هشدار یک استاد ارتباطات؛ بدون سواد رسانهای در جنگ روایتها مغلوب میشویم
لیلا وصالی، عضو هیأت علمی دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی در گفتوگو با خبرنگار آنا، درباره لزوم افزایش سواد رسانهای در بحران جنگ، اظهار کرد: در زمان جنگها و بحرانها، یک موضوع اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند و آن این است که بدانیم بخش مهمی از هر جنگ، جنگ رسانهای است. جنگ رسانهای همیشه بخشی از یک جنگ اصلی و تعیینکننده محسوب میشود.
وی افزود: ما باید بدانیم در جریان جنگ رسانهای، چگونه از ابزارها و امکانات رسانهای برای هدایت احساسات، افکار و ادراک مردم استفاده میشود.
وصالی ادامه داد: همانطور که نظریهپردازان حوزه رسانه مطرح میکنند، استفاده از کلمات، انتخاب عبارات، حذف یا برجستهسازی موضوعات، همگی نشان میدهد که رویکرد یک رسانه نسبت به مسائل مختلف چیست. رسانهها معمولاً در جهت منافع صاحبان خود حرکت میکنند.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی، گفت: حتی رسانههایی که ادعا میکنند «بیایدئولوژی» هستند، خودشان حامل نوعی ایدئولوژیاند. ایدئولوژی چه از طریق بیان و چه از طریق کتمان، با زبان و واژهها منتقل میشود و شناخت این فرایند نیازمند سواد رسانهای است.
وصالی با بیان اینکه در جنگها، کلمات مانند تلههایی عمل میکنند که ذهن انسانها را شکار میکنند؛ تاکید کرد: در حوزه رسانهای، انواع مختلفی از جنگ وجود دارد که برخی از آنها شامل جنگ روانی، جنگ روایتها، جنگ شناختی و جنگ سایبری هستند. شناخت این انواع جنگ به ما کمک میکند، بدون اینکه مغلوب رسانهها شویم، در برابر پیامهایی که میتوانند اعصاب و روان ما را به هم بریزند، قدرت تشخیص پیدا کنیم.
وی، ادامه داد: سواد رسانهای به ما کمک میکند که در شرایطی که با حجم عظیمی از اطلاعات و پیامهای متناقض مواجه میشویم، دچار سردرگمی نشویم و ندانیم کدام طرف ماجرا درست میگوید. این سواد، قدرت تشخیص درست از غلط را به ما میدهد و ابزار نشانهشناسی در اختیارمان میگذارد تا مسیر خود را در این آشفتگی اطلاعاتی پیدا کنیم.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی، گفت: در بحث سواد رسانهای، نظریههای مهمی وجود دارد که توسط اندیشمندان معتبر این حوزه ارائه شدهاند. از جمله نظریات الیزابت نول-نویمان، مارشال مکلوهان و سایر نظریهپردازان ارتباطات. مارشال مکلوهان در حوزههایی مانند «دهکده جهانی»، «حباب اطلاعاتی» و «منطق رسانهای» به ما کمک میکند جهتگیری رسانهها را بهتر درک کنیم.
وی ادامه داد: در کتاب «اقتصاد سیاسی ارتباطات»، به رابطه میان اقتصاد، سیاست و رسانه پرداخته میشود و توضیح داده میشود که رسانهها چگونه فارغ از ظاهر زبانی خود، در خدمت منافع اقتصادی و سیاسی صاحبانشان عمل میکنند. مکلوهان تأکید میکند که «رسانه، خودِ پیام است»؛ یعنی ساختار و منطق یک رسانه، بیش از محتوای ظاهری آن، پیام اصلی را منتقل میکند.
وصالی، اظهار کرد: او رسانه را مانند یک ساختار موزاییکی میبیند که هر پیام، قطعهای از یک تصویر بزرگتر است و همه این قطعات در نهایت یک هدف کلی را دنبال میکنند؛ بنابراین باید هر پیام را در چارچوب هدف کلی آن رسانه تحلیل کرد.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی، گفت: در نظریات مارکسیستی نیز به این موضوع اشاره میشود که چگونه از طبقات اجتماعی و شکافهای اجتماعی برای پیشبرد اهداف استفاده میشود؛ بهگونهای که یک جریان اقلیت، بهعنوان جریان غالب به ذهن مخاطب القا میشود و فرد تصور میکند در اقلیت قرار دارد.
