«اعتکاف» تمرین سبک زندگی معنوی در عصر دیجیتال است

حجت‌الاسلام محمدمهدی قره‌شیخ بیات مسئول هیئت محبان‌المهدی (عج) و مسئول برگزاری اعتکاف مسجد تاریخی مروی در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری آنا با اشاره به اهمیت برپایی مراسم اعتکاف در جامعه بیان داشت: درباره اینکه «اعتکاف» در جامعه امروز چه نیازی را پاسخ می‌دهد، آنچه به ذهن می‌رسد این است که اساس اعمال عبادی در دین اسلام، با جمع و اجتماع معنا و هویت واقعی خود را پیدا می‌کند. 

وی افزود: وقتی به توصیه‌های قرآنی نگاه می‌کنیم، می‌بینیم خداوند متعال در بسیاری از موارد، دستورات عبادی را با فعل جمع بیان می‌کند؛ «اقیموا الصلاه»، «آتوا الزکاه». یعنی مخاطب این دستورات، یک «جمع» است، نه صرفاً فرد. پس این مهم نشان می‌دهد که نگاه اجتماعی در دین اسلام بسیار پررنگ است؛ حتی پررنگ‌تر از بسیاری از ادیان دیگر. 

نگاه اجتماعی در آیین‌های عبادی ادیان مختلف

حجت‌الاسلام قره‌شیخ بیات با اشاره به اینکه در سایر ادیان هم عبادت جمعی وجود دارد، ابراز داشت:، اما این مراسم‌ها معمولاً محدود و مقطعی است. برای مثال در مسیحیت توصیه می‌شود هفته‌ای یک بار، چند ساعتی در کلیسا گرد هم بیایند و مناسک خود را انجام دهند. اما در اسلام، توصیه‌ها بسیار گسترده‌تر است؛ روزانه پنج نوبت نماز، با تأکید ویژه بر نماز جماعت، حج که ذاتاً یک اجتماع عظیم انسانی است و اعتکاف که مستلزم گردهمایی چندروزه در مسجد است.

پاسخ اسلام به نیاز‌های روحی انسان معاصر

وی ادامه داد: این نگاه اجتماعیِ دین اسلام، پاسخ‌هایی برای زندگی امروز ما دارد. حال در زندگی‌ای که سرشار از تنش، اضطراب و استرس است؛ به‌ویژه در شرایط فعلی جامعه که فشار‌های اقتصادی، سیاسی و رسانه‌ای به طور مستمر بر مردم، خصوصاً جوانان وارد می‌شود. انسان در چنین فضایی نیاز دارد از این پراکندگی ذهنی و آشفتگی روحی فاصله بگیرد و فرصتی برای تمرکز درونی پیدا کند.

تفاوت اعتکاف با دیگر مناسک عبادی

و مسئول برگزاری اعتکاف مسجد تاریخی مروی اظهار داشت: درست است که قالب بسیاری از اعمال عبادی ما جمعی است، اما نقطه تمایز اعتکاف با سایر مناسک دقیقاً در همین‌جاست. اعتکاف نه آن‌قدر کوتاه و گذرا است که مثل یک نماز جماعت ۱۰ یا ۱۵ دقیقه‌ای به سرعت تمام شود و افراد متفرق شوند و نه آن‌قدر پرهیاهو و پرتکاپو است که شبیه برخی مراسم یا حتی حج با تلاطم دائمی همراه باشد. 

وی گفت: اعتکاف حداقل سه روز زمان می‌برد، اما در عین حال دارای سکون، آرامش و طمأنینه خاصی است. فرد همزمان یک عبادت جمعی چند روزه را تجربه می‌کند و در عین حال، به آرامشی عمیق و متعادل دست پیدا می‌کند.

اعتکاف؛ پیوند عبادت فردی و کنش اجتماعی

حجت‌الاسلام قره‌شیخ بیات با تأکید بر اینکه «اعتکاف» یک عمل عبادی فردی و هم یک کنش فرهنگی و اجتماعی است، تصریح کرد: باید گفت که در نگاه اسلامی اساساً این دو از هم جدا نیستند. در دین اسلام، هر آنچه موجب بهبود زندگی اجتماعی بر پایه ارزش‌های دینی شود، عبادت محسوب می‌شود. عبادت صرفاً به معنای سر بر سجده گذاشتن نیست؛ بلکه هر کنش فرهنگی، اجتماعی یا حتی سیاسی که در مسیر خدمت به دین و خلق خدا قرار بگیرد، عبادت است.

