاونت علمی از همان روز نخست، با نظر مستقیم مقام معظم رهبری پایهگذاری شد. وظیفهٔ این معاونت، پیوند دادن دانش انباشتهشده در دانشگاههای گوناگون با خروجیهای اقتصادی کشور بود.»
ایجاد هستههای نوآور و شرکتهای دانشبنیان؛ فاز نخست معاونت علمی
این مدیر حوزهٔ دانشبنیان، فاز نخست فعالیت معاونت علمی را با حمایت رهبری، ایجاد هستههای نوآور در قالب شرکتهای دانشبنیان عنوان کرد و افزود: «ادبیات قانونی شرکتهای دانشبنیان تدوین گردید. در دورهٔ دکتر ستاری، با نظر مستقیم رهبری، اعتبار قابلتوجهی از صندوق توسعهٔ ملی به شرکتهای دانشبنیان اختصاص یافت تا بر روی مسائل اساسی کشور، بستههای فناورانه ارائه دهند.»
ارتباط بودجهٔ معاونت علمی با عوارض خامفروشی
خاکدامن در ادامه با اشاره به تغییر رویکرد در تأمین منابع مالی معاونت علمی اظهار داشت: «بودجهٔ معاونت علمی به صورت مستقیم با مسئلهٔ خامفروشی پیوند خورد. به این ترتیب که برای مجموعههایی که در کشور به خامفروشی اشتغال داشتند، عوارض وضع شد. به این مجموعهها اعلام گردید که در صورت ادامهٔ خامفروشی، باید بخشی از سود خود را به عنوان عوارض به حوزهٔ معاونت علمی و شرکتهای دانشبنیان پرداخت کنند.»
۲ جنبهٔ مهم وضع عوارض بر خامفروشی
این فعال حوزهٔ دانشبنیان، این اقدام را دارای ۲ جنبهٔ اساسی دانست و توضیح داد: «از یک سو، با توجه به اینکه اقتصاد کشور همچنان خامفروش است، این عوارض کمک میکرد تا منابع لازم برای توسعهٔ اقتصاد دانشبنیان و نیز برای جلوگیری از ادامهٔ خامفروشی تأمین شود. از سوی دیگر، برای مجموعههای خامفروش، انگیزهای ایجاد میگردید تا از خامفروشی فاصله بگیرند.»
افزایش قابل توجه بودجهٔ معاونت علمی و تقویت صندوق نوآوری
خاکدامن با یادآوری تأثیر این سیاست بر بودجهٔ معاونت علمی گفت: «این اقدام باعث شد بودجهٔ در دسترس معاونت علمی برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان، نزدیک به دو تا سه برابر نسبت به سال قبل از آن افزایش یابد. همچنین همین امر، تأمین منابع لازم برای افزایش سرمایهٔ صندوق نوآوری را فراهم کرد؛ موضوعی که در قانون پیشبینی شده بود، اما سالها به اجرا درنیامده بود.»
وی افزود: «به تبع این افزایش منابع، وقتی ۲ نهاد معاونت علمی و صندوق نوآوری به عنوان نهادهای سرمایهگذار در اقتصاد دانشبنیان، توان بیشتری پیدا کنند، قطعاً شرکتهای دانشبنیان فرصت بیشتری برای انجام سرمایهگذاریهای لازم خواهند داشت.»
چرایی اهمیت سرمایهگذاری بر اقتصاد دانشبنیان؛ نگاهی کلانتر از سودآوری فوری
خاکدامن در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح یک نکتهٔ کلیدی دربارهٔ ماهیت اقتصاد دانشبنیان خاطرنشان کرد: «اقتصاد دانشبنیان به خودی خود برای کشور در مقیاس کلان سودآور است، زیرا از خامفروشی جلوگیری میکند. با این حال، هیچ کس ادعا نمیکند که خود فعالیتهای دانشبنیان، سودآوری بیشتری نسبت به خامفروشی دارند. روشن است که اگر زمین را بکنید و فلز را با هزینهای اندک استخراج و صادر کنید، سود آن بسیار بیشتر از یک کار دانشی است که نیازمند آزمون و خطا و ریسکپذیری فراوان است.»
