چقدر ممکن است صاحب دوقلو شوید

به گزارش خبرگزاری آنا؛ دوقلو‌ها از دو مسیر اصلی ایجاد می‌شوند. در نوع نخست، دو تخمک در یک چرخه آزاد و هر دو توسط اسپرم بارور می‌شوند؛ در نتیجه دو جنین مستقل شکل می‌گیرد. این دوقلو‌ها «دیزیگوتیک» یا «دو‌تخمکی» (Dizygotic) نام دارند و از نظر ژنتیکی مانند دو خواهر یا برادر معمولی هستند، با این تفاوت که هم‌زمان متولد می‌شوند. در مسیر دوم، یک تخمک پس از لقاح به دو جنین تقسیم می‌شود. این دوقلو‌ها «مونو‌زیگوتیک» یا «تک‌تخمکی» (Monozygotic) هستند و معمولاً به عنوان دوقلو‌های همسان شناخته می‌شوند.

پژوهش‌های جمعیتی نشان می‌دهند که میزان دوقلوزایی در جهان از یک جمعیت به جمعیت دیگر تفاوت قابل توجهی دارد. یک مطالعه گسترده در مجله «هیومن ری‌پروداکشن» (Human Reproduction) که اطلاعات ۱۶۵ کشور را بررسی کرد، نشان داد نرخ جهانی تولد دوقلو از حدود ۹.۱ مورد در هر هزار زایمان در دهه ۱۹۸۰ به حدود ۱۲ مورد در هر هزار زایمان در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ رسیده است. بخش بزرگی از این افزایش به گسترش روش‌های کمک‌باروری و افزایش سن مادر هنگام بارداری نسبت داده شد.

دو نوع دوقلو؛ دو داستان زیستی متفاوت

برای پاسخ به این پرسش که «چقدر احتمال دارد دوقلو داشته باشم؟»، نخست باید مشخص کرد درباره کدام نوع دوقلو صحبت می‌کنیم.

دوقلو‌های غیرهمسان زمانی شکل می‌گیرند که در یک چرخه قاعدگی بیش از یک تخمک آزاد شود و هر تخمک به طور جداگانه بارور شود. بنابراین، هر عاملی که احتمال آزاد شدن هم‌زمان چند تخمک را افزایش دهد، می‌تواند احتمال دوقلوزایی غیرهمسان را نیز بالا ببرد. در مقابل، دوقلو‌های همسان حاصل تقسیم یک جنین اولیه هستند و علت دقیق این تقسیم هنوز به طور کامل شناخته نشده است.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد، زیرا بیشتر تفاوت‌های مشاهده‌شده در نرخ دوقلوزایی میان جمعیت‌های مختلف، ناشی از دوقلو‌های غیرهمسان است. گزارش منتشر شده در «انجمن پزشکی تولیدمثل آمریکا» (ASRM) نشان می‌دهد که نرخ دوقلو‌های همسان در بیشتر جمعیت‌ها حدود ۳ تا ۴ مورد در هر هزار تولد باقی می‌ماند؛ یعنی تقریباً ۰.۳ تا ۰.۴ درصد. در مقابل، نرخ دوقلو‌های غیرهمسان می‌تواند بین جمعیت‌ها تفاوت چشمگیری داشته باشد.

به بیان دیگر، اگر دو نفر از نظر ژنتیکی و شرایط تولیدمثل متفاوت باشند، احتمال دوقلوزایی طبیعی آنها الزاماً یکسان نیست؛ اما این تفاوت بیشتر درباره دوقلو‌های غیرهمسان مطرح است.

ژنتیک چه نقشی در دوقلوزایی دارد؟

سابقه خانوادگی یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل مرتبط با دوقلو‌های غیرهمسان است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که دوقلو‌های غیرهمسان در برخی خانواده‌ها بیشتر مشاهده می‌شوند و این ویژگی تا حدی می‌تواند زمینه ژنتیکی داشته باشد. نکته مهم این است که این ارتباط عمدتاً به توانایی مادر برای آزاد کردن بیش از یک تخمک مربوط می‌شود، نه صرفاً به وجود دوقلو در شجره خانوادگی.