وی افزود: اتفاقاً توصیه‌های اسلام به فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در بسیاری موارد پررنگ‌تر از اعمال عبادی فردی است. مخاطب بسیاری از دستورات دینی، یک جمع است؛ چرا که هدف، اصلاح جامعه و فرهنگ است. از همین رو، اعتکاف را نمی‌توان صرفاً یک عمل فردی دانست که از اجتماع جدا باشد. این اجتماع، این فرهنگ و این هم‌زیستی، اگر در مسیر دین قرار بگیرد، خود عین عبادت است و چه‌بسا از برترین عبادات.

شباهت‌های اعتکاف با حج و جایگاه معنوی آن

این کارشناس دینی با بیان اینکه اعتکاف وجوه متعددی دارد، خاطرنشان کرد: اعتکاف از یک‌سو، وقوف در مسجد است؛ خانه خدا، جایی که قداست ویژه‌ای دارد و بسیاری از شباهت‌های آن با حج قابل مشاهده است. بسیاری از محرماتی که در حج وجود دارد، در اعتکاف هم جاری است. همان‌طور که حج در خانه خدا در مکه انجام می‌شود، اعتکاف نیز در خانه خدا در مساجد شهر‌ها شکل می‌گیرد. به همین دلیل، اعتکاف یک عمل عبادی با درجه بالا محسوب می‌شود.

اعتکاف؛ تمرین سبک زندگی معنوی در عصر دیجیتال

وی ادامه داد: از سویی دیگر، در دل همین عمل عبادی، کنش‌های فرهنگی و اجتماعی جریان دارد که خود جزئی از عبادت است. فرد در اعتکاف، الگوی مصرف را می‌آموزد، سبک زندگی معنوی را تمرین می‌کند، از فضای دروغین و اغلب مخرب مجازی فاصله می‌گیرد و رابطه خود با خدا، با دیگران و با خویشتن را اصلاح می‌کند. همه اینها در دایره وسیع عبادت قرار می‌گیرد.

اعتکاف نسل امروز؛ تجربه‌ای بر پایه سال‌ها آزمون و ارتقا

حجت‌الاسلام قره‌شیخ بیات با اشاره به تفاوت اعتکاف نسل‌های گذشته با اعتکاف نسل امروز بیان داشت: می‌توان گفت که اعتکاف‌های امروزی پشتوانه‌ای از تجربه‌های متراکم دارند. برگزارکنندگان اعتکاف امروز، تجربه‌محور شده‌اند و بر اساس سال‌ها آزمون و خطا، برنامه‌ها را ارتقا داده‌اند. اگر بخواهیم مقایسه‌ای تاریخی داشته باشیم، اعتکاف در صدر اسلام و حتی قرون اولیه، بیشتر نگاهی فردی و عبادی داشت؛ اما امروز اعتکاف توسعه یافته و حتی بُعد آموزشی و علمی هم پیدا کرده است.

پیوند معنویت با علم در اعتکاف‌های جدید

وی گفت: دانشجویان، طلاب و دانش‌آموزان در ایام اعتکاف، فعالیت‌های علمی خود را نیز ادامه می‌دهند. برگزارکنندگان تلاش می‌کنند برنامه‌هایی طراحی کنند که فرد پس از سه روز، از نظر آگاهی فرهنگی، سیاسی، علمی و معنوی، با روز اول تفاوت کرده باشد. حتی انگیزه‌های حضور هم تغییر کرده است؛ در گذشته بیشتر برای خلوت‌نشینی فردی بود، اما امروز بسیاری برای تجربه یک زندگی جمعی سالم و یادگیری سبک زندگی دینی وارد اعتکاف می‌شوند.

اعتکاف؛ فرصتی برای فاصله‌گیری آگاهانه از فشار‌های بیرونی

مسئول هیئت محبان‌المهدی (عج) در مورد تأثیر اعتکاف بر رابطه انسان با خودش ابراز داشت: باید گفت که اعتکاف نوعی فاصله‌گیری آگاهانه از فشار‌های بیرونی ایجاد می‌کند؛ فاصله‌ای که به تعبیر خود جوان‌ها، نوعی «رفرش شدن» است. زندگی را می‌توان به مسیری طولانی تشبیه کرد؛ مثلاً مسیری هزار کیلومتری. در این مسیر، توقفگاه‌هایی لازم است تا انسان بتواند نفسی تازه کند و ادامه دهد. 

