«قدرتبنیان» جایگزین توسعه دانشبنیان میشود
به گزارش خبرگزاری آنا؛ حسین افشین در رویداد «معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور» که امروز در سالن اجلاس سران برگزار شد، با تبیین روند تحول سیاستگذاری علم و فناوری در جهان، معماری جدید حکمرانی فناوری در ایران را تشریح کرد و با مرور تجربه کشورهای پیشرو، بازتعریف مأموریت بازیگران زیستبوم نوآوری، نقش دولت، دانشگاه، صنعت، سرمایهگذاران و نهادهای سیاستگذار را لازمه گذار از اقتصاد دانشبنیان به «اقتصاد قدرتبنیان» دانست.
«قدرتبنیان»؛ پارادایم جدید حکمرانی علم و فناوری
افشین در ابتدای سخنان خود با تشریح روند تاریخی تحول سیاستگذاری علم و فناوری در جهان اظهار کرد که سیاستهای علم و فناوری طی دهههای گذشته از چند مرحله تکاملی عبور کردهاند؛ در نخستین مرحله، تمرکز بر تولید دانش و توسعه مرزهای علمی بود، سپس فناوری و تجاریسازی دانش به محور سیاستگذاری تبدیل شد و در ادامه، اقتصاد دانشبنیان با هدف خلق ثروت از دانش شکل گرفت؛ اما جهان امروز وارد مرحلهای شده که در آن، علم و فناوری صرفاً ابزار تولید دانش یا محصول نیستند، بلکه به ابزار ساخت قدرت ملی، خلق قابلیتهای راهبردی و شکلدهی آینده کشورها تبدیل شدهاند.
وی تأکید کرد: پارادایم «قدرتبنیان» صرفاً یک سیاست حمایتی جدید یا تغییر در شیوه مدیریت شرکتهای دانشبنیان نیست، بلکه معماری نوینی برای حکمرانی علم و فناوری به شمار میرود که مأموریت آن، ساخت قابلیتهای پایدار ملی و افزایش قدرت فناورانه کشور است.
افشین: در رویکرد دانشبنیان، تولید دانش و گسترش مرزهای علمی هدف اصلی است؛ در پارادایم فناوریبنیان، دانش به ابزاری برای تولید فناوری، محصول و حل مسئله تبدیل میشود؛ اما در رویکرد قدرتبنیان، دانش و فناوری هر دو در خدمت ساخت قابلیتهایی قرار میگیرند که آینده کشور را رقم میزنند و قدرت ملی را افزایش میدهند
معاون علمی رئیسجمهور با مقایسه سه پارادایم «دانشبنیان»، «فناوریبنیان» و «قدرتبنیان» توضیح داد که در رویکرد دانشبنیان، تولید دانش و گسترش مرزهای علمی هدف اصلی است؛ در پارادایم فناوریبنیان، دانش به ابزاری برای تولید فناوری، محصول و حل مسئله تبدیل میشود؛ اما در رویکرد قدرتبنیان، دانش و فناوری هر دو در خدمت ساخت قابلیتهایی قرار میگیرند که آینده کشور را رقم میزنند و قدرت ملی را افزایش میدهند.
برای تبیین این تفاوت، افشین حوزه هوش مصنوعی را به عنوان نمونه مطرح کرد و گفت: در نگاه دانشبنیان، هدف تولید مقاله و گسترش دانش هوش مصنوعی است؛ در فناوریبنیان، تمرکز بر تولید محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی قرار دارد؛ اما در پارادایم قدرتبنیان، هدف ایجاد یک اکوسیستم ملی شامل داده، زیرساخت محاسباتی، مدلهای بومی، نیروی انسانی متخصص، صنایع مرتبط و استانداردهای ملی است تا این فناوری به یک قابلیت پایدار کشور تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد که کشورها با خرید فناوری به قدرت نمیرسند، بلکه زمانی صاحب قدرت فناورانه میشوند که توانایی خلق، توسعه، مقیاسسازی و بهکارگیری فناوری را در قالب یک قابلیت ملی در اختیار داشته باشند؛ قابلیتی که مجموعهای از سرمایه انسانی، زیرساخت، صنعت، سرمایهگذاری، حکمرانی و ظرفیت توسعه فناوری را در بر میگیرد.