مطالعات ژنتیکی جدید نیز نشان داده‌اند که چندین ناحیه ژنومی می‌توانند با احتمال دوقلوزایی غیرهمسان ارتباط داشته باشند. برخی از این ژن‌ها در فرآیند‌های مرتبط با رشد فولیکول تخمدان، پاسخ تخمدان به هورمون‌ها و تخمک‌گذاری نقش دارند. با این حال، داشتن چنین زمینه ژنتیکی به معنای قطعی بودن دوقلوزایی نیست؛ ژنتیک تنها یکی از عوامل مؤثر است.

در مورد دوقلو‌های همسان، وضعیت متفاوت است. این نوع دوقلوزایی معمولاً سابقه خانوادگی مشخصی ندارد و میزان آن در جمعیت‌های مختلف نسبتاً ثابت است. بنابراین، داشتن دوقلو‌های همسان در خانواده الزاماً به معنای افزایش قابل توجه احتمال داشتن دوقلو‌های همسان در نسل بعد نیست.

سن مادر می‌تواند احتمال دوقلوزایی را تغییر دهد

سن مادر یکی از عواملی است که می‌تواند بر احتمال دوقلوزایی، به‌ویژه دوقلوهای غیرهمسان، اثر بگذارد. با افزایش سن، تغییراتی در فعالیت تخمدان‌ها و هورمون‌های مرتبط با تخمک‌گذاری ایجاد می‌شود و در برخی زنان احتمال آزاد شدن بیش از یک تخمک در یک چرخه قاعدگی افزایش پیدا می‌کند. اگر دو تخمک در یک چرخه آزاد و هر دو بارور شوند، دو جنین شکل می‌گیرد و بارداری دوقلویی غیرهمسان اتفاق می‌افتد.

این ارتباط در مطالعات جمعیتی به‌خوبی دیده شده است؛ به‌طوری که احتمال دوقلوهای غیرهمسان در زنان سنین بالاتر از زنان بسیار جوان بیشتر گزارش شده است. با این حال، این روند تا همیشه ادامه پیدا نمی‌کند. با افزایش بیشتر سن، کاهش تعداد و کیفیت تخمک‌ها و کاهش ذخیره تخمدانی می‌تواند احتمال تخمک‌گذاری را کاهش دهد و در نتیجه، افزایش دوقلوزایی نیز متوقف شود.

البته بخشی از ارتباط میان سن مادر و دوقلوزایی به روش بارداری نیز مربوط می‌شود. زنان در سنین بالاتر ممکن است بیشتر از درمان‌های ناباروری استفاده کنند و این درمان‌ها، به‌ویژه داروهای تحریک تخمک‌گذاری، خود می‌توانند احتمال بارداری چندقلویی را افزایش دهند. بنابراین، نمی‌توان افزایش دوقلوزایی در سنین بالاتر را صرفاً به افزایش سن نسبت داد.

نکته مهم این است که سن مادر بیشتر با دوقلوهای غیرهمسان ارتباط دارد. در دوقلوهای همسان، یک تخمک بارورشده در مراحل ابتدایی رشد به دو جنین تقسیم می‌شود و علت دقیق این اتفاق هنوز به‌طور کامل مشخص نیست. به همین دلیل، افزایش سن مادر عامل شناخته‌شده‌ای برای افزایش قابل توجه احتمال دوقلوهای همسان محسوب نمی‌شود.

تعداد بارداری‌های قبلی هم بی‌تأثیر نیست

تعداد زایمان‌ها و بارداری‌های قبلی نیز با دوقلوزایی غیرهمسان ارتباط نشان داده است. در مطالعات جمعیتی، افزایش تعداد بارداری‌های قبلی یکی از عوامل مرتبط با افزایش احتمال دوقلوزایی غیرهمسان محسوب شده است. این ارتباط نیز مانند سن مادر، یک رابطه آماری است و نمی‌توان بر اساس آن برای یک فرد مشخص پیش‌بینی قطعی انجام داد.

