اسفنج آشپزخانه شما منبع انتشار میکروپلاستیک است

یافته‌های منتشر شده در سایت «ساینس دیلی» (Science Daily)، تصویری تازه از منابع پنهان «میکروپلاستیک» (Microplastics) ارائه می‌دهد؛ ذراتی که به‌دلیل اندازه بسیار کوچک خود، به‌راحتی در آب، خاک و حتی زنجیره‌های زیستی نفوذ می‌کنند و اثرات بلندمدت آنها هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است.

مطالعه‌ای که به‌تازگی توسط گروهی از پژوهشگران انجام شده، نشان می‌دهد هر بار استفاده از اسفنج ظرف‌شویی می‌تواند منجر به آزاد شدن ذراتی شود که در مقیاس فردی ناچیز به‌نظر می‌رسند، اما در مقیاس جمعی، به حجمی قابل توجه تبدیل می‌شوند. این تحقیق نه‌تنها به بررسی میزان این ذرات پرداخته، بلکه نشان داده است که در کنار این آلودگی پنهان، عامل مهم‌تری نیز در پسِ شست‌وشوی ظروف وجود دارد؛ مصرف آب، که سهم بسیار بیشتری در آسیب‌های زیست‌محیطی دارد.

اسفنج؛ ابزار ساده با پیامدی پیچیده

اسفنج‌های آشپزخانه از رایج‌ترین ابزار‌های نظافت در محیط‌های خانگی محسوب می‌شوند و تقریباً در تمامی خانوار‌ها به‌صورت روزانه مورد استفاده قرار می‌گیرند. ساختار این اسفنج‌ها معمولاً از ترکیبات پلیمری (Polymeric materials) تشکیل شده است؛ موادی که از پلاستیک مشتق شده‌اند و در برابر سایش، به‌تدریج تجزیه می‌شوند.

در جریان این تجزیه، ذراتی با ابعاد بسیار کوچک آزاد می‌شوند که به آنها «میکروپلاستیک» گفته می‌شود. این ذرات معمولاً کمتر از پنج میلی‌متر اندازه دارند و به‌دلیل ابعاد ریز خود، از سیستم‌های تصفیه آب نیز به‌طور کامل عبور نمی‌کنند. در نتیجه، این ذرات می‌توانند وارد منابع آبی، خاک و در نهایت چرخه‌های زیستی شوند.

پژوهشی برای اندازه‌گیری یک تهدید نامرئی

برای درک بهتر این پدیده، پژوهشگران از رویکردی ترکیبی استفاده کردند که شامل آزمایش‌های کنترل‌شده آزمایشگاهی و مشارکت داوطلبانه خانوار‌ها بود. این روش که به «علم شهروندی» (Citizen Science) شناخته می‌شود، امکان بررسی رفتار واقعی مصرف‌کنندگان را در شرایط طبیعی فراهم می‌کند.

در این مطالعه، چند نوع مختلف اسفنج در اختیار خانواده‌ها قرار گرفت تا در شرایط معمول مورد استفاده قرار گیرد. همزمان، پژوهشگران با اندازه‌گیری وزن اسفنج‌ها قبل و بعد از استفاده، میزان کاهش جرم و در نتیجه میزان مواد آزاد شده را محاسبه کردند.

همچنین از یک سامانه خودکار آزمایشگاهی برای شبیه‌سازی فشار‌های مکانیکی وارد بر اسفنج استفاده شد. این دستگاه که عملکردی مشابه شست‌وشوی واقعی دارد، امکان بررسی دقیق‌تر روند فرسایش اسفنج را فراهم کرد.

میزان انتشار میکروپلاستیک چقدر است؟

نتایج این تحقیق نشان داد که تمامی اسفنج‌های مورد بررسی، در طول زمان دچار فرسایش شده و ذرات میکروپلاستیک آزاد می‌کنند. میزان این انتشار بسته به نوع اسفنج متفاوت است، اما در برخی موارد، مقدار آن به چند گرم در سال برای هر فرد می‌رسد.

این عدد در نگاه اول ممکن است ناچیز به‌نظر برسد، اما با در نظر گرفتن میلیون‌ها مصرف‌کننده، به رقمی بسیار قابل توجه تبدیل می‌شود. برآورد‌ها نشان می‌دهد که در صورت استفاده گسترده از یک نوع خاص اسفنج، میزان انتشار سالانه می‌تواند به صد‌ها تُن برسد.

نکته مهم دیگر این است که ترکیب مواد اولیه اسفنج تأثیر مستقیمی بر میزان انتشار دارد. اسفنج‌هایی که درصد کمتری از مواد پلاستیکی دارند، به‌طور قابل توجهی ذرات کمتری آزاد می‌کنند.