فناوری از ابزار توسعه به مؤلفه قدرت ملی تبدیل شده است
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تغییرات محیط بینالمللی اظهار کرد: در جهان امروز، فناوری دیگر صرفاً ابزاری برای افزایش بهرهوری یا رشد اقتصادی نیست، بلکه بخشی از معماری امنیت، اقتصاد، تابآوری و قدرت ملی کشورها محسوب میشود. به گفته وی، تشدید رقابتهای ژئوپلیتیکی، محدودیت انتقال فناوری، تحریمهای فناورانه و رقابت بر سر فناوریهای پیشرفته، نشان داده است که فناوری به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت کشورها تبدیل شده است.
افشین با استناد به روند توسعه کشورهای پیشرو تأکید کرد: کشورهایی که دیرتر وارد مسیر توسعه شدهاند، نمیتوانند صرفاً مسیر کشورهای توسعهیافته را تکرار کنند، بلکه باید بر پایه قابلیتهای بومی، زیرساختهای ملی و مزیتهای راهبردی خود مسیر مستقلی برای توسعه فناوری طراحی کنند. از همین رو، تحول اساسی در سیاست علم و فناوری ایران نیز باید بر گذار از «تولید دانش» به «ساخت قابلیتهای ملی» استوار باشد.
وی لازمه تحقق این هدف را وجود دولت راهبردی، دانشگاه مسئلهمحور، بخش خصوصی توانمند، سرمایهگذاری بلندمدت و حکمرانی هوشمند دانست و تصریح کرد که توسعه علم و فناوری زمانی به قدرت ملی منجر خواهد شد که همه این اجزا در قالب یک نظام منسجم و همافزا فعالیت کنند.
فناوری تنها ابزار نیست؛ جهان را بازتعریف میکند
افشین در ادامه با پرداختن به مبانی فلسفی فناوری، نگاه سنتی به فناوری را ناکافی دانست و اظهار کرد: در گذشته فناوری صرفاً مجموعهای از ابزارها و ماشینهایی تلقی میشد که انسان برای دستیابی به اهداف خود از آنها استفاده میکند، اما فناوریهای نوظهور، نهتنها شیوه تولید ثروت، بلکه ساختارهای اجتماعی، روابط قدرت، الگوهای حکمرانی و حتی شیوه تصمیمگیری دولتها را نیز دگرگون کردهاند.
وی افزود: پرسش اساسی امروز دیگر این نیست که «چه فناوریهایی تولید کنیم»، بلکه این است که «فناوری چگونه جهان آینده را شکل میدهد»؛ زیرا فناوری صرفاً ابزار تغییر جهان نیست، بلکه شیوه فهم، سازماندهی و ارزشگذاری جهان را نیز تعیین میکند و مشخص میسازد که چه چیزی اهمیت پیدا کند، چه موضوعی قابل اندازهگیری باشد و چه حوزهای در معرض مداخله انسان قرار گیرد.
افشین: ایران نمیتواند هیچیک از این مدلها را عیناً تکرار کند، بلکه باید با تکیه بر ظرفیتهای داخلی، اقتضائات ملی و مزیتهای راهبردی خود، معماری بومی حکمرانی علم و فناوری را طراحی کند؛ معماریای که پاسخگوی مسائل کشور باشد و در عین حال قدرت فناورانه ایران را افزایش دهد
از الگوهای جهانی تا طراحی معماری بومی حکمرانی فناوری
افشین در ادامه سخنان خود با مرور تجربه کشورهای پیشرو در حوزه علم و فناوری تأکید کرد که هیچ مدل واحد و قابل نسخهبرداری برای حکمرانی فناوری وجود ندارد و هر کشور متناسب با شرایط تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی خود، معماری خاصی برای توسعه فناوری طراحی کرده است.
وی با اشاره به تجربه ایالات متحده آمریکا گفت: الگوی این کشور بر پایه دانشگاههای پژوهشمحور، سرمایهگذاری خطرپذیر، صنایع پیشرفته، شرکتهای فناور و نهادهای مأموریتگرا شکل گرفته و توانسته نوآوری را به موتور اصلی قدرت اقتصادی و فناوری تبدیل کند. در مقابل، چین با حکمرانی مأموریتمحور، برنامهریزی بلندمدت، هدایت سرمایه، توسعه صنایع راهبردی و سرمایهگذاری گسترده در فناوریهای نوظهور، مسیر متفاوتی را دنبال کرده است.
