نگاهی به دستاوردهای کارگاه مهندسی معکوس دانشگاه آزاد اسلامی واحد سیرجان
ایرج راد در گفتگو با آنا:
پیش از کشف آهن، انسانها با چه فلزی ابزار میساختند
«آناتک» در ادامه مجموعه گفتوگوهای خود درباره تاریخ علم و تمدن، این بار به سراغ یکی از مهمترین نقاط عطف زندگی انسان رفته است؛ زمانی که بشر توانست فلز را از دل سنگ استخراج کند.
این تحول، تنها به ساخت ابزارهای تازه محدود نماند، بلکه بر کشاورزی، تجارت، شهرنشینی، جنگ، شکلگیری حکومتها و گسترش ارتباط میان جوامع نیز اثر گذاشت. فلات ایران نیز به دلیل برخورداری از منابع غنی معدنی، یکی از کانونهای مهم متالورژی در جهان باستان به شمار میرفت.
برای بررسی بیشتر این موضوع آناتک با دکتر محمداقبال چهری، استاد تاریخ و باستانشناسی و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی گفتوگو کرده است.
بعد از یکجانشین شدن، انسان چطور به فکر استفاده از فلز افتاد؟ آیا کشف فلز یک اتفاق تصادفی بود یا حاصل تجربههای طولانی؟
یافتن قدیمیترین شواهد بهره برداری از مناطق معدنی بسیار دشوار است. هرچند که تودههای معدنی غنی با کانیهای رنگارنگشان به راحتی قابل تشخیص هستند و به احتمال زیاد اولین نمونههایی بودند که در تاریخ مورد بهرهبرداری قرار گرفتند. از طرفی دیگر، معادن و کانسارهای معدنی باستانی نیز هدف عملیات معدنکاویهای جدید قرار میگیرند و باعث شده تا مناظر صنعتی باستانی را بدون باقی ماندن هیچ اثری از استفاده قبلی پاک کند؛ بنابراین اسناد باستان شناختی از استخراج معادن باستانی به شدت مغرضانه و پراکنده است. استخراج اولیه از معادن باستانی احتمالاً با مجموعههای سطحی و به دنبال آن استخراج روباز آغاز شده است.
هرچند که امروزه ما هیچ شواهدی نداریم که آیا بررسی روشمند مردمان باستانی در حومه مناطق مسکونی (روستاها و شهرها) منجر به کشف منابع سنگ معدن شده است یا خیر. حتی ممکن است که گلهداران دامپرور متحرک و شکارچیان گردآورنده از طریق مشاهدات محلی گسترده خود به دانش شناخت این منابع معدنی کمک کرده باشند.
چرا کشف فلز را یکی از بزرگترین انقلابهای فناوری در تاریخ بشر میدانند؟ فلز چه قابلیتهایی داشت که ابزارهای سنگی از انجام آن ناتوان بودند؟
از زمان اولین فرمولبندی «سیستم سه عصری» توسط کریستین یورگنسن تامسن در سال ۱۸۱۶ میلادی که دو دوره از سه دوره مهم تاریخی انسان را پس از ظهور فلزات به نام عصر مفرغ و آهن نامگذاری کرد، فلز به عنوان یک عامل مادی تعیین کننده در ظهور فرهنگهای اولیه مورد توجه فوق العادهای قرار گرفته است. رویکردهای مادهگرایی فرهنگ، فلز را به عنوان نیروی محرکهای میداند که در پیدایش نابرابری اجتماعی تأثیر داشته و امکان تولید ابزار و سلاحهای کارآمدتر را فراهم میکند. از اینرو، جوامعی که دانش تولید فلز را در اختیار داشتند، نسبت به همسایگان خود از برتری برخوردار میشدند. همچنین فناوری ساخت ابزارسنگی به مراتب پیچیدگی کمتری از فناوری تولید فلز داشت.
در واقع، فناوری پیچیده متالورژی نه تنها دانش فنی صنعتگران درگیر را منعکس میکند، بلکه سؤالات پیشرو در مورد تأثیرات سیستمهای عرضه و مصرف را نیز منعکس میکند. یکی از مزایای عمده چرخه متالورژی این است که با استفاده از مصنوعات، خواص مادی و فنی فلز را با نیازها و خواستههای جامعه تطبیق میدهد. این مدل فرآیند تولید فلز را به تعدادی از مراحل متوالی و پشت سر هم تقسیم میکند که شامل استخراج اولیه در معدن تا ذوب و شکلدهی، استفاده و رسوب، دور ریختن و یا بازیافت است. از طرفی، توسعه یک فناوری هرگز در انزوا کامل اتفاق نیفتاده است. بیشتر نوآوریهای موفق از طریق استفاده از فناوریهای شناخته شده در زمینههای مختلف اتفاق میافتد. این مفهوم، همچنین به عنوان «برهم کنش صنعتی متقابل» شناخته میشود و بر تلفیق هر فناوری در فرآیندهای فنی و فرهنگی همزمان تأکید دارد.