چرا این ذرات اهمیت دارند؟

میکروپلاستیک‌ها به‌دلیل اندازه کوچک خود، به‌راحتی وارد محیط‌های طبیعی می‌شوند و می‌توانند توسط موجودات زنده جذب شوند. این ذرات نه‌تنها به‌صورت فیزیکی در بدن موجودات باقی می‌مانند، بلکه می‌توانند حامل مواد شیمیایی سمی نیز باشند.

در برخی مطالعات، وجود این ذرات در آب‌های سطحی، خاک، و حتی در بافت‌های زیستی گزارش شده است. هرچند اثرات دقیق آنها بر سلامت انسان هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما نگرانی‌ها درباره پیامد‌های بلندمدت آنها رو به افزایش است.

مصرف آب؛ نقش پنهان، اما بزرگ‌تر

با وجود اهمیت میکروپلاستیک‌ها، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که عامل اصلی تأثیرات زیست‌محیطی در شست‌وشوی ظروف، چیز دیگری است یعنی مصرف آب. تحلیل چرخه عمر یا «ارزیابی چرخه حیات» (Life Cycle Assessment - LCA) نشان داد که بین ۸۵ تا ۹۷ درصد از کل اثرات زیست‌محیطی شست‌وشوی دستی ظروف، ناشی از مصرف آب است. این بدان معناست که انرژی مورد نیاز برای تأمین، گرم کردن و تصفیه آب، سهم بسیار بیشتری نسبت به میکروپلاستیک‌ها در ایجاد آسیب‌های زیست‌محیطی دارد. این یافته، نگاه سنتی به منابع آلودگی را تغییر می‌دهد و نشان می‌دهد که گاهی عوامل بدیهی‌تر، تأثیرات عمیق‌تری دارند.

سرنوشت میکروپلاستیک‌ها پس از ورود به محیط

بخش قابل توجهی از میکروپلاستیک‌ها در تصفیه‌خانه‌های فاضلاب حذف می‌شوند، اما این فرآیند کامل نیست. بخشی از این ذرات می‌توانند از فیلتر‌ها عبور کرده و وارد رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و اقیانوس‌ها شوند.

علاوه بر این، ذراتی که در لجن‌های تصفیه باقی می‌مانند، در صورت استفاده از این مواد در کشاورزی، می‌توانند وارد خاک شوند. این موضوع، مسیر‌های جدیدی برای انتشار میکروپلاستیک‌ها ایجاد می‌کند که هنوز به‌طور کامل مورد مطالعه قرار نگرفته‌اند.

چگونه می‌توان اثرات را کاهش داد؟

بر اساس یافته‌های این پژوهش، کاهش اثرات زیست‌محیطی شست‌وشوی ظروف نیازمند تغییراتی در رفتار مصرفی است. مهم‌ترین اقدام، کاهش مصرف آب است؛ زیرا بیشترین سهم آسیب به این عامل مربوط می‌شود.

همچنین انتخاب اسفنج‌هایی با ترکیب پلاستیکی کمتر می‌تواند به کاهش انتشار میکروپلاستیک‌ها کمک کند. افزایش طول عمر اسفنج‌ها نیز از طریق استفاده بهینه، می‌تواند مصرف منابع را کاهش دهد. این اقدامات، هرچند در سطح فردی کوچک به‌نظر می‌رسند، اما در مقیاس گسترده می‌توانند تأثیر قابل توجهی داشته باشند.

نگاهی به اهمیت این یافته در آینده

این پژوهش نمونه‌ای از تغییر رویکرد در مطالعات زیست‌محیطی است؛ رویکردی که به‌جای تمرکز صرف بر منابع بزرگ آلودگی، به بررسی منابع کوچک، اما گسترده می‌پردازد. ابزار‌هایی که در زندگی روزمره استفاده می‌شوند، در مجموع می‌توانند سهم قابل توجهی در تغییرات محیط‌زیستی داشته باشند.

در عین حال، نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که اولویت‌بندی در مواجهه با مسائل زیست‌محیطی اهمیت زیادی دارد. تمرکز صرف بر یک عامل، بدون در نظر گرفتن سایر عوامل، می‌تواند تصویر ناقصی از واقعیت ارائه دهد.

داستانی فراتر از نظافت

این ابزار ساده، هم‌زمان با پاک کردن سطوح، می‌تواند ذراتی نامرئی را وارد چرخه‌های طبیعی کند؛ ذراتی که اثرات آنها هنوز در حال بررسی است. با این حال، این پژوهش نشان می‌دهد که در کنار این تهدید پنهان، مصرف منابعی مانند آب نقش بسیار تعیین‌کننده‌تری در آینده محیط زیست دارد. درک این واقعیت، می‌تواند مسیر تصمیم‌گیری‌های فردی و جمعی را به‌سمت انتخاب‌هایی آگاهانه‌تر و پایدارتر هدایت کند؛ انتخاب‌هایی که شاید کوچک باشند، اما در مقیاس جهانی، سرنوشت‌ساز خواهند بود.