پیمایش ملی از شبهای همدلی؛
درباره استفاده ابزاری و ناقص برخی فعالین اصلاح طلبان از سخنان حضرت امیرالمومنین (ع)
اینترنت ضعیف باعث کاهش تمرکز و افت یادگیری بلندمدت میشود
محمدرضا عاطفی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد تهران جنوب و رئیس هیئت مدیره گروه هوش مصنوعی ناب، در نشست تخصصی «اینترنت و آموزش» که به میزبانی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد، با اشاره به گذار از «شکاف دیجیتال» به «شکاف شناختی» هشدار داد: این تحول میتواند چالشی بنیادین برای آیندهسازان نظام آموزشی کشور ایجاد کند. وی اینترنت را زیرساخت نوین عدالت اجتماعی دانست و تأکید کرد که با پیچیدهتر شدن جوامع و توسعه فناوری، ابعاد عدالت اجتماعی نیز دگرگون شده و امروز دسترسی به اینترنت، هوش مصنوعی و اطلاعات، جزئی جداییناپذیر از این مفهوم است. عاطفی با یادآوری تقسیمبندیهای اجتماعی در دوران ساسانی، هشدار داد که تاریخ در حال تکرار است و نابرابریهای دیجیتال، شکل نوین همان تمایزات طبقاتی گذشتهاند.
وی با استناد به آمارهای جهانی افزود: بیش از ۲.۶ میلیارد نفر در جهان هنوز دسترسی پایدار به اینترنت ندارند؛ بهعبارتی، از هر سه نفر، یک نفر از اقتصاد و آموزش دیجیتال جهانی عقب مانده و چشمانداز روشنی برای جبران این فاصله در دهه آینده وجود ندارد. در دوران همهگیری کرونا، بیش از ۱.۶ میلیارد دانشآموز با تعطیلی مدارس مواجه شدند که برای بسیاری، بهمعنای توقف کامل فرایند یادگیری بود؛ چرا که زیرساختهای لازم مانند اینترنت و رایانه در اختیار نداشتند. عاطفی خاطرنشان کرد که کمتر از نیمی از مدارس ابتدایی جهان به اینترنت متصلاند و میلیونها کودک هنوز وارد زیستبوم آموزش دیجیتال نشدهاند؛ وضعیتی که در ایران نیز با وجود تحولات مثبت دوران کرونا، کماکان پابرجاست.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد تهران جنوب با اشاره به مطالعات سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) تصریح کرد: دانشآموزانی که دسترسی سریع و پایدار به اینترنت دارند، در مهارتهای حل مسئله و یادگیری دیجیتال عملکرد بهتری از خود نشان میدهند؛ ازاینرو، کیفیت اینترنت امروز بخشی از کیفیت آموزش محسوب میشود. وی هشدار داد که در بسیاری از کشورها، مدارس ممتاز از هوش مصنوعی بهره میبرند، در حالی که مدارس عادی هنوز از اینترنت پایدار محروماند؛ پدیدهای که حتی در جوامع پیشرفته نیز در حال خلق شکاف دیجیتال جدیدی است. مطالعات بانک جهانی نیز نشان میدهد که اختلال در دسترسی دیجیتال، بیشترین آسیب را به مناطق روستایی، طبقات کمدرآمد و دانشآموزان مدارس دولتی وارد کرده و نابرابری دیجیتال نهتنها نابرابری اجتماعی را بازتولید، بلکه تشدید میکند.
عاطفی با تشریح پیامدهای آموزشی اینترنت ناپایدار گفت: دسترسی ضعیف به شبکه، موجب کاهش تمرکز، خستگی شناختی، افت تعامل و کاهش یادگیری بلندمدت میشود. وی افزود که بازار جهانی هوش مصنوعی آموزشی تا پایان دهه جاری رشد چندبرابری خواهد داشت و این فناوری میتواند یا بزرگترین ابزار تحقق عدالت آموزشی باشد یا موتور محرک نابرابریهای آینده. متأسفانه این اثرات در محاسبات هزینههای جنگ و تحریم دیده نمیشود و محرومیت دیجیتال امروز، زمینهساز بیکاری ساختاری فردا خواهد بود؛ چرا که نیروی انسانی فاقد سواد دیجیتال، توانایی تطبیق با نیازهای بازار کار نوین را نخواهد داشت.