دلیل اصلی حمایت از اقتصاد دانشبنیان؛ افزایش اسکلت اقتصاد کشور
وی با تأکید بر دلیل اصلی حمایت از اقتصاد دانشبنیان تصریح کرد: «نکتهٔ مهم اینجاست که اقتصاد دانشبنیان، به این دلیل باید حمایت شود و سرمایهگذاری روی آن صورت گیرد که اسکلت و مقیاس اقتصاد کشور را در مجموع بزرگتر میکند. این به آن معنا نیست که لزوماً هر سرمایهگذاری در این حوزه، به خودی خود سودآوری بالایی دارد. مردم باید بدانند که سرمایهگذاری بر روی اقتصاد دانشبنیان، به دلیل همین اثر کلانافزایندهٔ آن، برای کشور حیاتی و مهم است.»
خاکدامن در ادامه تأکید کرد: «همان اعتبار، نقطهٔ آغاز بسیاری از تحولات مهم در کشور شد. برای نمونه، در حوزهٔ زیستفناوری، هماکنون بیست و ۲ یا ۳ نوع داروی بیوتک در کشور تولید میشود که حتی ۲ نمونه از آن در بسیاری از کشورهای پیشرفتهٔ منطقه ساخته نمیشود. این دستاوردها، مرهون همان حمایتهایی است که در آن لایهٔ اعتماد صورت گرفت.»
وی خاطرنشان کرد: «رهبر شهید کشور، با وجود نیازهای فراوان کشور در زمینهٔ سرمایهگذاری، این حوزه را مورد توجه ویژه قرار دادند. همان سرمایهٔ بذری، به محصولات اقتصادی مبدل شد و امروز بخش عمدهٔ صادرات دارویی کشور را همین محصولات تشکیل میدهند. این محصولات، به دلیل ارزش افزودهٔ علمی بالا، توانستند در بازارهای جهانی نیز رقابتپذیر شوند. بدینترتیب، فاز نخست با حمایت همهجانبهٔ مالی، معنوی و عملی رهبر معظم انقلاب در چارچوب معاونت علمی شکل گرفت.»
گسترش ادبیات دانشبنیان به حوزههای سنتی اقتصاد؛ فاز دوم
مدیرعامل مؤسسهٔ دانشبنیان برکت، فاز بعدی را مربوط به دورهٔ پس از معاونت سورنا ستاری و در زمان دکتر دهقانی فیروزآبادی دانست و گفت: «این فاز به ورود ادبیات دانشبنیان به حوزههای سنتی اقتصاد اختصاص داشت. مقام معظم رهبری، یک سال را به نام "سال تولید؛ دانشبنیان، اشتغال آفرین" نامگذاری کردند.»
وی با اشاره به نگاه برخی نسبت به این نامگذاریها توضیح داد: «هرچند برخی این گونه نامگذاریها را تشریفاتی یا تعارفی میدانند، اما فعالان در بدنهٔ معاونت علمی، تأثیر جدی این تأکید را به عینه لمس کردند. این مأموریتسازی سالانه از سوی ایشان، موجب شد ظرفیتهای گستردهای در سطح دولت، وزارتخانهها و سازمانهای دولتی ایجاد شود.»
خاکدامن با تأکید بر ساختار دولتی اقتصاد کشور اظهار داشت: «با توجه به ساختار دولتی اقتصاد کشور، این جهتگیری رهبری، بسیاری از نهادها را به سمت بهکارگیری ادبیات دانشبنیان سوق داد. به یاد دارم که نخستین جلسهٔ معاونت علمی در همان ابتدای نامگذاری سال دانشبنیان، با حضور معاون علمی وقت و وزیر جهاد کشاورزی برگزار شد تا جهتگیریهای آن وزارتخانه در سال دانشبنیان تعیین گردد.»
