رویکرد جدید چین برای همکاری جهانی در تحقیقات پایه

به گزارش خبرگزاری آنا، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در نشستی که ۳۰ آوریل در شانگهای برگزار شد، اعلام کرد که تبادلات بین‌المللی و همکاری در تحقیقات پایه باید تقویت شود تا به طور مشترک با مسائل علمی بزرگ مانند تغییرات اقلیمی، انرژی، محیط زیست و سلامت و حیات مقابله شود. او تاکید کرد که چین نقش فعال‌تری در حکمرانی جهانی علم و فناوری ایفا خواهد کرد.

این رویداد که اولین سمپوزیوم در سطح عالی و اختصاصاً درباره تحقیقات پایه به ریاست شخص «شی» تلقی می‌شود، بازیگران کلیدی دولت، دانشگاه و صنعت، از جمله وزارت آموزش، وزارت علم و فناوری و روسای دانشگاه‌های برتر را گرد هم آورد.

تاکید مجدد بر تحقیقات پایه در حالی صورت می‌گیرد که چین به دنبال تقویت آنچه مقامات آن را «نوآوری اصیل» (Original Innovation) می‌نامند، است؛ اصطلاحی که به کشفیات خط‌شکن و پیشرفت‌های تکنولوژیک پیشگامانه اشاره دارد.

شی در این گردهمایی گفت: «رقابت تکنولوژیک جهانی به طور فزاینده‌ای بر حوزه‌های بنیادی و مرزی متمرکز شده است که اهمیت فزاینده نوآوری‌های اصیل و تحول‌آفرین را برجسته می‌کند.»

با وجود اینکه خروجی علمی چین در مجلات بین‌المللی همچنان قوی است، مطالعه اخیر اندیشکده آمریکایی «مؤسسه کوئینسی» نشان داده است که سهم مقالات مشترک بین‌المللی چین در میان اقتصاد‌های بزرگ پژوهشی اکنون در پایین‌ترین سطوح قرار دارد و نرخ همکاری از حدود سال ۲۰۱۸ به طور مداوم کاهش یافته است.

به‌ویژه، همکاری‌های مشترک با ایالات متحده حدود ۲۰ درصد کاهش یافته است، مخصوصاً در حوزه‌های حساسی مانند مهندسی و هوش مصنوعی.

سایه تنش‌های ژئوپلیتیک بر چشم‌انداز آینده

دنیس سایمون، پژوهشگر ارشد مؤسسه کوئینسی، با اظهار نظر درباره این روندها، خاطرنشان کرد که بین‌المللی‌سازی علمی چین به طور فزاینده‌ای با آنچه او «مناطق امن» همکاری می‌نامد، مشخص می‌شود.

او گفت: «این وضعیت نشان‌دهنده یک باز بودنِ انتخابی تحت شرایط رقابت استراتژیک شدید است. چین تشخیص می‌دهد که علوم مرزی عمیقاً بین‌المللی باقی مانده‌اند و بسیاری از حوزه‌ها (اقلیم، سلامت، فیزیک بنیادی) نیازمند همکاری جهانی هستند.»

اما به گفته سایمون، تنش‌های ژئوپلیتیک احتمالاً چشم‌انداز گسترش معنادار تبادلات را تیره می‌کند؛ وی اشاره کرد که این تبادلات به دلیل کنترل‌های شدیدتر مانند محدودیت‌های ویزا، بررسی‌های بودجه‌ای و نگرانی‌های امنیتی، بیش از پیش محدود شده است.

در این راستا، طرح جدید «ویزای K» چین که در اکتبر ۲۰۲۵ به عنوان بخشی از تلاش‌ها برای جذب استعداد‌های علمی و فناوری بین‌المللی اعلام شد، با گذشت بیش از شش ماه از راه‌اندازی رسمی، همچنان در پورتال‌های درخواست ویزا غایب است. این موضوع سوالاتی را درباره آمادگی این سیاست و موانع اجرایی آن در بحبوحه نگرانی‌های داخلی برانگیخته است.

دستورالعمل‌های جدید در حالی صادر می‌شوند که چین در ماه‌های اخیر به تقویت خوداتکایی تکنولوژیک در بخش‌های کلیدی ادامه داده است. برای مثال، در تولید نیمه‌هادی‌ها، شرکت‌های چینی بومی‌سازی ابزار‌ها و مواد تراشه‌سازی را تسریع کرده‌اند و تقاضا برای تراشه‌های داخلی در پاسخ به محدودیت‌های صادراتی ایالات متحده به شدت افزایش یافته است.

