چرا حضور شبانه مردم، معادلات دشمن را برهم زد؟
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، در روزهایی که شهرهای مختلف ایران شاهد حضور خودجوش و شبانه مردم برای دعا، مناجات و اعلام همبستگی ملی است و این صحنهها بار دیگر پیوند عمیق «معنویت» و «حماسه» را در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی نمایان کرده، خبرگزاری آنا در گفتوگویی با حجتالاسلام دکتر سیدعلی میرلوحی، پژوهشگر حوزه فقه و حقوق، به بررسی ریشهها و پیامهای این رفتار جمعی پرداخته است. حجتالاسلام میرلوحی در ابتدای گفتوگو ضمن تقدیر از رسانههای دغدغهمند تأکید میکند که ورود تحلیلی به لایههای معنوی و اجتماعی این حضور شبانه مردم، ضروری و راهگشا است. او حضور مؤمنانه و خودانگیخته مردم در میدانها را «کنشی اصیل و عمیق تمدنی» دانسته و میگوید: این رفتار ریشه در هویت تاریخی و شیعی ملت ایران دارد؛ ملتی که در دل بحرانها به مناجات، توکل و همبستگی جمعی روی میآورد. مشروح این گفتوگو در ادامه میآید:
چرا مردم در دل تهدیدها به تجمعات شبانه، دعا و مناجات رو میآورند؟
در شرایطی که جامعه با بحرانها یا تهدیدهای خارجی روبهرو میشود، از نگاه دینی چه عواملی مردم را به تجمعات شبانه، دعا، مناجات و حضور جمعی سوق میدهد؟
در نگاه دینی، انسان مؤمن در زمان مواجهه با بحرانها، به جای یأس یا انفعال، به منبع قدرت مطلق یعنی خداوند پناه میبرد (مفهوم قرآنیِ فزع إلی الله). تاریکی شب در ادبیات دینی ما همواره نماد خلوت، خلوص و تقرب است. وقتی تهدیدی متوجه کیان جامعه اسلامی میشود، مردم احساس میکنند که ابزارهای مادی به تنهایی پاسخگو نیستند؛ بنابراین با حضور در تجمعات شبانه و توسل به دعا، مفهوم «توکل» را در قالب یک رفتار جمعی متجلی میکنند. علاوه بر این، در روایات ما تأکید شده که «دست خدا با جماعت است» (یدالله مع الجماعة)؛ لذا مردم به صورت شهودی دریافتهاند که دعای جمعی و حضور کنار یکدیگر، هم رحمت الهی را بیشتر جلب میکند و هم به لحاظ روانشناختی، ترس و اضطراب ناشی از بحران را به آرامش تبدیل میسازد.
انگیزههای ایمانی مردم برای حمایت از وطن و حضور جمعی
در آموزههای اسلامی، مهمترین انگیزههای ایمانی و اخلاقی مردم برای حمایت از وطن، همبستگی اجتماعی و حضور در صحنههای جمعی چیست؟
اسلام دینی کاملاً اجتماعی است و ایمان را صرفاً در دایره فردی محدود نمیکند. مهمترین انگیزه، مفهوم «اخوت دینی» و «سرنوشت مشترک» است. پیامبر اکرم (ص) جامعه اسلامی را به یک پیکر واحد تشبیه کردهاند که اگر عضوی به درد آید، سایر اعضا بیقرار میشوند. انگیزه دوم، دفاع از «بیضه اسلام» (کیان و مرزهای جامعه اسلامی) است که در فقه ما یک واجب شرعی است. همچنین، گزاره مشهور «حُبُّ الوَطَنِ مِنَ الإیمان» نشان میدهد که دفاع از آب و خاک و همبستگی با هموطنان، نه یک امر صرفاً ملیگرایانه، بلکه بخشی از کمالِ ایمان یک مسلمان محسوب میشود.
ریشههای عاشوراییِ حضور شبانه مردم با قرآن و دعا
وقتی مردم در شبها با قرائت دعا، قرآن یا حضور در میدانها ابراز همراهی میکنند، این رفتار از نظر دینی چه ریشههایی دارد؟
زیباترین ریشه تاریخی این رفتار، در شب عاشورا تجلی دارد. شبی که امام حسین (ع) و یارانشان آن را به دو بخش تقسیم کردند: زمزمه مناجات و تلاوت قرآن، و همزمان آمادهسازی سلاحها و خندقها برای دفاع فردا. این یعنی «پیوند حماسه و معنویت». حضور شبانه مردم در میادین با قرآن و دعا، دقیقاً بازتولید همان فرهنگ است. این رفتار نشان میدهد که مقاومت ما یک مقاومت کور یا صرفاً مبتنی بر خشونت نیست، بلکه مقاومتی است که ریشه در اتصال به آسمان دارد. شبزندهداری در میادین، پیام روشنی برای دشمن دارد: ملتی که سلاحش در کنار تجهیزات نظامی، اشک، دعا و توسل است، با هیچ تهدید مادی از پا درنمیآید.