اعتکاف؛ ایستگاهی برای تجدید قوا و بازنگری در مسیر زندگی

وی افزود: اگر این توقفگاه‌ها نباشند، مسیر یا ناتمام می‌ماند یا انسان از آن منحرف می‌شود. فرایض دینی مانند نماز، روزه، حج، اعتکاف و هیئت‌ها، همین توقفگاه‌ها هستند. خداوند که خالق انسان است، این نیاز را می‌شناخته و این ایستگاه‌ها را در مسیر زندگی قرار داده است. اعتکاف به‌عنوان یک توقفگاه جدی، می‌تواند به انسان کمک کند مسیر زندگی را با توان بیشتری ادامه دهد؛ البته به شرط آنکه درست از آن استفاده شود.

ضرورت مراقبت برای ماندگاری اثر معنوی اعتکاف

حجت‌الاسلام قره‌شیخ بیات با بیان اینکه درباره ماندگاری اثر اعتکاف باید واقع‌بین بود، اظهار داشت: اثر اعتکاف اگر به حال خود رها شود، ممکن است به سرعت کمرنگ شود. اما با تدبیر، مراقبه و محاسبه نفس، می‌توان این اثر را حفظ کرد. بخشی از این مسئولیت بر عهده خود معتکف است و بخشی نیز بر عهده برگزارکنندگان. ایجاد ارتباط مستمر، برنامه‌های پس از اعتکاف و تداوم فعالیت‌های فرهنگی می‌تواند این اثر را تقویت کند.

اعتکاف؛ تمرین عملی سبک زندگی اسلامی

وی ادامه داد: یکی از اهداف اصلی برنامه‌های اعتکاف، آموزش و تمرین یک سبک زندگی درست است؛ از الگوی مصرف و پرهیز از اسراف گرفته تا مدیریت فضای مجازی، روزه‌داری، نماز اول وقت، حضور در مجالس دینی، مطالعه و فعالیت علمی. اگر این سبک زندگی که در اعتکاف تمرین می‌شود، به زندگی روزمره منتقل شود، قطعاً در تصمیم‌های روزانه افراد اثرگذار خواهد بود.

از مناسک فردی تا تجربه جمعی

این استاد حوزه در پاسخ به این پرسش که آیا اعتکاف از یک مناسک فردی به یک تجربه جمعی تبدیل شده است یا نه، تصریح کرد: باید گفت این موضوع زمانی یک شعار بود، اما امروز به واقعیت تبدیل شده است. حضور اقشار مختلف سنی، هم‌زیستی چندروزه، تبادل تجربه‌ها، شکل‌گیری رفاقت‌ها و خاطرات مشترک، همه نشان می‌دهد اعتکاف امروز یک تجربه جمعی واقعی است. البته این مسیر نیازمند ارتقا و برنامه‌ریزی بهتر است تا فرد هنگام خروج، احساس رشد و پیشرفت ملموس داشته باشد.

جوانان به دنبال دین اجتماعی‌اند

وی با اشاره به اینکه پیام حضور نوجوانان و جوانان در اعتکاف برای سیاست‌گذاران فرهنگی روشن است، گفت: جوانان به دنبال «دین اجتماعی» هستند؛ دینی که زیسته شود. تجربه‌هایی مانند اعتکاف و هیئت‌های تراز نشان می‌دهد که وقتی میدان به جوان‌ها داده شود، خودشان می‌سازند، اداره می‌کنند و مسئولیت می‌پذیرند. این یک پیام جدی برای متولیان فرهنگی است که باید به جوانان اعتماد و میدان عمل داده شود.

اعتکاف؛ پلی برای ترمیم شکاف نسلی

حجت‌الاسلام قره‌شیخ بیات درباره نقش اعتکاف در ترمیم شکاف نسلی خاطرنشان کرد: باید گفت که اعتکاف یکی از ظرفیت‌های مهم در این مسیر است، اما کافی به‌تنهایی نیست. همه نهاد‌های فرهنگی، از مدارس و مساجد گرفته تا هیئت‌ها، باید پای کار بیایند. زیرا اعتکاف می‌تواند به عنوان یک بستر گفت‌و‌گو، تجربه مشترک و هم‌زیستی چندروزه، به ترمیم این شکاف کمک کند؛ به‌ویژه به‌دلیل غیرتحمیلی و تجربه‌محور بودن آن. پس این ظرفیت اگر درست دیده و تقویت شود، می‌تواند سهم مهمی در حل یکی از جدی‌ترین مسائل فرهنگی امروز جامعه داشته باشد.

انتهای پیام/