راستیآزمایی خبر در جامعه امروز امری حیاتی است
در عصر انتشار لحظهای اخبار و گسترش ناآرامیهای اجتماعی، تفکر انتقادی در مواجهه با محتوای رسانهای به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل شده است. کارشناسان سواد رسانهای هشدار میدهند که «مصرف منفعلانه خبر» دیگر کافی نیست و مخاطب مسئولیت سنگینی در صحتسنجی اطلاعات بر عهده دارد. در این گزارش، دیدگاههای دو تن از متخصصان این حوزه درباره راهکارهای مقابله با اخبار جعلی و نقش هوش مصنوعی در این فرآیند مرور میشود.
مخاطب کنشگر؛ نه پذیرنده منفعل
تقی کمالی، پژوهشگر ارشد حکمرانی دیجیتال و عضو هیئت مؤسس انجمن سواد رسانهای ایران، با تأکید بر ضرورت تأمل در دریافت اخبار میگوید: «هنگام رویارویی با یک پیام رسانهای باید مکث کرد و جوانب امر را سنجید و تشخیص داد که بهترین کار در آن شرایط چیست. اگر تأمل داشته باشیم و فکر کنیم پیامی که به دست ما میرسد چه احساسی را در ما به وجود میآورد و آن را نامگذاری کنیم، آن احساس در سطح منطقی-عقلانی مغز ورود پیدا میکند و همین امر باعث میشود برخورد هیجانی نداشته باشیم.»
تقی کمالی: هوش مصنوعی میتواند در صحتسنجی کمککننده باشد و درعینحال ما را گمراه کند. اگر ما از هوش مصنوعی بهعنوان یک ابزار و با بهکارگیری تکنیکهای مؤثر، در کنار مهارتها و دانشهای کاربردی استفاده کنیم، میتواند به ما کمک کند؛ در غیر این صورت آسیبزا میشود
به باور کمالی، یکی از آسیبهای جدی کاربران شبکههای اجتماعی، «پذیرفتن بدون درنگ خبر و بازنشر آن بدون بررسی» است. وی تأکید میکند: «باید ابعاد یک ماجرا را بررسی کرد و به منبع و مسیر طراحی خبر توجه داشت. مجهز بودن به سواد رسانهای سبب میشود که اخبار جعلی و اطلاعات نادرست و گمراهکننده در سطح جامعه کمتر شود.»
آلودگی اطلاعات؛ تهدیدی پنهان برای تصمیمگیری
این پژوهشگر حوزه دیجیتال، مفهوم «آلودگی اطلاعات» را بهعنوان یکی از چالشهای اصلی فضای رسانهای امروز معرفی میکند: «آلودگی اطلاعات به معنای ترکیب اطلاعات درست و نادرست است که با استفاده از آن در ذهن کسانی که سواد رسانهای کافی ندارند طوری القا میشود که گویی واقعیت دارد، زیرا بخشی از یک حقیقت را دریافت کردهاند.»
کمالی هشدار میدهد که این پدیده در بستر آشوبهای اجتماعی میتواند منجر به «دستکاری شناختی، غلیان احساسها و هیجانها و تبدیل آن به رفتارهای خشونتبار» شود و یادآور میشود: «همه این موارد از طریق مهندسی پیام صورت میگیرد؛ بنابراین مهندسی پیام در خدمت دستاندرکاران و مجریان حوزه ارتباطات و رسانهها قرار دارد و حوزه ارتباطات و رسانهها، پیوستی در خدمت نظامهای امنیتی هستند.»
هوش مصنوعی؛ابزار یا تهدید؟
در بخش دیگری از این گزارش، به نقش دوگانه هوش مصنوعی در فرآیند صحتسنجی اشاره میشود. کمالی در این باره میگوید: «هوش مصنوعی میتواند در صحتسنجی کمککننده باشد و درعینحال ما را گمراه کند. اگر ما از هوش مصنوعی بهعنوان یک ابزار و با بهکارگیری تکنیکهای مؤثر، در کنار مهارتها و دانشهای کاربردی استفاده کنیم، میتواند به ما کمک کند؛ در غیر این صورت آسیبزا میشود.»
نشانهشناسی؛ کلید تشخیص تصاویر ساختگی
لیلا وصالی، عضو هیأت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی و مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران، بر اهمیت «نشانهشناسی» در صحتسنجی محتوای بصری تأکید دارد. وی با اشاره به جزئیات فنی تشخیص ویدئوهای تولیدشده با هوش مصنوعی توضیح میدهد: «هنگام صحتسنجی خبر باید به حالت چشمها، نوع حرکت آنها و پلکها، حرکات لب و دهان، نحوه ادای کلمات و تغییر المانهای موجود در تصویر توجه کرد.»
لیلا وصالی: معمولاً روی ویدئوهای خاص صداگذاری انجام میشود و این صداها الزاماً مرتبط با تصویر نیست. به کمک جستوجو باید منبع اصلی ویدئو را پیدا کرد. اگر نتیجه جستوجو منبع دقیقی را نشان ندهد، احتمال دارد ویدئو موردنظر ساختهشده با هوش مصنوعی باشد
وصالی به برخی نشانههای عینی در ویدئوهای جعلی اشاره میکند: «در برخی ویدئوهای ساختهشده با هوش مصنوعی میبینیم که مثلاً پرچمی در دست فردی است که در لحظه بعد ناپدید میشود یا رنگ لباس یک فرد تغییر میکند... معمولاً ویدئوهای ساختهشده با هوش مصنوعی کمتر از سه دقیقه هستند، اما برای فیلمهای واقعی میتوان منابعی بیش از یک ربع تا نیم ساعت پیدا کرد.»
وی همچنین هشدار میدهد که «معمولاً روی ویدئوهای خاص صداگذاری انجام میشود و این صداها الزاماً مرتبط با تصویر نیست» و توصیه میکند: «به کمک جستوجو باید منبع اصلی ویدئو را پیدا کرد. اگر نتیجه جستوجو منبع دقیقی را نشان ندهد، احتمال دارد ویدئو موردنظر ساختهشده با هوش مصنوعی باشد.»
هر دو کارشناس بر این نکته اتفاق نظر دارند که ارتقای سواد رسانهای نهتنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای شهروندان عصر حاضر است.
تقی کمالی در پایان گفتوگوی خود تأکید میکند: «دریافتکننده خبر نباید بدون هیچ راستیآزمایی آن را بپذیرد، بلکه باید عقبه انتشار پیام را بررسی کرده و تشخیص دهد که این خبر چقدر با واقعیت همگون است و چقدر در مسیر افزایش اطلاعات اشخاص قرار دارد.»
لیلا وصالی نیز نتیجه میگیرد: «نشانهشناسی در سواد رسانهای به ما کمک میکند توانایی شناسایی و تشخیص اخبار جعلی افزایش پیدا کند.»
در شرایطی که مرز میان واقعیت و ساختگی روزبهروز باریکتر میشود، تجهیز شهروندان به مهارتهای تفکر انتقادی و صحتسنجی، گامی اساسی در جهت حفظ سلامت فضای عمومی و تصمیمگیریهای بصیرانه محسوب میشود.
انتهای پیام/
