«دحوالارض»، روز گسترش برکت روی زمین از خانه خدا

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، امروز ۲۵ ذی‌القعده ۱۴۴۷ هجری قمری، مصادف با روز «دَحوُالاَرض» است. در ادامه گزارشی از تاریخچه، روایات مرتبط با امام صادق (ع) و اعمال این روز پربرکت تقدیم می‌شود:

دحوالارض یعنی چه؟

«دَحو» در لغت به معنای گسترش دادن و گسترانیدن است. «دحوالارض» یعنی گسترش زمین؛ روزی که نخستین خشکی‌ها از زیر آب سر برآوردند و کره زمین به تدریج شکل قابل سکونت امروزی خود را یافت. بر اساس روایات اسلامی، نقطه آغاز این گسترش، مکان شریف کعبه (بیت‌الله الحرام) بوده است.

دحوالارض در آینه قرآن و روایات

به گفته مفسّران قرآن کریم، در آیه ۳۰ سوره نازعات به دحوالارض اشاره شده است. در این آیه شریفه آمده است «وَالْاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحی‌ها و زمین را بعد از آن با غلتانیدن گسترش داد». در آغاز، تمام سطح زمین را آب‌های حاصل از باران‌های سیلابی نخستین فراگرفته بود. این آب‌ها به تدریج در گودال‌های زمین جای گرفتند و خشکی‌ها از زیر آب سر برآوردند و روز به روز گسترده‌تر شدند که به وضع فعلی درآمدند. نخستین برآمدگی کعبه بود. در این باره خداوند در آیه سوره رعد می‌فرمایند، «وَ هُوَ الَّذی مَدَّ الْاَرْضَ و اوست کسی که زمین را گسترش داد».

در تفسیر این آیه نیز آمده است: «خداوند زمین را به گونه‌ای گسترد که برای زندگی انسان و پرورش گیاهان و جانداران آماده باشد؛ گودال‌ها و سراشیبی‌های تند و خطرناک را به وسیله فرسایش کوه‌ها و تبدیل سنگ‌ها به خاک پر کرد و آنها را مسطح و قابل سکونت ساخت درحالی که چین خوردگی‌های نخستین آن، به گونه‌ای بودند که اجازه زندگی به انسان را نمی‌دادند»

حدیث تاریخی امام صادق (ع) درباره دحوالارض (مناظره با ابن‌ابی‌العوجاء)

یکی از مهم‌ترین روایات مرتبط با این روز، حدیثی طولانی از مناظره علمی امام صادق (ع) با «ابن ابی العوجاء» (ملحد معروف) است. در جریان این مناظره، از ابن ابی العوجاء پرسیده شد که دلیل و نشانه «حدث» (حادث و مخلوق بودن جهان) چیست؟

امام صادق (ع) در پاسخ، دلیل روشن و ملموسی را از خانه کعبه و رخداد دحوالارض بیان فرمودند. ترجمه بخشی از این حدیث شریف که در کتاب «توحید» شیخ صدوق نقل شده، به شرح زیر است:

«امام صادق (ع) فرمودند: این خانه (کعبه) است، خدایی که حادث‌ها را می‌آفریند و صورت‌ها را به وجود می‌آورد، بندگانش را به عبادت کردن در آن فرمان داده است تا اطاعتشان را بیازماید و آنان را به بزرگداشت و زیارتش تشویق کرده است. او کعبه را محل انبیایش و قبله نمازگزارانش قرار داد… خدای متعال این خانه را دو هزار سال پیش از دحوالارض (گسترش زمین) خلق کرده است.»