وصالی ادامه داد: یکی از مهمترین بخشهای جنگ رسانهای، عملیات روانی است. هدف اصلی عملیات روانی، برهم زدن آرامش روانی مردم و گرفتن واکنشهایی مطابق خواست طراحان جنگ است. رسانهها بارها نشان دادهاند که با طرح یک موضوع، حتی بدون تحقق واقعی آن، میتوانند آن را در افکار عمومی محقق کنند.
وی گفت: برای مثال، اعلام کمبود مواد غذایی میتواند باعث هجوم مردم به فروشگاهها و خرید بیش از حد شود. این رفتار، کمبود واقعی ایجاد میکند و همین امر تصور اولیه رسانه را به واقعیت تبدیل میکند.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: در جنگ سوریه، پیش از آنکه جنگ بهصورت فیزیکی وارد شود، جنگ شناختی شدیدی جریان داشت. به مردم القا میشد که اگر تهدیدها خارج از مرزها مهار نشوند، به داخل کشور منتقل میشوند. همزمان، نیروهای مدافع منطقه در جنگ شناختی متهم میشدند و به مردم عراق و سوریه القا میشد که ایران به دنبال سلطه بر کشورهای آنهاست.
وصالی بیان کرد: در داخل ایران نیز اینگونه القا میشد که منابع کشور به خارج منتقل میشود یا امنیت داخلی به خطر افتاده است. این دوگانهسازیها باعث بدبینی متقابل میان ملتها شد و زمینه را برای حضور نیروهای خارجی فراهم کرد.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی، تاکید کرد: نتیجه این جنگ شناختی، تضعیف جبهه مقاومت، کاهش اعتماد و در نهایت واگذاری میدان به دشمن بود. قبل از هر جنگ زمینی، مرزهای فکری و ذهنی مردم شکسته میشود تا راه برای اقدامات بعدی باز شود.
وصالی، افزود: جنگ شناختی بر درک، احساس خطر، و اولویتهای ذهنی مردم تمرکز دارد. گاهی مردم نسبت به خطر واقعی بیتفاوت میشوند و نسبت به موضوعات بیخطر، دچار اضطراب میشوند. جنگهای واقعی، اغلب محصول موفقیت جنگهای شناختی و رسانهای هستند.
دفاع از جنگ بدون درک آسیب، نشانه اختلال شناختی است
وی، گفت؛ امروز میبینیم افرادی که آسیب جنگ را ندیدهاند، حتی خواهان حمله نظامی میشوند؛ این نشاندهنده اختلال در درک شناختی آنهاست. جنگ شناختی عمدتاً با استفاده از رسانه و ابزارهای ارتباطی، در خدمت قدرتهای بزرگ قرار میگیرد.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی، اضافه کرد: در تاریخ، نمونههای متعددی از این نوع جنگ وجود دارد؛ از جنگ جهانی دوم گرفته تا حمله مغولها، که با وعده اماننامه، افراد را به خیانت و همکاری با دشمن وادار میکردند و سپس همان افراد قربانی میشدند.
وصالی، تاکید کرد: بنابراین؛ باید همیشه از خود بپرسیم که آیا رسانهای که از آن استفاده میکنیم، سود و زیانش با ما یکی است؟، آیا آسیبی که به ما میزند، به خودش هم میزند؟، رسانهها معمولاً با زبان مخاطب صحبت میکنند، اما این به معنای همسویی با منافع مخاطب نیست. همانطور که شبکههای برونمرزی ایران به زبانهای مختلف فعالیت میکنند، اما اهداف جمهوری اسلامی را دنبال میکنند، شبکههای فارسیزبان خارجی نیز الزاماً منافع مردم ایران را نمایندگی نمیکنند.
عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی، گفت: درک این مسئله، یکی از پایههای سواد رسانهای است. اگر بدانیم یک رسانه چه اهدافی دارد، بهتر میتوانیم پیامهایش را تحلیل کنیم و بفهمیم در جنگ رسانهای و جنگ شناختی، چگونه با ما مواجه میشود.
وی در پایان، تاکید کرد: رسانه همان پیام است و فهم این اصل، ما را در برابر جنگ رسانهای و شناختی مصونتر میکند.
انتهای پیام/
