امنیت بدون غرب؛ درس مهم جنگ ایران برای معادلات منطقه

به گزارش خبرگزاری آنا، تحولات اخیر در منطقه، به‌ویژه تجاوز ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه ایران، بار دیگر مسئله «امنیت منطقه‌ای» را در مرکز توجه قرار داده است. این جنگ، فارغ از نتایج نظامی یا سیاسی آن، یک واقعیت مهم را برجسته کرد: مفهوم امنیت در غرب آسیا دیگر نمی‌تواند بر همان الگو‌های سنتی گذشته استوار باشد. تجربه این بحران نشان داد که امنیت منطقه نه‌تنها از مسیر حضور و مداخله قدرت‌های خارجی تأمین نمی‌شود، بلکه در بسیاری موارد همین حضور به عامل تشدید بی‌ثباتی تبدیل شده است.

برای دهه‌ها، کشورهای منطقه دچار این محاصبه اشتباه بودند که چارچوب امنیتی منطقه تا حد زیادی بر حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به‌ویژه ایالات متحده، استواراست. این رویکرد بر این فرض استوار بود که حضور نظامی و سیاسی غرب می‌تواند نوعی توازن ایجاد کرده و مانع از بروز بحران‌های گسترده شود. با این حال، تحولات روزهای اخیر و جنگ علیه ایران نشان داد که این فرضیه با چالش‌های جدی مواجه است. نه‌تنها حضور قدرت‌های خارجی مانع شکل‌گیری بحران نشد، بلکه خود به یکی از عوامل تشدید تنش‌ها تبدیل شد.

واقعیت این است که امنیت در منطقه‌ای با این سطح از پیچیدگی‌های تاریخی، سیاسی و ژئوپلیتیکی، نمی‌تواند از بیرون طراحی و تحمیل شود. هرگونه تلاش برای مدیریت امنیت منطقه از طریق بازیگران خارجی معمولاً با محدودیت‌های جدی مواجه است؛ زیرا این بازیگران نه درک کاملی از حساسیت‌های منطقه دارند و نه الزماً منافع آنها با منافع کشور‌های منطقه همسو است. به همین دلیل، تجربه روزهای گذشته نشان داد که مداخلات خارجی غالباً به جای حل بحران‌ها، به پیچیده‌تر شدن آنها منجر می‌شود.

در حالی که برخی قدرت‌های غربی تلاش کردند از طریق فشار‌های سیاسی، نظامی و رسانه‌ای بر روند تحولات تأثیر بگذارند، در نهایت آنچه به کاهش سطح تنش کمک کرد، نقش‌آفرینی بازیگران منطقه‌ای بود. میانجیگری پاکستان در روند کاهش تنش نمونه‌ای از این واقعیت است که کشور‌های منطقه در بسیاری از موارد توانایی بیشتری برای مدیریت بحران‌ها دارند. نزدیکی جغرافیایی، درک بهتر از حساسیت‌های سیاسی و فرهنگی، و همچنین اشتراک منافع در ثبات منطقه، عواملی هستند که به این کشور‌ها امکان می‌دهد نقش سازنده‌تری ایفا کنند.

این تجربه نشان می‌دهد که مسیر آینده امنیت در منطقه احتمالاً بیش از گذشته به سمت سازوکار‌های منطقه‌محور حرکت خواهد کرد. در چنین الگویی، کشور‌های منطقه نقش اصلی را در مدیریت بحران‌ها و شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی ایفا می‌کنند و مداخلات خارجی به حداقل می‌رسد. این رویکرد نه به معنای حذف کامل تعامل با قدرت‌های جهانی، بلکه به معنای تغییر در اولویت‌ها و توازن نقش‌هاست؛ به‌گونه‌ای که ابتکار عمل در مسائل امنیتی در اختیار بازیگران منطقه باقی بماند.

از سوی دیگر، تجربه جنگ علیه ایران نشان داد که هرگونه تلاش برای ایجاد نظم امنیتی از طریق فشار نظامی یا تشدید تقابل‌ها، نه‌تنها به ثبات پایدار منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند دامنه بی‌ثباتی را گسترش دهد. در بسیاری از موارد، سیاست‌های غرب در منطقه بیش از آن‌که به کاهش تنش‌ها کمک کند، زمینه‌ساز شکل‌گیری چرخه‌های جدیدی از رقابت و بی‌ثباتی بوده است. به همین دلیل، این روزها نگاه انتقادی نسبت به کارآمدی مدل‌های امنیتی مبتنی بر مداخله خارجی در حال تقویت است.

در چنین شرایطی، آینده امنیت منطقه احتمالاً بر ترکیبی از همکاری‌های منطقه‌ای، گفت‌و‌گو‌های سیاسی و سازوکار‌های چندجانبه استوار خواهد شد. این روند می‌تواند به تدریج زمینه شکل‌گیری نوعی معماری امنیتی بومی را فراهم کند؛ معماری‌ای که بر اساس واقعیت‌های ژئوپلیتیکی منطقه طراحی شده و منافع مشترک کشور‌های آن را در نظر می‌گیرد.

پس می‌توان گفت جنگ اخیر یک پیام مهم برای معادلات امنیتی غرب آسیا داشت: امنیت پایدار در این منطقه تنها زمانی قابل تحقق است که کشور‌های منطقه خود نقش اصلی را در تعریف و مدیریت آن ایفا کنند. تجربه‌های گذشته نشان داده است که اتکای بیش از حد به بازیگران خارجی نه‌تنها تضمینی برای ثبات ایجاد نمی‌کند، بلکه در بسیاری از موارد به پیچیده‌تر شدن بحران‌ها منجر می‌شود. در مقابل، تقویت نقش‌آفرینی کشور‌های منطقه و استفاده از ظرفیت‌های دیپلماتیک و سیاسی آنها می‌تواند مسیر واقع‌بینانه‌تری برای کاهش تنش‌ها و شکل‌گیری ثبات پایدار فراهم کند.