امام صادق (ع): زمین از زیر خانه خدا گسترش یافت

در ادامه همین مناظره، امام صادق (ع) با ذکر نظم دقیق آفرینش، به اولین نقطه خشکی و نحوه گسترش آن اشاره می‌کنند. ترجمه ادامه این روایت:

«زمین بر روی آب قرار داشت، سپس خداوند به آب فرمان داد تا ذرّه‌هایی از کف دریا را جمع کند. آن ذرّه‌ها را روی هم نهاد و از آنها زمین را منعقد و مستحکم گردانید. سپس آن را در زیر بیت المعمور (کعبه آسمانی) برای فرشتگان بگسترانید. خانه کعبه (در نقطه مقابل بیت المعمور) بر روی آن هشتاد فرسنگ پیش از دحوالارض خلق شده بود… پس از آن، زمین از زیر خانه کعبه گسترده شد تا جایی که خشکی‌ها و زمین‌های مسطح قابل سکونت به وجود آمد.»

این روایت به زیبایی نشان می‌دهد که کعبه نماد نقطه آغاز و مرکزیت گسترش رحمت الهی در سراسر زمین است.

اعمال روز پربرکت  دحوالارض

درباره روز دحوالارض اعمال گوناگونی ذکر شده است، از شب پیش از آن که شب زنده‌داری و احیا شب بیست و پنج ماه ذی‌القعده مورد توصیه قرار گرفته تا ثواب فراوان روزه گرفتن در این روز که در بخش ابتدایی این گزارش مورد اشاره واقع شد.

اما روز دحوالارض یک نماز هم دارد که دستور قرائت آن در کتاب اقبال سید ابن طاووس و همچنین «مفاتیح‌الجنان» شیخ عباس قمی چنین ذکر شده است، «دو رکعت نماز؛ به این صورت که هنگام ظهر (و زوال شمس) دو رکعت نماز بخواند، در هر رکعت یک بار «حمد» و پنج مرتبه سوره «شمس» را بخواند، و بعد از سلام نماز بگوید: «لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّه‌ِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ». (۴) آن‌گاه این دعا را بخواند: «یا مُقیلَ الْعَثَراتِ اَقِلْنی عَثْرَتی. یا مُجیبَ الدَّعَواتِ اَجِبْ دَعْوَتی. یا سامِعَ الاَْصْواتِ اِسْمَعْ صَوْتی وَارْحَمْنی وَتَجاوَزْ عَنْ سَیِّئاتی وَما عِنْدی، یا ذَالْجَلالِ وَاالاِْکْرامِ؛‌ای در گذرنده لغزش‌ها، از لغزش [و خطایم [در گذر.‌ای اجابت کننده درخواست‌ها، دعاهایم را بپذیر.‌ای [خدایی]که صدا‌ها را می‌شنوی، صدایم را بشنو [و به من توجّه فرما]و مرا مورد رحمت خویش قرار بده، و از بدی‌های من و آنچه نزد من است در گذر،‌ای صاحب جلالت و بزرگواری.»

از دیگر اعمال این روز هم خواندن دعایی است که اینچنین آغاز می‌شود، «اَللّهُمَّ داحِیَ الْکَعْبَةِ وَفالِقَ الْحَبَّةِ وَصارِفَ اللَّزْبَةِ وَکاشِفَ کُلِّ کُرْبَةٍ اَسْئَلُکَ فی هذَا الْیَوْمِ مِنْ اَیّامِکَ الَّتی اَعْظَمْتَ حَقَّها وَاَقْدَمْتَ سَبْقَها وَجَعَلْتَها عِنْدَ الْمُؤْمِنینَ وَدیعَةً...». متن کامل این دعا در کتاب «مفاتیح الجنان» موجود است و مشتاقان می‌توانند با رجوع به این اثر شیخ عباس قمی آن را مورد مطالعه قرار دهند.