نخستین فلزهایی که انسان به کار گرفت چه بودند؟
مس را میتوان اولین فلز مورد استفاده توسط انسان در اکثر نقاط دنیا برشمرد. اولین شواهد استفاده از مس به ناحیه خاور نزدیک بازمیگردد که شامل استفاده از مس آزاد بوده است. اولین نمونه شناسایی شده استفاده از فلز مس در ایران، یک مهره تابیده کاملا خورده شده از مس آزاد است که در محوطه باستانی «تپه علی کش» در دهلران در اواخر هزاره هشتم تا اوایل هزاره هفتم قبل از میلاد به دست آمده است.
چرا ابتدا مس، سپس مفرغ و در نهایت آهن وارد زندگی بشر شدند؟
چون معادن مس در سطح زمین قرار داشت و به صورت فلز قابل استحصال بود ولی مفرغ به عنوان یک آلیاژ مستلزم ترکیب دو فلز مس و ارسنیک و یا مس با قلع بوده است در نتیجه تولید آلیاژ مفرغ حداقل سه تا چهار هزار سال پس از استفاده اولیه از مس شروع شده است. استفاده از فلز آهن نیز حدود دو هزار سال تا هزار و پانصد سال پس از شروع تولید مفرغ بوده است زیرا؛ معادن آهن در عمق زمین قرار داشته و استخراج آن مستلزم صرف نیروی کار فراوان و سوخت کوره بیشتر بوده است.
ورود فلز چه تغییراتی در زندگی مردم ایجاد کرد؟
ورود فلز باعث شد تا چرخه ارتباطات بین مناطق مختلف فلات ایران تا بینالنهرین باستان را برقرار کند. در واقع ظهور متالورژی پیچیده باعث شد تا محصولات آن به طور گسترده در گردش بوده و در مناطق پست خوزستان و احتمالاً بین النهرین به مصرفکنندگان عرضه شود. به طور خاص، توسعه مکانهای شهری اولیه در اواخرهزاره چهارم قبل از میلاد با جهش کوانتومی در فناوری متالورژی مرتبط است و تبادل دانش و اشیاء از راه دور را نیز ارتقا داد. از آن زمان به بعد است که احتمالا آزمایشات هدفمندی در تولید آلیاژهایی مانند مس آرسنیکدار را مشاهده میکنیم، در حالی که تولید برنز قلع به عنوان آلیاژ اصلی مس از اواخر هزاره سوم پیش از میلاد در بسیاری از نقاط مسلط شده و ورود آن ارتفاعات ایران کمی دیرتر از آن زمان اتفاق افتاده است.
آیا این تحول فقط به ساخت ابزار محدود بود یا کشاورزی، معماری، تجارت، حملونقل، جنگ و حتی شکلگیری حکومتها را نیز دگرگون کرد؟
ابداع فلزکاری در ابتدا یعنی هزارههای ششم و پنجم ق. م به آرامی و به شکل مهرههای مسی کوچک، زینت آلات شخصی و ادواتی، چون درفش بوده است، اما به مرور به ویژه از هزاره چهارم قبل از میلاد با ظهور حکومتهای منطقهای و محلی، این ابعاد استفاده از فلز بیشتر شده و ادوات فلزی دیگری، چون ادوات کشاورزی و جنگی و ... نیز بدان اضافه شد.
فلات ایران چه جایگاهی در این تحول بزرگ داشت؟ آیا میتوان ایران را یکی از مراکز مهم استخراج فلز و توسعه دانش متالورژی در جهان باستان دانست؟
بله. فلات ایران با داشتن منابع معدنی غنی فلزات مختلف به عنوان یکی از مهمترین نقاط متالورژی اولیه و باستانی در خاور نزدیک باستان شناخته میشود. ایران با توجه به منابع طبیعی غنی خود که شامل تودههای بزرگی از کانیهای فلزی است، همواره به عنوان تامین کننده اصلی فلز برای دولتهای اولیه بین النهرین و همسایگان آن مطرح بوده است. از حدود ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد به بعد، مس فلزی در جوامع عصر نوسنگی جدید ایران برای شکل دادن به سوراخ کننده ها، قلابها و سرپیکانها و قلابها از طریق کار مکانیکی و بازپخت استفاده میشده است. اشیاء مسی از نقاط مختلف در تمام مناطق ایران گزارش شده است، بدون اینکه ترجیح یا تمرکز محلی مشخصی داشته باشد؛ لذا باستان شناسان مراکز تولید فلزاتی، چون مس را به همراه معادن باستانی فراوان در مناطقی، چون فلات مرکزی و جنوب شرقی ایران شناسایی کردهاند. تحقیقات جدید، ما را قادر میسازد تا یک پیشرفت فناوری را ردیابی کنیم که با چکش کاری و تابکاری مس در دوره نوسنگی فلات ایران آغاز میشود، با ذوب و ریختهگری در مقیاس کوچک در طول هزاره پنجم قبل از میلاد ادامه مییابد و از اوایل هزاره چهارم به مسی پیشرفته تبدیل میشود. متالورژی نقره که محصولات آن به طور گسترده در گردش است و در مناطق پست خوزستان و احتمالا بین النهرین به مصرف کنندگان عرضه میشد.
