ابزارهای رایگان شرکت مالک چت جیپیتی قابل اعتماد نیست
ارائه خدمات رایگان در صنعت فناوری طی دو دهه گذشته به یک راهبرد فراگیر تبدیل شده است؛ راهبردی که در ظاهر با هدف توسعه زیستبوم، تسهیل نوآوری و حمایت از توسعهدهندگان شکل گرفته، اما در لایههای زیرین خود منطق اقتصادی پیچیدهتری را دنبال میکند. سکوهای بزرگ فناوری با ارائه رابطهای برنامهنویسی رایگان، اعتبار آزمایشی، نسخههای بدون هزینه و ابزارهای هوش مصنوعی رایگان تلاش میکنند بیشترین تعداد کاربر و توسعهدهنده را جذب کنند.
جیسون کالاکانیس، کارآفرین و سرمایهگذار آمریکایی، در یکی از برنامههای تحلیلی خود هشدار داده است که اگر توسعهدهنده بود «هرگز با سم آلتمن کار نمیکرد» و استفاده گسترده از ابزارهای رایگان را نوعی تله راهبردی دانست که در آن شرکت ارائهدهنده «رفتار کاربران را مطالعه میکند و در صورت لزوم نوآوریهای آنها را بازتولید میکند». در ادامه ویدئویی از این گفتوگو را مشاهده میکنید که رسانههای رسمی بینالمللی منتشر کردند.
چرایی این رویکرد را باید در مدلهای سکو محور جستوجو کرد. اقتصاد سکو بر پایه ایجاد شبکهای از کاربران و توسعهدهندگان بنا شده است؛ هرچه تعداد استفادهکنندگان بیشتر باشد، ارزش شبکه افزایش مییابد. ارائه خدمات رایگان در این میان حکم دروازه ورود را دارد. توسعهدهندهای که از یک زیرساخت رایگان برای ساخت اپلیکیشن خود استفاده میکند، به تدریج معماری محصولش را بر همان بستر بنا میکند و تغییر آن در آینده پرهزینه خواهد بود. این همان پدیده قفلشدگی فناورانه است که پژوهشگران اقتصاد دیجیتال به آن اشاره کردهاند.
نمونههای تاریخی متعددی نشان میدهد این راهبرد تازگی ندارد. مایکروسافت در دهه ۱۹۹۰ با گسترش زیستبوم توسعهدهندگان پیرامون ویندوز، ابتدا بستر را در اختیار دیگران گذاشت و سپس محصولات رقیب را عرضه کرد؛ موضوعی که بعدها در پروندههای ضدانحصار نیز مورد بررسی قرار گرفت.
شبکههای اجتماعی نیز همین مسیر را طی کردند. فیسبوک با ارائه دسترسی گسترده به توسعهدهندگان، زیستبومی عظیم ساخت و سپس سیاستهای دسترسی به داده را محدود کرد. توسعه خدمات رایگان همچنین به شرکتها امکان میدهد رفتار توسعهدهندگان را مطالعه کنند. هر درخواست، هر خطا و هر الگوی مصرف، دادهای ارزشمند درباره نیازهای بازار فراهم میکند. کالاکانیس در همان اظهارات جنجالی که بالاتر دیدیم، تصریح کرده است که شرکتهای بزرگ «دادههای استفاده را تحلیل میکنند تا بفهمند کدام کاربردها جذابتر است» و این فرایند میتواند به بازتولید مستقیم ایدهها منجر شود.
اقتصاد نظارتی و ارزش پنهان دادهها
مدل اقتصادی پشت خدمات رایگان بیش از هر چیز بر ارزش دادهها تکیه دارد. مفهوم اقتصاد نظارتی که شوشانا زوبوف در کتاب The Age of Surveillance Capitalism مطرح کرده، توضیح میدهد چگونه دادههای رفتاری کاربران به ماده خام تولید سود تبدیل میشود.
پژوهشهای دانشگاهی منتشرشده در پایگاه arXiv نشان میدهد کاربران اغلب بدون درک کامل از پیامدهای اشتراکگذاری دادهها با سیاستهای حریم خصوصی موافقت میکنند. مطالعهای با عنوان Dark Patterns after the GDPR نشان داده طراحی رابطهای کاربری میتواند کاربران را به پذیرش گستردهتر جمعآوری داده سوق دهد. این یافتهها نشان میدهد رایگان بودن خدمات لزوماً به معنای نبود هزینه نیست، بلکه هزینه در قالب داده پرداخت میشود.