ذکر و دعا خواندن و همچنین انجام غسل به نیت روز دحوالارض نیز از جمله اعمال ذکر شده برای این روز است. ضمن اینکه نباید فراموش کنیم که زیارت حضرت علی ابن موسی الرضا علیه السلام نیز از جمله اعمال این روز است و ثواب فراوانی دارد. از این جهت و در خاتمه این گزارش صلواتی بر امام الرئوف به پایان می‌رسد، باشد که نام ما در زمره زائران حضرتش قرار گیرد.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا الْمُرْتَضَی

الْإِمَامِ التَقِیِّ النَّقِیِ وَ حُجَّتِکَ عَلَی مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ

وَ مَنْ تَحْتَ الثَّرَی الصِّدِّیقِ الشَّهِیدِ

صَلاَةً کَثِیرَةً تَامَّةً زَاکِیَةً مُتَوَاصِلَةً مُتَوَاتِرَةً مُتَرَادِفَةً

کَأَفْضَلِ مَا صَلَّیْتَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِکَ‌

میرداماد (ره) در رساله «اَربعه اَیام» خود، در بیان اعمال روز «دَحوُالاَرض» فرموده است: زیارت امام رضا (علیه‌السلام) در این روز افضل اعمال مستحب و مؤکدترین آداب می‌باشد و همچنین زیارت آن حضرت در روز اول ماه رجب الفرد، در نهایت تأکید بوده و نسبت به آن ترغیب بسیار شده است.

یکی دیگر از اعمال سفارش شده برای این روز پرفضیلت خواندن دعایی است که در کتاب «مصباح» آمده و خواندن آن مستحب است. متن عربی و ترجمه آن در ادامه می‌آید:

«اللّٰهُمَّ داحِىَ الکَعْبَةِ، وَفالِقَ الْحَبَّةِ، وَصارِفَ اللَّزْبَةِ، وَکاشِفَ کُلِّ کُرْبَةٍ، أَسْأَلُکَ فِى هٰذَا الْیَوْمِ مِنْ أَیَّامِکَ الَّتِى أَعْظَمْتَ حَقَّها، وَأَقْدَمْتَ سَبْقَها، وَجَعَلْتَها عِنْدَ الْمُؤْمِنِینَ وَدِیعَةً، وَ إِلَیْکَ ذَرِیعَةً، وَبِرَحْمَتِکَ الْوَسِیعَةِ، أَنْ تُصَلِّىَ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ الْمُنْتَجَبِ فِى الْمِیثاقِ الْقَرِیبِ یَوْمَ التَّلاقِ فاتِقِ کُلِّ رَتْقٍ، وَداعٍ إِلىٰ کُلِّ حَقٍّ، وَعَلَىٰ أَهْلِ بَیْتِهِ الْأَطْهارِ، الْهُداةِ الْمَنارِ، دَعائِمِ الْجَبَّارِ، وَ وُلاةِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَأَعْطِنا فِى یَوْمِنا هٰذَا مِنْ عَطائِکَ الْمَخْزُونِ غَیْرَ مَقْطُوعٍ وَلَا مَمْنُوعٍ، تَجْمَعُ لَنا بِهِ التَّوْبَةَ، وَحُسْنَ الْأَوْبَةِ.

خدایا؛‌ای گستراننده کعبه و شکافنده دانه و برگیرنده سختی و برطرف کننده هر گرفتاری، از تو می‌خواهم در این روز از روزهایت که حقّش را بزرگ گرداندی و سبقتش را پیش انداختی و آن را نزد اهل ایمان امانت و به‌سوی خود وسیله قرار دادی و به رحمت گسترده‌ات که بر محمّد درود فرستی آن بنده برگزیده‌ات در پیمان نزدیک، روز دیدار، شکافنده هر امر بسته و دعوت کننده به‌حق و بر اهل‌بیت پاکش، آن راهنمایان و روشن‌کنندگان راه حق، ستون‌های جبّار و متولّیان بهشت و دوزخ و عطا کن به ما از عطای در خزانه‌ات که نه بریده شود و نه منع گردد تا به وسیله آن توبه و بازگشت خوبی برای ما فراهم نمایی.