وی در ادامه گفت: «ممکن است برخی احساس کنند که تحولات خارقالعادهای رخ نداده است. اما باید تأکید کرد که بذر بسیاری از اقدامات سالهای بعد، و نیز فرصتهایی که برای شرکتهای دانشبنیان در لایهٔ حاکمیت، دولت و اقتصاد پدید آمد، از همین نامگذاری و جهتگیری سرچشمه گرفته است.»
اصل تقدم کمیت بر کیفیت در مسیر پیشرفت
خاکدامن با اشاره به یک اصل بنیادین در مدیریت و اقتصاد اظهار داشت: «در هر مکتب فکری و هر مدل تحلیلی، کمیت همواره مقدمهٔ کیفیت بوده است. هیچ کس نمیتواند ادعا کند که میتوان با یک مجموعهٔ محدود، به کیفیت مطلوب دست یافت؛ به ویژه در اقتصادی مانند اقتصاد ایران که نقاط شکست و کمبودهای فراوانی در آن وجود دارد. باور ما بر این بود که کمیت، نقشی حیاتی دارد، هرچند اهمیت کیفیت نیز بر کسی پوشیده نیست.»
نگاه کلان رهبری فراتر از لنز تخصصی دانشبنیان
این مدیر حوزهٔ دانشبنیان، در خصوص رویکرد مقام معظم رهبری تصریح کرد: «اگرچه نگاه تخصصی به حوزهٔ دانشبنیان، لنزی درست و قابلقبولی است، اما من معتقدم نگاه رهبری، نگاهی کلان در سطح ملی بود. برای روشن شدن موضوع، مثالی میزنم. کشور با انبوهی از هیئتعلمی جوان در دانشگاهها مواجه است که نظام اقتصادی، توان پرداخت حقوق شایسته به آنان را ندارد. هرچند ما بر این باوریم که شأن یک جوان تحصیلکرده و برگزیده، باید بالاتر از سایر مشاغل باشد، اما کشور با ۲ راهکار اساسی مواجه است.»
۲ راهکار مواجهه با معضلات اقتصادی و معیشتی
خاکدامن این ۲ راهکار را چنین تبیین کرد: «راهکار نخست، فشار بر دولت برای افزایش ناترازیها، چاپ پول و افزایش پایهٔ پولی به منظور پرداخت حقوق این افراد است؛ همان رویکردی که اکنون با فروش نفت، حقوق کارمندان پرداخت میشود. راهکار دوم، هدایت این افراد به سمت فعالیتهای مولد و شرکتی، توانمندسازی آنان و ایجاد ارزش افزوده برای اقتصاد است تا به تبع آن، معیشت خود را بهبود بخشند؛ همانند آنچه در همهٔ کشورهای جهان رخ میدهد.»
وی تأکید کرد: «نگاه رهبر شهید، معطوف به راهکار دوم بود. برای حل مسائل کلان کشور، از جمله معضل ناامیدی در میان جوانان، ضعفهای نظام آموزش عالی، نحوهٔ ارتباط شرکتهای بزرگ با بدنهٔ دانشی اقتصاد و موضوعات گوناگون دیگر، ناگزیر به این مسیر بودیم و باید این کار را انجام میدادیم.»
کمیت منجر به افزایش کیفیت هم میشود
خاکدامن در پاسخ به برخی سوالات دربارهٔ افزایش تعداد شرکتهای دانشبنیان، ۲ نکته را مطرح کرد: «نکتهٔ نخست این است که صرفاً با دانشبنیان شناخته شدن یک شرکت، هیچ کس لزوماً از حمایتهای ویژه بهرهمند نمیشود. از میان این ۱۰ هزار شرکت دانشبنیان موجود در کشور، حمایتهای چندانی صورت نگرفته است که بخواهیم بر لزوم دقتهای فراوان در انتخاب آنان پای بفشاریم. این نامگذاری، تنها نقطهٔ آغاز و شروع یک دیالوگ است تا شرکت بتواند با دیگران تعامل و همکاری کند.»