پایهگذاری اولین مکانهای شهری در اواخر هزاره چهارم قبل از میلاد با یک جهش در فناوری متالورژی مرتبط است که از طریق معرفی کورههای با دمای بالا امکانپذیر شد. به احتمال زیاد معدنکاری قبل از عصر مفرغ یک حرفه تخصصی در تمام طول سال نبود، بلکه یک شغل فصلی و دورهای بود. از عصر مفرغ به بعد، زمانی که کار مس به یک صنعت واقعی تبدیل شد، به احتمال زیاد هیأتهای تخصصی به سمت کوهها میرفتند و دستهای کمکی متعددی نه منحصراً در حفاری زیرزمینی، بلکه در تهیه ابزار معدنی، غذا و سوخت نیز مشارکت کردند.
امروز باستانشناسان وقتی یک خنجر، داس یا تبر فلزی کشف
محمد اقبال چهری: برای باستان شناسان، یافت شدن ادوات فلزی مختلف به شدت وابسته به بافتی است که در آن یافت میشود و در کنار آن نوع فلز و کاربرد فلز نیز حائز اهمیت است
میکنند، چگونه از روی آن درباره فناوری، اقتصاد و شیوه زندگی مردم آن دوره نتیجهگیری میکنند؟
برای باستان شناسان، یافت شدن ادوات فلزی مختلف به شدت وابسته به بافتی است که در آن یافت میشود و در کنار آن نوع فلز و کاربرد فلز نیز حائز اهمیت است. برای مثال، یافت شدن یک خنجر در قبری باستانی بیانگر جنگاور بودن شخص متوفی است و یا معمولاً در قبور زنان، تزیینآلات شخصی، چون دستبند و گردنبند یافت میشود. همچنین شکل ظاهری و جنس این ادوات یا وسایل فلزی میتواند نکاتی از کارکرد آنها، حرفه و معیشت، اقتصاد جامعه و ارتباطات منطقهای و فرامنطقهای را به ما نشان میدهد.
آیا دسترسی به معادن و فناوری ذوب فلز باعث شد برخی جوامع از دیگران قدرتمندتر شوند؟ به بیان دیگر، آیا فلز در شکلگیری قدرت و نابرابری اجتماعی نقش داشت؟
فلزکاری و استفاده از فلزات مختلف، همواره مورد توجه حکومتهای باستانی بوده است. این توجه به فلزکاری را به وضوح در حکومتهای باستانی پیشرفتهای، چون تمدن ایلام باستان، آشور نو، و در نهایت حکومتهای هخامنشیان یا ساسانیان میتوان ملاحظه کرد. در واقع فلزکاری به عنوان یک صنعت پیشرفته و پیچیده همواره نیازمند پیگیری، توجه و صرف هزینه توسط حکومتهای باستانی بوده است. به همین دلیل حکومتهای قوی با اقتصادی پیشرفته توجه بیشتری به صنایع مختلف فلزکاری داشتهاند.
اگر انسان هرگز آهن را کشف نمیکرد، به نظر شما مسیر تمدن
محمد اقبال چهری: یکی از پایههای پیشرفت تمدنها و کشورهای مختلف، مدیون ابداع فلز آهن بوده است
بشری چگونه تغییر میکرد و امروز جهان چه تفاوتی با دنیای کنونی داشت؟
هر چند که جواب بدین سوأل حدسی و ذهنی است و میتواند جوابهای متفاوتی داشته باشد؛ اما بدون شک یکی از پایههای پیشرفت تمدنها و کشورهای مختلف مدیون ابداع فلز آهن بوده است. هر چند که همه چیز وابسته به آهن نبوده، اما بشر بدون فلز آهن به طور قطع در این جایگاه از پیشرفت صنعتی نبود.
انتهای پیام/