وی با اشاره به تداوم نابرابری دیجیتال حتی در کشورهای توسعهیافته مانند آمریکا و اروپا تأکید کرد: جوامع کمبرخوردار به دلیل دسترسی به سختافزارهای ضعیفتر، از پلتفرمهای پیشرفته آموزشی محروماند. عاطفی هشدار داد که در آینده نزدیک، تفاوت اصلی میان افراد نه سطح تحصیلات، بلکه «سواد هوش مصنوعی» خواهد بود؛ توانایی کار با داده، تحلیل اطلاعات و یادگیری دیجیتال میتواند مرز جدید نابرابری شناختی را ترسیم کند. بهگفتهٔ وی، جامعه ایران روی گسلهای این نابرابری قرار دارد و اگر این شکاف تعمیق یابد، کنترل پیامدهای اجتماعی و فرهنگی آن دشوار خواهد شد.
اینترنت بهمثابه زیرساخت عدالت آموزشی و ضرورت برنامهریزی پساجنگ
عاطفی با اشاره به شرایط کنونی کشور گفت: اگرچه وضعیت فعلی الزامات خاص دوران جنگ را دارد، اما باید برای دوره پساجنگ برنامهریزی ویژهای تدوین کرد تا شکافهای آموزشی ایجادشده جبران شود. وی بر ضرورت اجرای برنامههای کوتاهمدت، مانند دورههای تابستانی جبرانی، تأکید کرد تا چرخه بازتولید نابرابری متوقف گردد. عاطفی اینترنت را نه یک امکان رفاهی، بلکه بخشی از زیرساختهای اساسی عدالت آموزشی، همتراز با آب، برق و مدرسه دانست و خواستار تضمین دسترسی رایگان و عادلانه همه دانشآموزان، حتی در دورافتادهترین مناطق، به این شبکه شد. وی هشدار داد که تصمیمات حکمرانی در حوزه فیلترینگ و قیمتگذاری میتواند شکافهای دیجیتال را تشدید کند و تبعیض دیجیتال امروز، به تبعیض اقتصادی و سیاسی فردا تبدیل شود.
شکاف هوش مصنوعی و خطر انزوای فناوری ایران
عاطفی با تأکید بر اینکه دسترسی به اینترنت شرط لازم اما ناکافی است، گفت: نباید از چالش بزرگتر، یعنی دسترسی به هوش مصنوعی غافل شد. وی پرسید: چرا ایالات متحده دسترسی به تراشههای پیشرفته (GPUهای سری H100 و بالاتر) را برای بسیاری از کشورها محدود کرده است؟ زیرا این سختافزارها زیرساخت حیاتی هوش مصنوعی هستند و هر کشوری که بر این فناوری مسلط شود، قدرت آینده را در دست خواهد داشت. عاطفی هشدار داد که جنگ امروز تنها نظامی نیست؛ نبرد اصلی در سپهر هوش مصنوعی در جریان است و ایران با تحریمهای سختافزاری، محدودیتهای اقتصادی و کمبود سرمایه مواجه است. وی افزود که شکاف میان بخش دولتی و خصوصی نیز بر این چالشها افزوده است.
وی با اشاره به تغییر چشمانداز مهاجرت تحصیلی گفت: در گذشته دانشجویان ایرانی برای ادامه تحصیل در دانشگاههای تراز اول جهان اقدام میکردند، اما امروز با تعمیق شکاف هوش مصنوعی، بعید است نسل فعلی توانایی رقابت در آن عرصهها را داشته باشد. عاطفی تأکید کرد که این شکاف موضوعی برای آینده دور نیست، بلکه تهدیدی برای فردای بسیار نزدیک است. بهگفتهٔ وی، ایران از نظر سرمایه انسانی پتانسیل ورود به باشگاه تولیدکنندگان فناوری را دارد، اما در غیاب زیرساختهای لازم، عملاً از این بازی حذف خواهد شد. وی هشدار داد که اگر کشورهای منطقه مانند امارات و عربستان با سرمایهگذاری هدفمند پیشی بگیرند، ایران ممکن است به بازاری برای محصولات واسطهای فناوری تبدیل شود و نقش مؤثری در آینده دیجیتال جهان ایفا نکند.
عاطفی در پایان خاطرنشان کرد: نابرابری در دسترسی به مدلهای زبانی بزرگ و ابزارهای هوش مصنوعی، نقش تعیینکنندهای در سرنوشت آموزشی کشورها دارد. کشورهایی که به این فناوریها دسترسی دارند، شاهد «جهش دانشی» در نسل دانشآموز خود خواهند بود. وی هشدار داد که اگر ایران این شکاف را در زمان مناسب پر نکند، جبران آن در آینده نهتنها دشوار، بلکه ناممکن خواهد بود.
انتهای پیام/
