تأثیر جنگ بر منظر فرهنگی و هویت شهری

به گزارش خبرگزاری آنا، الهام امینی اظهار کرد: جنگ‌ها تنها به تخریب کالبدی شهر‌ها محدود نمی‌شوند، بلکه لایه‌های عمیق‌تری از هویت فرهنگی، تاریخی و اجتماعی جوامع را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. هنگامی که بنا‌های تاریخی، بافت‌های ارزشمند شهری و فضا‌های عمومی آسیب می‌بینند یا از میان می‌روند، در واقع بخشی از حافظه جمعی و هویت یک جامعه نیز دچار آسیب می‌شود.

وی با اشاره به پیشینه تاریخی شهر‌های ایران افزود: شهر‌های ایران از کهن‌ترین شهر‌های جهان به شمار می‌آیند و طی قرن‌ها تحولات تاریخی، فرهنگی و اجتماعی شکل گرفته‌اند. ساختار فضایی شهر‌هایی مانند اصفهان، یزد، تبریز، شیراز و بسیاری دیگر حاصل لایه‌های متوالی تاریخ، فرهنگ و شیوه‌های زیست مردم این سرزمین است؛ بنابراین هرگونه آسیب یا تخریب در این فضا‌ها تنها از بین رفتن یک بنا نیست، بلکه به معنای خدشه وارد شدن به بخشی از روایت تاریخی و هویتی شهرهاست.

امینی با اشاره به مفهوم «تخریب به مثابه تغییر هویت» ادامه داد: اماکن تاریخی، میدان‌ها، بازار‌ها و بافت‌های قدیمی شهر‌ها حامل روایت‌های تاریخی و فرهنگی هستند. از بین رفتن این عناصر می‌تواند ارتباط نسل‌های مختلف با گذشته را تضعیف کند و نوعی گسست در حافظه جمعی ایجاد نماید. از این رو، تخریب میراث فرهنگی در بسیاری از منازعات صرفاً یک خسارت کالبدی نیست، بلکه می‌تواند پیامد‌های عمیق هویتی و فرهنگی برای شهر‌ها و جوامع به همراه داشته باشد.

وی با اشاره به شرایط جنگ کنونی تأکید کرد: در بسیاری از جنگ‌های معاصر، نماد‌ها و نشانه‌های فرهنگی و تاریخی شهر‌ها نیز در معرض آسیب قرار می‌گیرند. در شرایط کنونی نیز نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد هویت تاریخی و فرهنگی شهر‌های ما مورد هدف قرار گرفته است؛ چراکه این عناصر بخشی از حافظه تاریخی، انسجام اجتماعی و هویت ملی را شکل می‌دهند.

این شهرساز در ادامه به مسئله بازآفرینی منظر فرهنگی پس از جنگ اشاره کرد و گفت: بازسازی شهر‌های آسیب‌دیده نباید صرفاً به ساخت مجدد ساختمان‌ها محدود شود. رویکرد‌های نوین در معماری و شهرسازی بر بازآفرینی منظر فرهنگی تأکید دارند؛ به این معنا که در فرآیند بازسازی، علاوه بر کالبد شهر، عناصر هویتی، الگو‌های فضایی، خاطرات جمعی و شیوه‌های زیست مردم نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه، مستندسازی دقیق بنا‌ها و بافت‌های تاریخی پیش از بازسازی است تا بتوان بر اساس اسناد، تصاویر و روایت‌های موجود، هویت فضایی شهر را تا حد امکان احیا کرد. همچنین مشارکت جامعه محلی در فرآیند بازسازی اهمیت بسیار زیادی دارد، چراکه شهروندان مهم‌ترین حاملان خاطرات و معانی شهری هستند.

امینی با اشاره به تجربه برخی شهر‌های جهان در بازسازی پس از بحران‌ها اظهار داشت: در بسیاری از این شهر‌ها ترکیبی از حفاظت، بازسازی و طراحی معاصر مورد استفاده قرار گرفته است؛ به گونه‌ای که بخشی از آثار تاریخی به شکل اصیل بازسازی شده، برخی بخش‌های تخریب‌شده به عنوان یادمان حفظ شده‌اند و در کنار آنها فضا‌های جدیدی طراحی شده است تا زندگی شهری دوباره در شهر جریان یابد.

وی در پایان تأکید کرد: هدف اصلی در بازآفرینی پس از بحران‌ها، بازگرداندن حس تعلق و هویت به شهروندان است. اگر شهر بتواند روایت‌های تاریخی و فرهنگی خود را حفظ کند، فرآیند ترمیم اجتماعی و فرهنگی جامعه نیز سریع‌تر شکل می‌گیرد. ما باور داریم که با تکیه بر دانش، فرهنگ و ظرفیت‌های انسانی این سرزمین، می‌توان دوباره شهر‌ها و فضا‌های آسیب‌دیده را بازسازی کرد. ملت ایران در طول تاریخ بار‌ها توانسته است از دل دشواری‌ها سربلند بیرون آید و بی‌تردید این بار نیز با تلاش و همدلی، برای ساختن دوباره وطن و حفظ هویت فرهنگی و تاریخی خود خواهد کوشید.