واکاوی استانداردهای دوگانه در مواجهه با تهدیدات امنیت ملی
جزئیات جدید از توزیع سبد کالای رایگان درب منزل
از نخستوزیری امام (ره) تا پژواک پهلوی| بیانیهای برای «هیچ»
سد زایندهرود ۱۰۰ میلیون متر مکعب آب دارد!/حوضه آبریز اصفهان با بارندگیهای اخیر بهبود یافت؟
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ در پی بارشهای اخیر در حوضه آبریز، تمرکز اصلی بر ارزیابی فنی وضعیت منابع آبی و پایداری ذخایر استراتژیک کشور قرار گرفته است.
با وجود مشاهدات میدانی مبنی بر بارش برف، تحلیلهای کارشناسی نشان میدهد که وضعیت بحرانی آب، بهویژه در مورد سد زایندهرود، نیازمند نگاهی دقیق به پارامترهای علمی است.
براساس دادههای موجود، حجم ذخیره فعلی در سد، پس از عبور از بخش قابل توجهی از سال آبی، تنها حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب گزارش شده است. این رقم در مقایسه با ظرفیت اسمی سد، که بالغ بر ۱.۴ میلیارد متر مکعب است، کمتر از ۱۰ درصد کل ظرفیت را شامل میشود.
نکته حیاتی که از منظر مهندسی هیدرولوژی مطرح میشود، تأثیرپذیری این حجم اندک در برابر رسوبات قابل توجه کف سد است. این پدیده، دسترسی عملی به ذخیره اطمینان (با ریسک بسیار پایین مورد نیاز برای مصارف شرب) را با چالش جدی مواجه ساخته و از منظر علمی، وضعیت ذخایر موجود را در مرز «فاجعه» نگه میدارد.
همچنین، بررسیهای حجمی نشان میدهد که مجموع بارشهای اخیر، اگرچه موجب مسرت شد، اما از منظر علمی و رسیدن به میانگین بلندمدت یا حتی متوسط بارشهای حوضه، همچنان با کسری قابل توجهی روبرو هستیم.
خبرنگار آنا در گفتوگویی با ناصر حاجیان پژوهشگر حوزه آب و عضو هیئت علمی دانشگاه به بررسی دقیق این چالشهای فنی، ریسکهای ناشی از رسوبات و میزان واقعی تأثیر بارشها بر خروج از وضعیت کمآبی پرداخته است.
گپ و گفت آنا با حاجیان پژوهشگر حوزه آب و عضو هیئت علمی دانشگاه در پی میآید:
وضعیت سد زایندهرود بعد از بارشها چگونه است؟
آنا: جناب دکتر حاجیان، با توجه به بارندگیهای اخیر در حوضه آبریز بهلحاظ فنی وضعیت کنونی سد زایندهرود را چگونه ارزیابی میکنید؟
حاجیان: ابتدا باید از همتی که دانشگاهها و ادارات مربوطه درراستای مدیریت منابع آبی نشان دادند، تقدیر میکنم، هرچند هماهنگیهای لازم در مقاطع پیشین به درستی شکل نگرفته بود و ما تمرکز را بر جنبه فنی قضیه قرار دادیم؛ هرچند رودخانه زایندهرود خشکید و کشور هم اکنون با بحران آب مواجه است.
وقتی از منابع خدادادی یعنی آب بهدرستی استفاده نکنیم و افراد متخصص بر رأس کار نباشند همین میشود.
اما براساس شنیدههای بنده، اکنون ۱۰۰ میلیون متر مکعب آب در سد زایندهرود باقی مانده، نکته حیاتی اینجاست که این حجم، با وجود رسوبات قابل توجه کف سد، وضعیت پایداری ندارد. وضعیت ذخیره فعلی را نمیتوان به درستی درک کرد، مگر با در نظر گرفتن این رسوبات؛ درست مانند استخری که کف آن پر از رسوب است و عمق آب واقعی مشخص نیست.
آنا: یعنی معتقدید ذخیره موجود از نظر علمی دارای ریسک بالا تلقی میشود؟
حاجیان: دقیقاً. از منظر علمی، ما عملاً به ذخیره اطمینان (با ریسک بسیار پایین) دسترسی نداریم و درصد قابل قبولی از آب مورد نیاز برای تأمین شرب و مصارف ضروری در دسترس نیست و این وضعیت از نظر علمی یک فاجعه محسوب میشود.
