تاب‌آوری در سایه ایمان و همدلی؛ خدمات روان‌شناختی دانشگاه آزاد در جنگ

سعید نجارپوراستادی، مدیر مراکز مشاوره امین و مددکاری اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا، با اشاره به حوادث تلخ جنگ رمضان و شهادت رهبر انقلاب و جمعی از هممیهنان عزیز، اظهار کرد: متأسفانه در نهم اسفندماه، در پی حملات نیرو‌های آمریکایی ـ صهیونیستی، جنگی نابرابر و غیرقانونی علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز شد که منجر به شهادت اسوه مقاومت و جهاد در راه خدا حضرت آیت الله سید علی خامنه ای، دانش آموزان مظلوم دختر شهر میناب، جمعی از مردم شریف کشورمان و نیرو‌های دفاعی و نظامی گردید. این اقدام، نمونه ای روشن از نقض آشکار موازین حقوق بین الملل و حقوق بشری بود و تأسف برانگیز آنکه نه تنها محکومیتی جدی از سوی مدعیان حقوق بشر صورت نگرفت، بلکه در مواردی، از متجاوزان نیز حمایت‌هایی مشاهده شد.

نجارپور با اشاره به پیامد‌های سنگین جنگ بر زندگی مردم، تصریح کرد: این نبرد ناعادلانه برای بخش عمد‌های از شهروندان، خسارات جسمی، روانی، معنوی و مادی متعددی به همراه داشت و منجر به بروز تروما‌هایی شد که در برخی موارد ممکن است آثار آنها مادام العمر بر زندگی افراد باقی بماند. برای مثال، آسیب‌های روانی ناشی از جنگ می تواند باعث بروز اختلالاتی، چون بی خوابی، کابوس‌های شبانه و بروز مشکلات در حوزه‌های شخصی، شغلی و تحصیلی شود.

ایستادگی روانی مردم ایران در شرایط دشوار

وی در ادامه با اشاره به تاب آوری بالای مردم ایران در جنگ رمضان، این مفهوم را تشریح کرد و گفت: تاب آوری از متغیر‌های مهم روانشناختی است که نقش تعیین کنند‌ه ای در مقابله با آثار منفی و تجارب آسیب زای جنگ دارد. این مفهوم در واقع نقطه مقابل آسیب پذیری است و به معنای توانایی سازگاری موفقیت آمیز فرد با شرایط بحرانی و تهدیدکننده می باشد. به بیان ساده تر، فرد تاب آور کسی است که علیرغم قرارگرفتن در موقعیت‌های استرس زا، می تواند نحوه مواجهه خود را مدیریت کرده و از پسِ بحران برآید.

مدیر مراکز مشاوره امین و مددکاری اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی افزود: تاب آوری به معنای آسیب ناپذیری نیست، بلکه بیانگر آن است که با وجود آسیب، امکان بازسازی فرآیند‌های روانشناختی، رشد و ادامه سالم زندگی در فرد وجود دارد. بسیاری از افراد با بهره گیری از حمایت‌های اجتماعی و روانی می توانند پس از تجربه ی تهدید و بحران، زندگی خود را ترمیم کرده و حتی معنا و امیدی تازه به حیات ببخشند.

نجارپور با اشاره به علل روانشناختی مقاومت بالای مردم ایران در جریان جنگ رمضان، اظهار داشت: از منظر علمی، مؤلفه‌هایی نظیر معنویت و دین مداری، روابط انسانیِ حمایتگر، معنا بخشیدن به رنج و باور به توانمندی‌های فردی از عوامل کلیدی در افزایش تاب آوری به شمار می روند. به باور من، اصلی ترین عامل در تاب آوری ملت ایران، دینمداری و معنویت عمیق ریشه دار در فرهنگ اسلامی است. تحقیقات متعدد نیز نشان داده اند افرادی که از ایمان قوی برخوردارند و در سختی‌ها با توکل بر خداوند و تعقل به مواجهه با بحران‌ها می پردازند، آرامش و امنیت روانی بیشتری را تجربه می کنند.

وی دومین عامل در تقویت تاب آوری مردم را ادراک حمایت اجتماعی دانست و توضیح داد: در شرایط بحرانی و جنگی، احساس حمایت از سوی خانواده، نزدیکان و دوستان نقش بسزایی در کاهش فشار روانی و افزایش امید دارد. در روانشناسی، اصطلاح «ادراک حمایت اجتماعی» به میزان درکی اشاره دارد که فرد از حمایت اطرافیان خود ـ چه مادی و چه عاطفی ـ دارد. بدین معنا که فرد به این باور برسد در مواقع دشوار کسانی هستند که او را یاری می دهند. به نظر من، این درک، دومین عامل مؤثر در مقاومت و پایداری مردم ایران در برابر شرایط اخیر محسوب می شود.