معاون علمی رئیسجمهور همچنین با اشاره به تجربه اتحادیه اروپا اظهار کرد: این اتحادیه توسعه فناوری را بر پایه توسعه پایدار، نوآوری مسئولانه، تنظیمگری هوشمند و هماهنگی میان دولت، دانشگاه و صنعت پیش برده است. کره جنوبی نیز با سرمایهگذاری مستمر در تحقیق و توسعه، تربیت سرمایه انسانی و توسعه صنایع بزرگ، توانسته جایگاه خود را در اقتصاد فناوری تثبیت کند.
افشین تصریح کرد: ایران نمیتواند هیچیک از این مدلها را عیناً تکرار کند، بلکه باید با تکیه بر ظرفیتهای داخلی، اقتضائات ملی و مزیتهای راهبردی خود، معماری بومی حکمرانی علم و فناوری را طراحی کند؛ معماریای که پاسخگوی مسائل کشور باشد و در عین حال قدرت فناورانه ایران را افزایش دهد.
زیستبوم علم و فناوری باید حول مأموریتهای ملی بازآرایی شود
وی با تشریح معماری پیشنهادی حکمرانی علم و فناوری کشور، بازآرایی مأموریت بازیگران زیستبوم نوآوری را یکی از مهمترین الزامات تحقق پارادایم «قدرتبنیان» دانست و گفت: همه اجزای این زیستبوم باید از فعالیتهای پراکنده فاصله گرفته و در قالب مأموریتهای ملی و اولویتهای راهبردی کشور با یکدیگر همافزا شوند.
افشین با اشاره به نقش دانشگاهها اظهار کرد: دانشگاه در معماری جدید صرفاً محل آموزش یا تولید مقاله نیست، بلکه باید به کانون خلق فناوری، تربیت نیروی انسانی مسئلهمحور، توسعه قابلیتهای ملی و حل مسائل کشور تبدیل شود. پژوهش نیز زمانی ارزشمند خواهد بود که در خدمت ساخت ظرفیتهای راهبردی و پاسخ به نیازهای ملی قرار گیرد.
وی ادامه داد: پارکهای علم و فناوری نیز باید از نقش سنتی خود فاصله بگیرند و به مراکز توسعه فناوری، شبکهسازی، تجاریسازی، توسعه بازار و اتصال دانشگاه، صنعت و سرمایه تبدیل شوند؛ نقشی که بتواند زنجیره توسعه فناوری را تکمیل کند.
بازتعریف مأموریت بازیگران زیستبوم نوآوری
معاون علمی رئیسجمهور، شرکتهای دانشبنیان را یکی از ارکان اصلی معماری جدید حکمرانی دانست و گفت: مأموریت این شرکتها صرفاً تولید محصول یا افزایش تعداد شرکتها نیست، بلکه باید در توسعه فناوریهای راهبردی، شکلگیری صنایع جدید، تکمیل زنجیره ارزش فناوری و افزایش قدرت فناورانه کشور نقشآفرینی کنند.
وی افزود: شتابدهندهها و مراکز نوآوری نیز باید بیش از گذشته بر توسعه فناوریهای عمیق، شکلدهی زنجیرههای نوآوری و اتصال ایده به بازار متمرکز شوند و صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر، سرمایهگذاران خصوصی و نهادهای مالی نیز منابع خود را در مسیر تحقق مأموریتهای ملی هدایت کنند.
افشین همچنین با اشاره به نقش بنیاد ملی نخبگان و بنیاد ملی علم ایران اظهار کرد: این دو نهاد باید در چارچوب معماری جدید، به جای فعالیتهای جزیرهای، در توسعه سرمایه انسانی، هدایت پژوهشهای راهبردی و شکلدهی قابلیتهای ملی ایفای نقش کنند تا همه اجزای زیستبوم در یک مسیر مشترک حرکت کنند.
دولت؛ معمار زیستبوم علم و فناوری
معاون علمی رئیسجمهور با تأکید بر اینکه نقش دولت در الگوی جدید تغییر کرده است، اظهار کرد: دولت دیگر صرفاً توزیعکننده منابع یا ارائهدهنده حمایتهای مستقیم نیست، بلکه باید معمار، تنظیمگر و هم
اهنگکننده زیستبوم علم، فناوری و نوآوری باشد؛ نقشی که از طریق سیاستگذاری، تنظیمگری، توسعه زیرساختها و ایجاد هماهنگی میان بازیگران مختلف محقق میشود.