آنا: درباره بارندگیهای اخیر، بهخصوص بارش برف، آیا این بارشها توانست وضعیت بحرانی را تغییر دهد و ما را به میانگین بلندمدت برساند؟
حاجیان: با وجود اینکه شاهد بارندگیهایی بودیم که بخش عمده آن به صورت برف بود و این برای بسیاری از مردم که مدتها برف ندیده بودند، مایه شادی شد، اما از منظر حجمی و علمی، این بارشها هنوز به میانگین بلندمدت نرسیدهاند و حتی به میانیگن متوسط بارشهم هم نرسیدیم.
آنا: ممکن است مثالی در این زمینه ارائه دهید؟
حاجیان: به عنوان مثال، اگر در تهران ۲۰ سانتیمتر برف ببارد، اغلب تصور میشود که مشکل آب حل شده، درصورتی که یکدهم ۲۰ سانتیمتر برف میشود، ۲ سانتیمتر، یعنی در بهترین حالت تنها ۲ سانتیمتر آب معادل ۲۰ میلیمتر بارندگی است.
این میزان برای حل یک بحران بلندمدت کافی نیست و ما امسال هر آنچه داشتیم مصرف کردیم و پشتوانه ذخایر ما خالی است؛ بنابراین نباید این تصور غلط ایجاد شود که با این بارندگیها مشکل به طور کامل حل شده است.
۱.۴ میلیارد متر مکعب ظرفیت اسمی؛ چرا تنها ۱۰۰ میلیون متر مکعب باقی مانده است؟
آنا: با در نظر گرفتن این چالشها، آیا میتوان گفت وضعیت حوضه آبریز اصفهان با بارندگیهای شرقی بهبود یافته است؟
حاجیان: افرادی که در رشتههای غیرمرتبط تحصیل کردهاند مدام عنوان میکنند که مشکل کمآبی با بارنندگیهای اخیر مرتفع شد! همانطور که پیشتر عرض کردم، وضعیت شکننده است و حتی به میانگین متوسط هم نرسیدهایم.
۱۰۰ میلیون متر مکعب ذخیره فعلی در بهمن ماه، نسبت به ظرفیت اسمی سد (حدود ۱.۴ میلیارد متر مکعب)، کمتر از ۱۰ درصد را تشکیل میدهد. فرض کنید ما برای شرب باید با ریسک بالایی آب داشته باشیم، یعنی با اطمینان ۹۹ درصد، در حالی که درصد اطمینان کنونی بسیار پایین است. این از نظر علمی یک فاجعه است، بنابراین با در نظر گرفتن رسوبات، این عدد بسیار ناچیز است و ادامه این روند با این میزان ذخیره و میزان رسوبات، مناسب نیست.
آنا: درباره تأثیر بارشهای اخیر چطور؟
حاجیان: همانطور که گفتم اما دو سه نوبت بارندگی داشتیم و بیشتر آن امسال به صورت برف بود.
اگر ۲۰ سانتیمتر برف در تهران بیاید و مدارس تعطیل شود، یعنی ۲۰ میلیمتر بارندگی! این میزان برای اصفهان یا دیگر مناطق، به معنای حل مشکل نیست. امسال هرچه بود خرج کردیم، پشتوانه سد ما خالی است و تمام ذخایرمان تمام شده است.
این بارشها، براساس نظر بنده که رشتهام این است، مشکل را حل نکرده است. افرادی که تخصص ندارند زیاد میگویند که امسال خوب شد، اما از نظر مقدار بارندگی، حتی به متوسط هم نرسیدهایم.
ما مشکل داریم و باید این را بدانیم که خشکسالی در طول تاریخ داشتهایم، داریم و خواهیم داشت.
آنا: پس معتقدید وضعیت اصفهان با بارش اخیر بهلحاظ کمآبی تغییر نکرده، زایندهرود بهلحاظ ذخایر آبی وضعیت بهتری پیدا کرده است؟
حاجیان: ببینید، در مورد وضعیت علمی، اگر از یک فرد غیرمتخصص سؤال شود، پاسخ متفاوتی خواهد گرفت. بهعنوان مثال اگر قلب کسی دچار مشکل شده و هر لحظه ممکن است تمام شود، اگر از یک پزشک سؤال کنیم، باید او را بستری کنیم؛ اما اگر از من و شما که تخصص نداریم سؤال شود، میگوییم «انشاءالله ناامید نباشید، کمی آب قند به او بدهید خوب میشود.»
ما از نظر علمی باید حرف بزنیم. توجه میکنید؟ ۱۰۰ میلیون متر مکعب نسبت به ۱.۴ میلیارد مترمکعب، یعنی ببینید حدوداً سه، چهار، پنج درصد یا کمتر از ۱۰ درصد در بهمنماه.
یعنی وقتی ما وارد سال آبی شدیم و بارندگیها انجام میشود، آن ۱۰ درصدی که همه میدانند، با وجود رسوبات، باز هم کم است.