خدمات رایگان هوش مصنوعی نمونه بارزی از این روند است. کاربری که متن، تصویر یا کد خود را در یک سامانه هوش مصنوعی وارد میکند، دادهای تولید میکند که برای بهبود مدلها و تحلیل تجاری ارزشمند است. این موضوعی است که چندی پیش توسط خبرگزاری انگلیسی رویترز به آن پرداخت شد. البته مقالههای پژوهشی مختلفی نیز تأییدش میکنند از جمله اثری در Nature Machine Intelligence که به ارزش دادههای تعاملی در ارتقای مدلهای یادگیری ماشین اشاره میکند.
شبکههای اجتماعی سالهاست از همین منطق پیروی میکنند. فیسبوک که اکنون زیرمجموعه شرکت متا است، خدمات رایگان ارائه میدهد اما درآمد اصلی خود را از تبلیغات هدفمند کسب میکند. گزارش مالی شرکت متا در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد بخش عمده درآمد از تبلیغات تأمین میشود. موتورهای جستوجو نیز از تحلیل دادههای جستوجو برای بهینهسازی تبلیغات بهره میبرند.
وابستگی فناورانه و تغییر قواعد بازی
ارائه خدمات رایگان فقط به جمعآوری داده محدود نمیشود؛ ایجاد وابستگی بلندمدت هدفی مهمتر است. توسعهدهندهای که محصول خود را بر پایه یک زیرساخت رایگان بنا میکند، پس از رشد کاربر ناگزیر به پرداخت هزینه خواهد شد. مدل فریمیوم دقیقاً بر همین اساس طراحی شده است. تحلیل رسانهای درباره مدل فریمیوم توضیح میدهد چگونه نسخه رایگان کاربران را جذب و نسخه پولی درآمدزایی میکند:
شرکتهای فناوری گاهی پس از جذب گسترده کاربران، شرایط استفاده را تغییر میدهند. نمونهای از اعتراض توسعهدهندگان به تغییر سیاستهای دسترسی به API در گزارشی از «د ـ ورج» درباره محدودیتهای جدید توییتر در سال ۲۰۲۳ منعکس شده است. این تغییرات نشان میدهد وابستگی زیرساختی میتواند قدرت چانهزنی کاربران را کاهش دهد.
کالاکانیس در اظهارات خود تأکید کرده است که شرکتهای بزرگ «حق دارند نحوه استفاده شما را مطالعه کنند» اما هشدار داده این مطالعه میتواند به رقابت مستقیم با همان توسعهدهندگان منجر شود. او این رویکرد را مشابه رفتار تاریخی شرکتهایی دانست که ابتدا زیستبوم میسازند و سپس بهترین ایدهها را درون خود جذب میکنند. چندی پیش گزارشی از سوی سی.ان.بی.سی آمریکا نیز به همین موضوع پرداخته بود.
جمعآوری داده و پیامدهای مالی پنهان
ابعاد مالی بهرهبرداری از دادهها تنها به تبلیغات محدود نمیشود. تحلیل کلانداده میتواند به قیمتگذاری پویا و شخصیسازی پیشنهادها منجر شود. گزارشی از وال استریتژورنال نشان داده برخی شرکتها بر اساس دادههای رفتاری کاربران قیمتهای متفاوتی ارائه میکنند، چنین رویکردی میتواند به تبعیض قیمتی نامرئی بینجامد.
ذخیره طولانیمدت دادهها نیز ریسکهای امنیتی ایجاد میکند. گزارش سالانه آی.بی.ام درباره هزینه نقض دادهها نشان میدهد میانگین هزینه هر رخداد نشت اطلاعات در سالهای اخیر به میلیونها دلار رسیده است این هزینهها در نهایت میتواند به کاربران و کسبوکارهای کوچک منتقل شود.
پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیا خدمات رایگان واقعاً رایگان هستند یا هزینه آنها به شکلی نامرئی پرداخت میشود. اظهارات جیسون کالاکانیس که هشدار داده استفاده بیمحابا از ابزارهای رایگان میتواند توسعهدهندگان را در موقعیت آسیبپذیر قرار دهد، بخشی از یک بحث گستردهتر درباره شفافیت، رقابت و حقوق داده است.
انتهای پیام/