وی افزود: حکمرانی نوین زمانی موفق خواهد بود که دانشگاهها، پژوهشگاهها، صنایع، شرکتهای دانشبنیان، سرمایهگذاران، صندوقهای مالی، دستگاههای اجرایی و نهادهای سیاستگذار، همگی خود را بخشی از یک مأموریت ملی بدانند و در مسیر توسعه قابلیتهای راهبردی کشور فعالیت کنند، نه آنکه هر کدام به صورت مستقل و پراکنده عمل کنند.
چهار اولویت برای تحقق حکمرانی «قدرتبنیان»
افشین در ادامه با تشریح الزامات اجرایی معماری نوین حکمرانی علم و فناوری، چهار محور راهبردی را برای تحقق پارادایم «قدرتبنیان» برشمرد و تأکید کرد: نخستین گام، تعریف مأموریتهای ملی فناوری است؛ زیرا کشورها با اجرای پروژههای پراکنده به قدرت فناورانه دست پیدا نمیکنند، بلکه با تمرکز بر مأموریتهای بزرگ، قابلیتهای راهبردی خود را میسازند.
وی افزود: مأموریتهای ملی باید بر پایه مسائل واقعی کشور، ماهیتی میانرشتهای، مشارکت چند دستگاه، افق زمانی بلندمدت، قابلیت ایجاد مزیت پایدار و آثار اقتصادی و اجتماعی گسترده داشته باشند تا بتوانند به موتور محرک توسعه فناوری تبدیل شوند.
معاون علمی رئیسجمهور، توسعه هوش مصنوعی ملی، زیرساختهای داده و رایانش، فناوریهای پیشرفته سلامت، امنیت غذایی، فناوریهای آب، مواد پیشرفته، نیمهرساناها و انرژی هوشمند را از جمله حوزههایی دانست که میتوانند در قالب مأموریتهای ملی، محور سیاستگذاری علم و فناوری کشور قرار گیرند.
قدرت فناورانه بدون زیرساختهای ملی شکل نمیگیرد
افشین دومین اولویت این معماری را توسعه زیرساختهای قدرت فناورانه عنوان کرد و گفت: همانگونه که در قرن بیستم زیرساختهای صنعتی، پایه توسعه کشورها بودند، در عصر جدید نیز داده، رایانش، آزمایشگاههای مرجع، شبکههای فناوری و زیرساختهای دیجیتال، پایه شکلگیری قدرت فناورانه محسوب میشوند. بدون این زیرساختها، فناوریهای پیشرفته هرگز به قابلیت ملی تبدیل نخواهند شد.
وی توسعه زیرساختهای داده، ابررایانش، مدلهای بومی هوش مصنوعی، شبکههای آزمایشگاهی، تجهیزات مرجع، سرمایه انسانی متخصص، صندوقهای سرمایهگذاری، ابزارهای تأمین مالی بلندمدت و نظامهای تنظیمگری را از مهمترین ارکان این زیرساختها برشمرد و تأکید کرد سرمایهگذاری در این حوزهها، سرمایهگذاری برای آینده کشور است.
افشین: فناوری تنها به تولید محصول یا توسعه اقتصادی محدود نمیشود، بلکه بستری برای شکلگیری نهادهای آیندهساز، حل مسائل بزرگ، مشارکت در نظم جهانی و افزایش اقتدار کشورها است؛ از این رو، علم، فناوری، نوآوری، سرمایه انسانی و حکمرانی باید در قالب یک منظومه واحد در خدمت ساخت آینده کشور قرار گیرند
معیار ارزیابی باید از «خروجی» به «اثرگذاری» تغییر کند
معاون علمی رئیسجمهور، سومین الزام تحقق معماری جدید را اصلاح نظام ارزیابی دانست و اظهار کرد: حکمرانی نوین علم و فناوری با شاخصهای سنتی قابل سنجش نیست و دیگر نمیتوان موفقیت را صرفاً بر اساس تعداد مقالات، تعداد شرکتهای دانشبنیان، حجم حمایتهای مالی یا تعداد پروژهها ارزیابی کرد.
وی افزود: معیار اصلی باید میزان خلق قابلیتهای ملی، توسعه فناوریهای راهبردی، کاهش وابستگی، شکلگیری صنایع جدید، ارتقای بهرهوری، افزایش تابآوری، حل مسائل کشور و تقویت قدرت فناورانه باشد. به گفته افشین، سؤال اصلی این است که هر اقدام چه میزان بر اقتدار علمی و فناوری کشور اثر گذاشته است.