یَا خَیْرَ مَدْعُوٍّ، وَأَکْرَمَ مَرْجُوٍّ، یَا کَفِىُّ یَا وَفِىُّ، یَا مَنْ لُطْفُهُ خَفِیٌّ، الْطُفْ لِی بِلُطْفِکَ، وَأَسْعِدْنِى بِعَفْوِکَ، وَأَیِّدْنِى بِنَصْرِکَ، وَلَا تُنْسِنِى کَرِیمَ ذِکْرِکَ، بِوُلاةِ أَمْرِکَ، وَحَفَظَةِ سِرِّکَ، وَ احْفَظْنِى مِنْ شَوائِبِ الدَّهْرِ إِلىٰ یَوْمِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَأَشْهِدْنِى أَوْلِیاءَکَ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِى، وَحُلُولِ رَمْسِى، وَانْقِطاعِ عَمَلِى، وَانْقِضاءِ أَجَلِى. اللّٰهُمَّ وَاذْکُرْنِى عَلَىٰ طُولِ الْبِلىٰ إِذا حَلَلْتُ بَیْنَ أَطْباقِ الثَّرىٰ، وَنَسِیَنِى النَّاسُونَ مِنَ الْوَرىٰ، وَأَحْلِلْنِى دارَ الْمُقامَةِ، وَبَوِّئْنِى مَنْزِلَ الْکَرامَةِ؛‌ای بهترین خوانده شده و کریم‌ترین امید شده،‌ای کفایت کننده،‌ای وفادار،‌ای آن‌که لطفش پنهانی است، به لطفت به من لطف کن و به عفوت خوشبختم نما و به یاری‌ات تأییدم فرما و از ذکر کریمانه‌ات فراموشم مکن به‌حق متولیان امرت و نگهبانان رازت و از گرفتاری‌های روزگار تا روز قیامت و برانگیخته شدن حفظم کن هنگام بیرون آمدن جانم و فرو رفتن در قبرم و تمام شدن کارم و سپری شدن عمرم، اولیایت را به بالینم حاضر کن، خدایا یادم کن، بر طول پوسیدگی، زمانی‌که در میان توده‌های خاک فرود آیم و فراموش‌کنندگان از مردم فراموشم کنند و در خانه اقامت فرودم آر و در منزل کرامت جایم ده.

وَاجْعَلْنِى مِنْ مُرافِقِى أَوْلِیائِکَ وَأَهْلِ اجْتِبائِکَ وَاصْطِفائِکَ، وَبارِکْ لِى فِى لِقائِکَ، وَارْزُقْنِى حُسْنَ الْعَمَلِ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ بَرِیئاً مِنَ الزَّلَلِ وَسُوءِ الْخَطَلِ. اللّٰهُمَّ وَأَوْرِدْنِى حَوْضَ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَاسْقِنِى مِنْهُ مَشْرَباً رَوِیّاً سائِغاً هَنِیئاً لَاأَظْمَأُ بَعْدَهُ، وَلَا أُحَلَّأُ وِرْدَهُ، وَلَا عَنْهُ أُذادُ، وَاجْعَلْهُ لِى خَیْرَ زادٍ، وَأَوْفىٰ مِیعادٍ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ. اللّٰهُمَّ وَالْعَنْ جَبابِرَةَ الْأَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ وَبِحُقُوقِ أَوْلِیائِکَ الْمُسْتَأْثِرِینَ. اللّٰهُمَّ وَاقْصِمْ دَعائِمَهُمْ، وَأَهْلِکْ أَشْیاعَهُمْ وَعامِلَهُمْ، وَعَجِّلْ مَهالِکَهُمْ، وَاسْلُبْهُمْ مَمالِکَهُمْ، وَضَیِّقْ عَلَیْهِمْ مَسالِکَهُمْ، وَالْعَنْ مُساهِمَهُمْ وَمُشارِکَهُمْ.