وی افزود: «نکتهٔ دوم این است که روند مورد اشاره، هزینهٔ چندانی بر دوش حاکمیت تحمیل نکرده است. خود واژهٔ دانشبنیان، به تنهایی بار مالی قابلتوجهی برای دولت ایجاد نمیکند. همچنین، معاونت علمی و صندوق نوآوری در تمام این سالها فعال بودهاند و نمیتوان گفت که این رویه، منحصر به دورهٔ خاصی است یا صرفاً به زمان حال محدود میشود.»
خاکدامن با طرح تفاوت میان رویکرد نظری و تجربهٔ عملی اظهار داشت: «این گفته که کشور باید اولویتگذاری کند، در تئوری درست است. اما در عمل، این ما نیستیم که انتخاب میکنیم کدام حوزه برنده میشود؛ این بازار و اقتصاد است که تعیین میکند کدام حوزه موفق خواهد بود.»
دلیل موفقیت شرکتهای دانشبنیان در حوزهٔ سلامت
وی برای تبیین این موضوع، به حوزهٔ سلامت اشاره کرد و گفت: «در حوزهٔ سلامت، بیشترین و موفقترین شرکتهای دانشبنیان فعال هستند. دلیل این امر روشن است. کشور ایران در حوزهٔ سلامت، حرفهای بسیاری برای گفتن در جهان دارد. برای نمونه، ضریب پوشش واکسیناسیون اطفال در ایران، موضوعی است که در دنیا مورد مطالعه و تحسین قرار میگیرد. این حوزه، همواره از حوزههای بحرانی و مهم برای کشور بوده و شرکتها به دنبال ورود به آن بودهاند.»
موفقیت شرکتهای دانشبنیان در حوزهٔ انرژی
خاکدامن به حوزهٔ انرژی به عنوان یکی دیگر از عرصههای موفق دانشبنیان اشاره کرد و افزود: «حوزهٔ انرژی نیز به دلیل وجود اقتصاد بزرگی در این بخش، از حوزههای پرطرفدار دانشبنیان است. عمق دانش در حوزهٔ انرژی، نفت، پتروشیمی و پالایشگاهها، فرصتهای گستردهای برای دانشبنیانها ایجاد کرده است. در مقابل، ممکن است در حوزهای مانند مسکن، تعداد شرکتهای دانشبنیان چندان زیاد نباشد.»
تجربهٔ ناموفق اولویتگذاری دستوری؛ لزوم واگذاری انتخاب به بازار
مدیرعامل فعلی مؤسسهٔ دانشبنیان برکت با تأکید بر لزوم واگذاری انتخاب به بازار تصریح کرد: «هرچند اولویتگذاری در مجموع رویکرد درستی است، اما تجربه نشان داده است که اگر خودمان بخواهیم این اولویتبندی را انجام دهیم، احتمال خرابکاری وجود دارد. در انتخاب شرکتها، افراد و موضوعات، گاهی به جای الزامات کارشناسی، ارتباطات و ملاحظات غیرکارشناسی دخالت داشته است. به همین دلیل، بهتر است اجازه دهیم بازار این انتخاب را انجام دهد.»
شکلگیری طبیعی ۱۰ درصد شرکتهای برتر در بازار
خاکدامن در ادامه با اشاره به وضعیت موجود گفت: «همین اتفاق نیز رخ داده است. از میان ۱۰ هزار شرکت دانشبنیان موجود، تقریباً ۱۰ درصد آنها دارای گردش مالی بالا، ترنآور قابلتوجه و خروجیهای مطلوب هستند. جالب اینجاست که این شرکتهای موفق، دقیقاً در حوزههایی فعالند که در نگاه اولیه، ممکن است مورد توجه ویژهٔ ما قرار نگرفته باشند. این خود گواهی بر درستی رویکرد واگذاری انتخاب به بازار است.»
انتهای پیام/