نجارپور در پایان تأکید کرد: مفهوم «ادراک حمایت اجتماعی» بهنوعی با همبستگی اجتماعی جامعه ایرانی ارتباط مستقیم دارد. هرچه افراد احساس کنند تنها نیستند و عضوی از بدن‌های جمعی اند، توان تحمل مشکلات و سطح تاب آوری آنان افزایش می یابد. در مقابل، احساس انزوا و گسست اجتماعی، منجر به تقویت اضطراب، ترس و ناامیدی خواهد شد. ملت ایران با تکیه بر ایمان، همبستگی و حمایت متقابل، بار دیگر نشان دادند که در برابر حوادث تلخ و تهدید‌های بزرگ، استوار، باصلابت و رشید ایستاده اند.

نجارپور با تأکید بر یافته‌های علم روانشناسی بیان کرد که انسان‌ها هنگام مواجهه با بحران‌ها به طور طبیعی به سوی حمایت اجتماعی، همیاری و همدلی گرایش پیدا می کنند. او توضیح داد که در روانشناسی از این پدیده با عنوان «مقابله جمعی» یاد می شود؛ مفهومی که نشان می دهد در شرایط تهدید آمیز، ایجاد ارتباط و دریافت حمایت از دیگران نه تنها ضروری بلکه بخشی مهم از سازوکار بقا و سلامت روان است.

وی در ادامه چهارمین عامل مؤثر در تاب آوری و مقاومت مردم ایران را «معنا دادن به رنج» دانست و تشریح کرد: افراد تاب آور باور دارند که تحمل رنج و سختی، آنان را به اهداف و روز‌های بهتر خواهد رساند. او افزود که این معنابخشی به رنج، نوعی خوشبینی به آینده را نیز در دل خود دارد و این ویژگی در میان مردم ایران به ویژه در دوران جنگ به وضوح دیده شد.

مدیر مراکز مشاوره امین و مددکاری اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی پنجمین عامل مؤثر در تابآوری جامعه را «مسئولیت پذیری» عنوان کرد و گفت: انسان‌های تاب آور باور دارند که می توانند تأثیرگذار باشند. این نگرش در روانشناسی با عنوان «منبع کنترل درونی» شناخته می شود و به افراد کمک می کند در شرایط دشوار، کارآمدتر و پایدارتر عمل کنند.

او افزود: هرچند رخداد‌هایی مانند جنگ یا بلایای طبیعی خارج از کنترل ماست، اما افراد دارای منبع کنترل درونی بالا می توانند با اتخاذ راه حل‌های مؤثر، تا حد امکان بر وضعیت خود اثر مثبت بگذارند. حضور مردم در تجمعات، راهپیمایی‌ها و فعالیت‌های جمعی را می توان نمونه‌های روشنی از این تاب آوری اجتماعی دانست.

نقش مراکز مشاوره دانشگاه آزاد در پشتیبانی از جامعه دانشگاهی در دوران جنگ

نجارپور سپس به گستره مراکز مشاوره امین دانشگاه آزاد اسلامی اشاره کرد و گفت: هم اکنون حدود ۱۷۰ واحد دانشگاه آزاد در سراسر کشور دارای مرکز مشاوره فعال هستند. سطح خدمات این مراکز متناسب با تعداد دانشجویان هر واحد تعیین می شود. این مراکز در حوزه‌های روانشناختی، تحصیلی، خانوادگی، مذهبی، کسب و کار، تغذیه، ورزشی و حقوقی به دانشجویان، اعضای هیئت علمی و کارکنان و خانواده‌های درجه یک ایشان خدمات تخصصی ارائه می دهند. به گفته او، در صورت نیاز، خانواده دانشجویان نیز امکان بهره مندی از خدمات مشاور‌ه ای را دارند. برخی واحد‌ها نیز مجهز به کلینیک‌های روانشناختی هستند که علاوه بر دانشگاهیان، به عموم مردم خدمات ارائه می دهند.

وی با اشاره به خدمات گسترده مراکز مشاوره امین در جریان «جنگ رمضان» گفت: از روز ۹ اسفند، خدمات رسانی در واحد‌های دانشگاهی آغاز شد. در شهر‌هایی که به دلیل شدت بحران، واحد‌ها تعطیل شدند، خدمات به صورت تلفنی و در برخی موارد به صورت آنلاین از همان روز اول جنگ ارائه شد. در مناطق شرقی کشور از جمله استان‌های خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و سیستان و بلوچستان، خدمات عمدتاً به صورت حضوری برای دانشجویان و کارکنانی که شرایط سختی داشتند ارائه شد.