بهرهگیری از سیره اهل بیت (ع) برای فهم این حضور گسترده
چگونه میتوان از سیره اهل بیت (ع) برای فهم پدیده حضور گسترده مردم در زمانهای دشوار و حساس بهره گرفت؟
در سیره معصومین (ع)، حضور و مشارکت مردم، رکن اساسی در عبور از بحرانهاست. در جنگ احزاب (خندق)، پیامبر شخصاً در کنار مردم کلنگ میزدند و همزمان با زمزمههای معنوی، روحیه جمعی را بالا میبردند. امیرالمؤمنین (ع) در عهدنامه مالک اشتر میفرمایند که ستون دین و سپر در برابر دشمنان، توده مردم (عامة الأمة) هستند. وقتی مردم امروز در زمانهای حساس به میدان میآیند، در واقع لبیک به همان سیره است که میگوید حفظ نظام اسلامی یک تکلیف همگانی است و رهبر و الگوهای دینی، همواره در متن جامعه و دوشادوش مردم در سختیها حضور دارند.
نقش خطباء: لنگر آرامش و امید در شبهای بحرانی
خطباء دینی چه نقشی در تقویت امید، آرامش روانی و روحیه معنوی مردم در چنین شبهای ویژهای دارند؟
نقش خطبا در این شرایط، اجرای دقیقِ «جهاد تبیین» توأم با تزریق «سکینه و آرامش» است. در زمان بحران، بازار شایعات و جنگ روانی دشمن داغ است. خطیب دینی باید به مثابه یک لنگرگاه آرامش عمل کند. وظیفه آنها دو بُعد دارد: اول، یادآوری سنتهای الهی و وعدههای تخلفناپذیر خداوند (مانند إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرکُم) که باعث تقویت امید میشود. دوم، تبیین عقلانی و منطقی از شرایط موجود تا هیجانات کاذب جای خود را به بصیرت و مقاومت آگاهانه بدهند. خطیب نباید فقط تهییج کند، بلکه باید ترسها را مدیریت کرده و شجاعت مؤمنانه را در دلها بیدار سازد.
نسبت سهگانه «احساس تکلیف»، «دفاع از جامعه» و «حضور جمعی»
از دیدگاه معارف دینی، رابطه میان «احساس تکلیف»، «دفاع از جامعه» و «حضور جمعی» چگونه تعریف میشود؟
این سه مفهوم در یک منظومه و در امتداد هم قرار دارند. «احساس تکلیف» موتور محرک است؛ یعنی مؤمن میداند که در قبال جامعه خود بیمسئولیت نیست (کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مَسئول). هدفِ این تکلیف، «دفاع از جامعه» در برابر شرور و تهدیدات است. اما روشِ تحقق این هدف چیست؟ «حضور جمعی». اسلام قدرت فردی را برای دفع تهدیدات کلان کافی نمیداند. دفاع از کیان جامعه، نیازمند اراده به هم پیوسته است. در واقع حضور جمعی، «مقدمه واجب» برای انجام تکلیفِ دفاع از جامعه است.
راهکارهای تثبیت شور معنوی تجمعات
چطور میتوان شور معنوی این تجمعات را به فرصتی برای ارتقای اخلاق، وحدت و تقویت معنویت تبدیل کرد؟
برای تبدیل این «شور» به «شعور» و سرمایه ماندگار اجتماعی، باید دو کار انجام دهیم:اولاً، این همدلیهای مقطعی را به شبکههای همبستگی محلی و اجتماعی گره بزنیم. مردمی که برای دفاع از کشور در یک میدان جمع میشوند و دعا میخوانند، دلهایشان به شدت نرم و آماده است. باید از این فضا برای ترویج فرهنگ مواسات، کمک به نیازمندان، گذشت و مهربانی در سطح محلات استفاده کرد. ثانیاً، باید پیام این تجمعات را فراتر از سلیقههای سیاسی تعریف کنیم. این تجمعات چتری است برای همه کسانی که به ایران و اسلام علاقه دارند. اگر این ظرفیت توسط نخبگان و رسانهها به درستی مدیریت شود، میتواند بسیاری از شکافهای اجتماعی را ترمیم کرده و به یک وحدت پایدار ملی و ارتقای سطح معنویت در زندگی روزمره تبدیل شود. به عنوان جمعبندی عرایضم باید به یک نکته کلیدی اشاره کنم: بزرگترین خطای محاسباتی دشمنان ما در تمام این سالها، نادیده گرفتن همین «قدرت نرم معنوی» بوده است. آنها معادلات خود را صرفاً بر اساس ابزارهای مادی و فشارهای رسانهای میچینند، غافل از اینکه در جامعه اسلامی ایران، مؤلفهای به نام «ایمان جمعی»، «توکل» و «امید به نصرت الهی» وجود دارد که تمام محاسبات مادی را بر هم میزند. این تجمعات شبانه، این دستهای رو به آسمان و این ایستادگی در کنار یکدیگر، در واقع یک رزمایش معنوی است. این حضور به همه دنیا پیام داد که ملت ما، در عین تفاوت سلیقهها، وقتی پای دفاع از امنیت، دین و کیان کشور به میان میآید، به معنای واقعی کلمه «یَدِ واحده» (یک دست و یکپارچه) هستند. امیدوارم این سرمایه عظیم اجتماعی و این شورِ آمیخته با شعور، با درایت نخبگان فرهنگی و رسانهای ما، به سکویی برای تقویت اخلاق عمومی، وحدت ملی و همدلیِ پایدار تبدیل شود.
انتهای پیام/