قدرت فناوری، محصول شبکهای از بازیگران است
افشین چهارمین محور این معماری را شکلدهی شبکه ملی نوآوری باز عنوان کرد و گفت: تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد هیچ کشوری تنها با اتکا به یک دانشگاه، یک شرکت یا یک نهاد دولتی به قدرت فناورانه نرسیده است، بلکه قدرت فناوری حاصل همکاری شبکهای از بازیگران مختلف است که هر یک نقش مشخصی در توسعه قابلیتهای ملی بر عهده دارند.
وی تصریح کرد: در این شبکه، دانشگاه مسئول تولید دانش و تربیت نیروی انسانی، شرکتهای دانشبنیان مسئول توسعه فناوری، صنایع بزرگ مسئول مقیاسسازی، سرمایهگذاران مسئول تأمین مالی و دولت مسئول سیاستگذاری، تنظیمگری، توسعه زیرساختها و ایجاد هماهنگی میان همه اجزای زیستبوم خواهد بود.
شش شاخص برای سنجش قدرت فناورانه کشور
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به چارچوب جدید ارزیابی قدرت فناورانه، گفت: کشوری که نتواند قابلیتهای فناورانه خود را اندازهگیری کند، امکان توسعه هدفمند آنها را نیز نخواهد داشت؛ از این رو، چارچوب جدید ارزیابی بر سنجش مجموعهای از قابلیتها استوار است، نه صرفاً خروجیهای علمی یا اقتصادی.
وی این شاخصها را شامل توان تولید دانش مرزی، توان تبدیل دانش به فناوری، ظرفیت صنعتی برای مقیاسسازی، توسعه زیرساختهای راهبردی، ظرفیت حکمرانی و سیاستگذاری و همچنین توان حضور در بازارها، استانداردها و زنجیرههای ارزش جهانی عنوان کرد و افزود: قدرت فناورانه زمانی شکل میگیرد که این ظرفیتها به صورت همزمان و متوازن توسعه پیدا کنند.
فناوری؛ پایه شکلگیری تمدن آینده
افشین در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به افق تمدنی حکمرانی علم و فناوری اظهار کرد: آینده کشورها بیش از هر زمان دیگری به توانایی آنها در خلق، توسعه و حکمرانی فناوری وابسته است و تمدنهای آینده، بر پایه قابلیتهای فناورانه شکل خواهند گرفت.
وی افزود: فناوری تنها به تولید محصول یا توسعه اقتصادی محدود نمیشود، بلکه بستری برای شکلگیری نهادهای آیندهساز، حل مسائل بزرگ، مشارکت در نظم جهانی و افزایش اقتدار کشورها است؛ از این رو، علم، فناوری، نوآوری، سرمایه انسانی و حکمرانی باید در قالب یک منظومه واحد در خدمت ساخت آینده کشور قرار گیرند.
دهه سوم معاونت علمی؛ دهه ساخت قابلیتهای ملی
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در جمعبندی ارائه خود تأکید کرد: مسیر طیشده در دو دهه گذشته، زیربنای ارزشمندی برای توسعه علم و فناوری کشور ایجاد کرده است، اما دهه سوم فعالیت معاونت علمی باید دهه «ساخت قابلیتهای ملی» باشد؛ دورهای که در آن همه ظرفیتهای کشور حول مأموریتهای مشترک، فناوریهای راهبردی و حل مسائل اولویتدار سازماندهی شوند.
افشین خاطرنشان کرد: معماری نوین حکمرانی علم و فناوری صرفاً یک سند سیاستی نیست، بلکه تغییر در نگاه به توسعه کشور است؛ تغییری که علم را از تولید صرف دانش، فناوری را از تولید صرف محصول و نوآوری را از رشد اقتصادی فراتر میبرد و همه این مؤلفهها را در خدمت خلق قدرت ملی، افزایش تابآوری، ارتقای امنیت، توسعه اقتصادی و ساخت آینده ایران قرار میدهد.
وی در پایان تأکید کرد تحقق این مسیر تنها با مشارکت همه ارکان زیستبوم علم، فناوری و نوآوری امکانپذیر است و دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، صنایع، سرمایهگذاران، نهادهای مالی و دستگاههای اجرایی باید خود را بخشی از یک مأموریت ملی برای ساخت آینده کشور بدانند.
انتهای پیام/