در واقع، دوقلوزایی طبیعی نتیجه تعامل چند عامل است و هیچ‌یک از این عوامل به تنهایی تعیین‌کننده نیستند.

جغرافیا و تبار جمعیتی هم در آمار دوقلو‌ها دیده می‌شود

یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های دوقلوزایی، تفاوت آن در جمعیت‌های مختلف جهان است. داده‌های پژوهشی نشان می‌دهد نرخ دوقلو‌های غیرهمسان از حدود ۲ مورد در هر هزار تولد در برخی جمعیت‌های شرق آسیا تا حدود ۲۰ مورد در هر هزار تولد در برخی جمعیت‌های دارای تبار غرب آفریقایی گزارش شده است. در برخی مناطق خاص غرب آفریقا، نرخ‌های بسیار بالاتری نیز در مطالعات تاریخی مشاهده شده است.

این تفاوت‌ها به معنای وجود یک «ژن دوقلوزایی» ساده در یک جمعیت خاص نیست. دوقلوزایی حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی و محیطی است و تفاوت‌های جمعیتی نیز عمدتاً به تفاوت در نرخ دوقلو‌های غیرهمسان مربوط می‌شود. نرخ دوقلو‌های همسان در مقایسه با آن، ثبات بیشتری دارد.

درمان‌های ناباروری می‌توانند احتمال دوقلوزایی را به‌طور چشمگیری افزایش دهند

یکی از مهم‌ترین عوامل تغییر نرخ دوقلوزایی در دهه‌های اخیر، استفاده از روش‌های کمک‌باروری است. در برخی روش‌های درمان ناباروری، دارو‌هایی برای تحریک تخمک‌گذاری تجویز می‌شوند تا رشد و آزاد شدن تخمک‌ها افزایش پیدا کند. اگر بیش از یک تخمک آزاد شود و چند تخمک بارور شوند، احتمال بارداری دوقلویی افزایش می‌یابد.

برای نمونه، «کلومیفن سیترات» (Clomiphene Citrate) می‌تواند احتمال بارداری چندقلویی را افزایش دهد. با این حال، میزان دقیق این افزایش به جمعیت مورد مطالعه، روش درمان و معیار‌های مورد استفاده بستگی دارد. یک مرور نظام‌مند از مطالعات مربوط به استفاده از کلومیفن در اختلالات تخمک‌گذاری، نرخ بارداری چندقلویی ۳.۸ درصد را گزارش کرد که ۳.۶ درصد آن دوقلویی بود.

دارو‌های «گنادوتروپین» (Gonadotropins) نیز می‌توانند احتمال چندقلوزایی را بیشتر کنند و به همین دلیل، در زمان مصرف آنها رشد فولیکول‌ها با سونوگرافی و آزمایش‌های لازم پایش می‌شود. در مطالعاتی مرتبط، میزان بارداری چندقلویی در گروه دریافت‌کننده گنادوتروپین بیشتر از گروه‌های دریافت‌کننده برخی دارو‌های خوراکی تحریک تخمک‌گذاری بود.

IVF به معنای قطعی شدن دوقلوزایی نیست

«لقاح آزمایشگاهی» (In Vitro Fertilization; IVF) نیز با افزایش دوقلوزایی ارتباط داشته است، اما میزان این افزایش به روش انجام درمان بستگی دارد. یکی از مهم‌ترین عوامل، تعداد جنین‌هایی است که برای انتقال به رحم انتخاب می‌شوند.

وقتی بیش از یک جنین در جریان درمان منتقل شود، احتمال بارداری چندقلویی افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، متخصصان باروری در سال‌های اخیر بر انتقال انتخابی یک جنین تأکید بیشتری داشته‌اند. در عین حال، حتی انتقال یک جنین نیز احتمال بسیار کمی برای دوقلوزایی همسان را به طور کامل از بین نمی‌برد؛ زیرا یک جنین منتقل‌شده ممکن است در مراحل اولیه رشد به دو جنین تقسیم شود.

پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که برخی ویژگی‌های فرایند IVF، از جمله انتقال جنین در مرحله «بلاستوسیست» (Blastocyst)، ممکن است با افزایش احتمال دوقلوزایی همسان ارتباط داشته باشند، هرچند مقدار مطلق این افزایش همچنان پایین است و درباره برخی عوامل هنوز اختلاف نظر علمی وجود دارد.

پس احتمال دوقلو شدن دقیقاً چقدر است؟

یک عدد ثابت نمی‌تواند احتمال دوقلوزایی را برای همه زنان نشان دهد. مطالعات جمعیتی نشان می‌دهند میزان تولد دوقلو در نقاط مختلف جهان متفاوت است و این تفاوت عمدتاً به دوقلوهای غیرهمسان مربوط می‌شود؛ زیرا میزان شکل‌گیری این نوع دوقلوها بیشتر تحت تأثیر ویژگی‌های زیستی و جمعیتی قرار دارد، در حالی که دوقلوهای همسان الگوی ثابت‌تری دارند.

البته آمارهای مربوط به تولد دوقلو باید با احتیاط تفسیر شوند. برای مثال، نرخ دوقلوزایی یک کشور، حاصل وضعیت کل جمعیت آن کشور است و نمی‌توان آن را مستقیماً به احتمال دوقلو شدن یک فرد در یک بارداری طبیعی تعمیم داد. در این آمار، بارداری‌هایی با شرایط متفاوت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و عواملی مانند روش بارداری و ویژگی‌های جمعیتی نیز بر نتیجه نهایی اثر می‌گذارند.

از همین رو، تفاوت میان آمار کشورها الزاماً به این معنا نیست که افراد یک کشور به شکل مشخصی «دوقلوزا» هستند. این اعداد بیشتر نشان می‌دهند دوقلوزایی در یک جمعیت با چه الگویی رخ می‌دهد. برای فهم احتمال یک بارداری مشخص، باید شرایط همان بارداری را در نظر گرفت.

در مجموع، دوقلوزایی پدیده‌ای نسبتاً قابل مطالعه است، اما نمی‌توان احتمال آن را تنها با یک نرخ جهانی توصیف کرد. آمارهای جمعیتی برای نشان دادن الگوهای کلی دوقلوزایی مفیدند، اما برای برآورد احتمال یک فرد مشخص، باید عوامل مؤثر بر دوقلوزایی و شرایط بارداری او نیز بررسی شود.

دوقلوزایی؛ پدیده‌ای با احتمال قابل تغییر

دوقلوزایی را نمی‌توان صرفاً یک اتفاق تصادفی دانست. تفاوت میان دوقلوهای همسان و غیرهمسان نشان می‌دهد که شکل‌گیری بارداری دوقلویی از مسیرهای زیستی متفاوتی پیروی می‌کند و به همین دلیل، احتمال آن نیز برای همه افراد یکسان نیست.

آنچه از پژوهش‌های انجام‌شده برمی‌آید این است که احتمال دوقلوزایی، به‌ویژه نوع غیرهمسان، می‌تواند تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل تغییر کند؛ در حالی که درباره دوقلوهای همسان هنوز نمی‌توان علت مشخصی برای دو نیم شدن جنین اولیه تعیین کرد. از سوی دیگر، افزایش استفاده از روش‌های کمک‌باروری در دهه‌های اخیر نیز الگوی دوقلوزایی را در بسیاری از جمعیت‌ها تغییر داده است.

بنابراین، پاسخ به این پرسش که «چقدر ممکن است صاحب دوقلو شوید؟» یک عدد ثابت نیست. احتمال دوقلوزایی حاصل تعامل چند عامل است و می‌توان برخی از عوامل مؤثر بر آن را شناسایی کرد، اما حتی با وجود این عوامل نیز تولد دوقلو نتیجه‌ای قطعی و قابل پیش‌بینی نیست.