و از دوستان اولیایت و برگزیدگان و خاصان درگاهت قرارم ده و دیدارت را بر من مبارک گردان و پیش از فرا رسیدن پایان عمرم حُسن عمل روزی‌ام فرما، درحالی‌که پاک از لغزش‌ها و گفتار بی‌پایه و منطق تباه باشم. خدایا مرا به حوض پیامبرت محمّد (درود خدا بر او و خاندانش) وارد کن و از آن به من بنوشان، نوشاندنی سیراب کننده، روان و گوارا که پس از آن هرگز تشنه نشوم و از ورود به آن طرد نگردم و از آن منع نشوم و آن را قرار ده برایم بهترین توشه و کامل‌ترین وعده‌گاه، روزی که گواهان بپا می‌خیزند. خدایا لعنت کن گردنکشان گذشته و آینده را، هم آنان‌که حقوق اولیایت را به ناحق به خود اختصاص دادند. خدایا پایه‌هایشان را بشکن و پیروان و عُمّالشان را نابود ساز، زمینه‌های هلاکتشان را به زودی فراهم فرما و کشورهایشان را از دستشان بگیر و راه‌هایشان را بر آنان تنگ کن و بر آنان‌که با آنان سهیم و شریک‌اند لعنت فرست.

اللّٰهُمَّ وَعَجِّلْ فَرَجَ أَوْلِیائِکَ، وَارْدُدْ عَلَیْهِمْ مَظالِمَهُمْ، وَأَظْهِرْ بِالْحَقِّ قائِمَهُمْ، وَاجْعَلْهُ لِدِینِکَ مُنْتَصِراً، وَبِأَمْرِکَ فِى أَعْدائِکَ مُؤْتَمِراً. اللّٰهُمَّ احْفُفْهُ بِمَلائِکَةِ النَّصْرِ، وَبِما أَلْقَیْتَ إِلَیْهِ مِنَ الْأَمْرِ فِى لَیْلَةِ الْقَدْرِ، مُنْتَقِماً لَکَ حَتّىٰ تَرْضىٰ، وَیَعُودَ دِینُکَ بِهِ وَعَلَىٰ یَدَیْهِ جَدِیداً غَضّاً، وَیَمْحَضَ الْحَقَّ مَحْضاً، وَیَرْفُضَ الْباطِلَ رَفْضاً. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِ وَعَلَىٰ جَمِیعِ آبائِهِ، وَاجْعَلْنا مِنْ صَحْبِهِ وَأُسْرَتِهِ، وَابْعَثْنا فِى کَرَّتِهِ، حَتّىٰ نَکُونَ فِى زَمانِهِ مِنْ أَعْوانِهِ. اللّٰهُمَّ أَدْرِکْ بِنا قِیامَهُ، وَأَشْهِدْنا أَیَّامَهُ وَصَلِّ عَلَیْهِ، وَارْدُدْ إِلَیْنا سَلامَهُ، وَالسَّلامُ عَلَیْهِ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَکاتُهُ.

خدایا در فرج دوستانت شتاب کن و حقوق تاراج‌رفته آنان را به آنان بازگردان و قائم آنان را به‌حق آشکار کن و او را یاری‌رسان دینت بدار و درباره دشمنانت فرمانده به فرمانت قرار ده. خدایا فرشتگان پیروزی را گرداگرد او همواره بدار و به آن دستوری که در شب قدر به او القا کردی او را انتقام‌گیرنده خویش قرار ده تا جایی که خشنود شوی و دینت به وسیله او و به دست او به‌گونه‌ای نو تازه بازگردد و حق به‌طور کامل ناب شود و باطل به صورت همه جانبه به دور افکنده شود. خدایا بر او و همه پدرانش درود فرست و ما را از هم‌نشینان و خاندانش قرار بده و در زمان بازگشتش ما را برانگیز تا در دوران او در شمار یارانش باشیم. خدایا درک قیامش را روزی ما کن و در روزگارش ما را حاضر کن و بر او درود فرست و سلام او را به ما باز رسان، درود و رحمت خدا و برکاتش بر او باد».