تولید گسترده محتوای آموزشی و روانشناختی در دوران جنگ

نجارپور به تولید محتوا‌های تخصصی این مراکز در دوره جنگ رمضان نیز اشاره کرد و افزود: مشاوران و روانشناسان واحد‌های دانشگاهی، پکیج‌های آموزشی در قالب پادکست، متن و محتوای چندرسانه ای تهیه کردند که محور‌های اصلی آن مرتبط با موضوع جنگ، تاب آوری، مدیریت آرامش در خانواده و نحوه ارتباط با کودکان و نوجوانان در شرایط بحرانی بود. این محتوا‌ها در کانال‌های ارتباطی دانشگاه آزاد اسلامی برای کارکنان و دانشجویان منتشر شد. او اعلام کرد که در مجموع در حدود ۳۸۰۰ محتوای تخصصی در بازه زمانی ۹ اسفند تا ۳۰ فروردین، تولید شده است.

مدیر مراکز مشاوره امین همچنین از برگزاری وبینار‌ها و کارگاه‌های آنلاین خبر داد و گفت: با حضور روانشناسان متخصص در حوزه‌های مرتبط با بحران و جنگ، بیش از ۱۱۵ کارگاه و وبینار آموزشی برای دانشجویان، کارکنان و خانواده‌های آنان برگزار شد. به گفته او، هم اکنون حدود ۱۳۰۰ مشاور و روانشناس در مراکز مشاوره امین دانشگاه آزاد اسلامی مشغول خدمت رسانی هستند. اکنون نیز محتوا‌های آموزشی و روانشناختی تولید شده، از طریق کانال‌های واحد‌های دانشگاهی منتشر می شود و فرآیند آگاهی رسانی و ارائه خدمات توسط مدیران مراکز مشاوره و مشاوران همچنان ادامه دارد.

رشد فعالیت مراکز مشاوره امین؛ تأکید بر پیشگیری، توانمندسازی و درمان

وی تصریح کرد: با توجه به تجربه جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و رسیدن به سطح قابل قبولی از پختگی و آمادگی، یک تا دو روز پس از آغاز جنگ رمضان، بیشتر واحد‌ها شماره تماس مرکز مشاوره، مدیر مرکز ، مشاوران و روانشناسان را در کانال‌های ارتباطی بارگذاری کردند و در اختیار دانشجویان و همکاران قرار دادند تا بتوانند بر اساس نیاز از این خدمات بهره مند شوند. نقش اصلی ما در ایام جنگ رمضان، ارائه حمایت‌های روانشناختی بود. بسیاری از مدیران و مشاوران مراکز مشاوره امین با حضور در موکب‌ها و یا در اختیار قرار دادن شماره تماس مراکز مشاوره امین و مشاوران، به افرادی که نیاز به دریافت خدمات روانشناختی داشتند، اطلاع رسانی‌های لازم را به عمل آوردند.

مدیر مراکز مشاوره امین و مددکاری اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی ادامه داد: در چارچوب طرح «پایش سلامت» دانشگاه آزاد اسلامی، ما دانشجویانی را که از نظر روانشناختی نیازمند حمایت هستند، شناسایی کرده و به واحد‌های مربوطه معرفی می کنیم. در مرحله بعد، این دانشجویان تحت حمایت و در صورت لزوم فرایند درمانی قرار می گیرند.

وی افزود: پس از آغاز جنگ رمضان، مراکز مشاوره امین، دانشجویان شناسایی شده در طرح پایش سلامت (غربالگری) را با توجه به زمینه مشکل و احتمال تشدید اختلالات روانشناختی، با حساسیت و دقت بیشتری تحت نظر گرفتند تا از بروز مشکلات شدیدتر جلوگیری شود. در این ایام، فرایند‌های مرتبط با مشاوره با جدیت بیشتری نسبت به روز‌های دیگر، در حال اجراست و با همکاری مدیران همدل و مشاوران دغدغه مند، با قدرت مثال زدنی پیگیری می شود.

نجارپور درباره روند خدمت رسانی پس از پایان جنگ گفت: در این خصوص طرح‌هایی داریم که برای اجرایی شدن آنها از رهنمود‌های مسئولان عالی رتبه دانشگاه از جمله دکتر جهان بین معاون محترم فرهنگی دانشجویی و دکتر طارمی مدیرکل محترم امور دانشجویی، بهره مند خواهیم شد و بر اساس رهنمود‌های ایشان مسیر آینده را تعیین خواهیم کرد. بدیهی است که در صورت تداوم جنگ، ضرورت دارد راهبرد‌های جدیدی تدوین و ابلاغ شود.

مدیر مراکز مشاوره امین و مددکاری اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی در پایان بیان کرد: در سال‌های اخیر تلاش کردهایم سطح فعالیت‌های مراکز مشاوره امین را ارتقا دهیم. آمار و داده‌ها نشان می دهد که خوشبختانه مسیر رو به رشدی طی شده و حمایت‌های ارائه شده به ویژه از طرف معاون محترم فرهنگی دانشجویی دانشگاه، تأثیرگذار بوده است. مدیران مراکز مشاوره امین، اعضای هیئت علمی و همکاران متخصص نیز در این مسیر یاری رسان ما بوده اند تا در حوزه‌های پیشگیری، توانمندسازی و درمان به اهداف تعیین شده دست یابیم.