مثال را سادهتر میکنم؛ شما یک استخری در خانهتان داشتید که ذخیره آب بود و اگر عمق آن یک متر بوده، اکنون ۱۰ سانتیمتر آب دارد؛ اما این ۱۰ سانتیمتر با آن ۹۰ سانتیمتر قبلی فاصله دارد، این ۱۰ سانتیمتر یعنی شما رسوب هم دارید و هیچوقت نمیتوانید مطمئن باشید، چراکه رسوبات در طول ۵۰ سال یا زمانی که آن استخر آماده شده، مشخص نیست.
ذخیره ۱۰۰ میلیون متر مکعبی سد، از نظر فنی یک «چالش» تلقی میشود؟
آنا: جناب دکتر، شما به دفعات به موضوع «رسوبات قابل توجه کف سد» اشاره کردید و گفتید که این امر پایداری ذخیره ۱۰۰ میلیون متر مکعبی فعلی را زیر سؤال میبرد. از منظر مهندسی هیدرولوژی، وجود این حجم از رسوب تا چه میزان بر قابلیت بهرهبرداری و کیفیت آب خروجی سد تأثیر مستقیم دارد و این وضعیت چه پارامترهای فنی را مختل میکند؟
حاجیان: این یک نقطه عطف فنی در مدیریت سد است. وجود رسوبات قابل توجه، علاوه بر کاهش حجم مفید و قابل استفاده سد (که در حال حاضر عملاً ۱۰ درصد ظرفیت اسمی است)، مستقیماً بر تعیین کیفیت آب خروجی تأثیر میگذارد. در حالت ایدهآل برای تأمین شرب، ما نیازمند «ذخیره اطمینان» با پارامترهای کیفی مشخص هستیم. اما رسوبات میتوانند منجر به افزایش کدورت (TSS) آب ورودی به تصفیهخانهها شوند. از سوی دیگر، وجود این لایه رسوبی مانع از برداشت کارآمد از عمقهای مشخص شده در طراحی اولیه سد میشود و عملاً «عمق مرده مؤثر» را به طور غیرمنتظرهای افزایش میدهد.
همانطور که مثال زدم، اگر عمق واقعی مشخص نباشد (مانند استخر پر از رسوب)، ما دیگر بر پارامترهای فنی که ضامن کیفیت ۹۹ درصدی آب شرب باشند، تسلط نداریم. این یعنی ما با یک بحران پایداری ذخیره عملیاتی مواجهیم، نه صرفاً بحران حجم.
آنا: شما برای ارزیابی حجم بارشها به تبدیل برف به معادل آبی اشاره کردید (۲۰ سانتیمتر برف معادل ۲ سانتیمتر آب). با توجه به اینکه تأکید داشتید بارشها حتی به «متوسط» هم نرسیده، اگر فرض را بر این بگذاریم که یک سال آبی نرمال در حوضه زایندهرود نیاز به ورودی مشخصی دارد، کسری حجم سالانه را در مقایسه با میانگین تاریخی (با فرض رقم ۱.۴ میلیارد متر مکعب بهعنوان ظرفیت اسمی)، چقدر تخمین میزنید که ناشی از این عدم رسیدن به متوسط بوده است؟
حاجیان: برای پاسخ دقیق، نیاز به محاسبات تفصیلیتر نرخ کاهش بارش (Precipitation Deficit) در مقایسه با میانگین چند ساله است که در حال حاضر دادههای لحظهای آن نزد من نیست.
اما با توجه به اینکه ۱۰۰ میلیون متر مکعب در بهمنماه نسبت به ۱.۴ میلیارد متر مکعب کمتر از ۱۰ درصد است، این خود نشان میدهد که تقریباً ۹۰ درصد ظرفیت اسمی سد در حالت ایدهآل پر نشده است.
اگر فرض کنیم که برای رسیدن به وضعیت نرمال، ما حداقل به ۷۰ تا ۸۰ درصد ظرفیت اسمی نیاز داشتیم، میزان کسری ورودی سال آبی جاری، با در نظر گرفتن عوامل هیدرولوژیکی دیگر، احتمالاً بیش از ۸۰ تا ۸۵ درصد ورودی مورد نیاز برای خروج از وضعیت بحرانی بلندمدت بوده است.
این شکاف عظیم نشان میدهد که اثرات بارشهای برف اخیر، که بیشتر جنبه روانی داشتند، نتوانستند خلأ ناشی از خشکسالیهای ادواری را جبران کنند. ما همچنان درگیر یک کمبود شدید حجمی در ورودی تجمعی سال آبی هستیم.
انتهای پیام/