فقدان کشفیات و پیشرفت‌های بزرگ

با این حال، تحلیلگران خاطرنشان می‌کنند که با تغییر مدل نوآوری پکن از «تلاش برای رسیدن به رقبا» (Playing catch-up) به «کشف اصیل»، شکاف‌های ساختاری قابل توجهی باقی مانده است.

سایمون گفت: «این نشان‌دهنده یک واقعیت ساختاری جدید است: نوآوری‌های کاربردی دیگر نمی‌توانند شکاف‌های موجود در علوم بنیادی را جبران کنند. گلوگاه‌هایی که چین با آنها روبروست (مانند نیمه‌هادی‌ها، تئوری هوش مصنوعی، علوم کوانتومی) ریشه در کمبود‌های تحقیقات پایه دارند.»

این نگرانی در میان صاحب‌نظران سیاست‌گذاری علمی چین نیز منعکس شده است. سون فوکوان، مشاور وزارت علم و فناوری (MOST)، در یادداشتی نوشت: «کشف‌های علمی بزرگ و پیشرفت‌های تئوریک اصیل در کشور کم است.»

او نوشت: «در حوزه‌های رقابتی علم و فناوری پیشرفته بین‌المللی مانند اطلاعات کوانتومی، بیولوژی مصنوعی، علوم مغز و هوش الهام‌گرفته از مغز، بسیاری از تئوری‌های اصلی، الگوریتم‌های زیربنایی و ابزار‌های کلیدی همچنان به کشور‌های خارجی متکی هستند و توانایی دستیابی به نوآوری اصیل از صفر به یک ناکافی است.»

برای رسیدگی به این چالش‌ها، شی خواستار رویکردی «استراتژیک و هماهنگ‌تر» در علوم پایه شد که شامل تقویت طراحی‌های سطح بالا، تعیین اولویت‌های روشن‌تر و یکپارچگی بیشتر میان دانشگاه‌ها، موسسات تحقیقاتی و شرکت‌هاست؛ او خاطرنشان کرد که تلاش‌های کلیدی در نوآوری باید «صنعت‌محور» باشند.

در حالی که دانشگاه‌ها منبع اصلی پیشرفت‌های علمی و فناوری بزرگ باقی می‌مانند، پکن به طور فزاینده‌ای شرکت‌ها را تشویق می‌کند تا نقشی پیشرو در علوم مرزی ایفا کنند. سیاست‌گذاران به دنبال پر کردن شکاف‌های دیرینه بین تحقیقات آزمایشگاهی و کاربرد‌های تجاری، به‌ویژه در فناوری‌های دارای اهمیت استراتژیک هستند.

این تغییر همچنین نشان‌دهنده این باور گسترده است که شرکت‌ها نسبت به دانشگاه‌ها به تنهایی، در موقعیت بهتری برای تبدیل تحقیقات پایه به نوآوری‌های مقیاس‌پذیر قرار دارند.

اقدامات پیشنهادی جدید همچنین بر حمایت از محققان جوان، از جمله ترویج فرهنگی که در برابر شکست تحمل بیشتری دارد، با سیستم‌های ارزیابی متناسب با «ماهیت بلندمدت و عدم قطعیت‌های» علوم پایه تاکید می‌کند.

افزایش بودجه

در ماه مارس، دولت مرکزی افزایش چشمگیر بودجه علمی را اعلام کرد و ۴۲۶ میلیارد یوان (۶۲ میلیارد دلار) برای توسعه علم و فناوری در سال ۲۰۲۶ اختصاص داد که تقریباً ۱۰ درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است؛ در این میان، بودجه تحقیقات پایه با افزایش قابل توجه ۱۶.۳ درصدی رو‌به‌رو شده است.

این افزایش بودجه در مقطعی حیاتی در آغاز برنامه پنج‌ساله (۲۰۳۰-۲۰۲۶) صورت گرفت، زیرا پکن اولویت‌های مرحله بعدی توسعه ملی را تعیین کرده است. در سال ۲۰۲۵، هزینه‌های تحقیقات پایه چین برای اولین بار از ۷ درصد کل هزینه‌های تحقیق و توسعه (R&D) فراتر رفت. اگرچه این یک رکورد تاریخی است، اما تحلیلگران خاطرنشان می‌کنند که این سهم همچنان بسیار کمتر از سایر قدرت‌های علمی بزرگ است.

به عنوان مثال، در حالی که چین یکی از بزرگترین هزینه‌کنندگان در بخش تحقیق و توسعه در جهان است، داده‌های OECD و بنیاد ملی علوم ایالات متحده نشان می‌دهد که شدت تحقیقات پایه در چین همچنان بسیار کمتر از کشور‌هایی مانند ایالات متحده، ژاپن و آلمان است.