بارورسازی هدفمند ابرها، راهی برای انطباق بارش با مراحل حساس رشد محصولات دیم است
بارورسازی ابرها، اگرچه جایگزین سامانههای طبیعی بارشی و مدیریت منابع آب نیست، میتواند در شرایط جوی مناسب به تقویت فرایندهای طبیعی بارش کمک کند.
در همین زمینه، آناتک با دکتر «سید علی المدرسی»، استاد تمام جغرافیا و متخصص ژئومورفولوژی، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و سنجش از دور دانشگاه آزاد اسلامی، درباره ظرفیت این فناوری برای بهبود بارش در مناطق دیمخیز ایران، شرایط علمی اجرای آن و ضرورت ارزیابی دقیق نتایج گفتوگو کرده است.
بارورسازی ابرها از نظر علمی چگونه انجام میشود و این فناوری تحت چه شرایط جوی میتواند به افزایش بارندگی منجر شود؟
بارورسازی ابرها یکی از روشهای اصلاح محدود فرایندهای طبیعی جو است که با هدف افزایش بازده بارش از ابرهای موجود انجام میشود. برای درک این فناوری باید به این نکته توجه داشت که تشکیل ابر و بارندگی، دو فرایند مرتبط اما متفاوت هستند. وجود ابر لزوما به معنای وقوع بارش مؤثر نیست. در بسیاری از ابرها، قطرات آب بسیار ریز هستند و فرصت یا شرایط لازم برای تبدیل شدن به قطرات بزرگتر و سقوط به سطح زمین را ندارند.
المدرسی: وجود ابر لزوما به معنای وقوع بارش مؤثر نیست
در فرایند بارورسازی، تلاش میشود با وارد کردن هستههای مناسب به داخل ابر، فرایندهای فیزیکی تشکیل قطرات باران یا بلورهای برف تقویت شوند. این فناوری عمدتاً به دو روش انجام میشود. در روش نخست که بارورسازی سرد یا یخزا نام دارد، از موادی مانند یدید نقره استفاده میشود. این ماده در ابرهای دارای آب فوقسرد، یعنی ابرهایی که قطرات آب در آنها با وجود دمای زیر صفر همچنان به حالت مایع باقی ماندهاند، بهعنوان هسته تشکیل بلورهای یخ عمل میکند.
با تشکیل بلورهای یخ و رشد آنها از طریق جذب بخار آب و برخورد با قطرات فوقسرد، امکان تشکیل برف یا ذرات بارشی بزرگتر فراهم میشود. این روش بهویژه در برخی ابرهای کوهستانی زمستانه، از پشتوانه علمی و شواهد اثباتشدهتری برخوردار است.
روش دوم، بارورسازی گرم یا رطوبتدوست است. در این روش از ذرات نمکی و مواد رطوبتدوست استفاده میشود تا اندازه و توزیع قطرات آب در ابر تغییر کند و فرایند برخورد و ادغام قطرات تسریع شود. هدف این است که قطرات کوچک آب به قطرات بزرگتر تبدیل شوند و احتمال وقوع بارش افزایش یابد.
البته نکته بسیار مهم این است که هیچیک از این دو روش بدون وجود شرایط طبیعی مناسب موفق نخواهد بود. برای موفقیت عملیات، ابتدا باید ابری با ساختار میکروفیزیکی مستعد بارش وجود داشته باشد. همچنین رطوبت کافی و جریانهای صعودی مناسب برای تداوم رشد ابر ضروری است. از سوی دیگر، شرایط دمایی و دینامیکی جو نیز باید بهگونهای باشد که ماده بارورساز بتواند فعال شود و قطرات آب به ذرات بارشی تبدیل شوند.
بنابراین، بارورسازی نمیتواند جایگزین رطوبت جوی، سامانههای بارشی و فرایندهای طبیعی جو شود. بر اساس ارزیابی سازمان جهانی هواشناسی، شواهد علمی درباره اثرگذاری برخی روشهای بارورسازی، بهویژه در ابرهای کوهستانی زمستانه دارای آب فوقسرد، قابل توجه است؛ اما نمیتوان این نتایج را به همه انواع ابرها تعمیم داد.
آیا شرایط اقلیمی و جوی مناطق دیمخیز ایران برای اجرای عملیات بارورسازی ابرها مناسب است؟
به اعتقاد من، بخشی از مناطق دیمخیز ایران ظرفیت مناسبی برای اجرای هدفمند این فناوری دارند، اما نمیتوان تمام مناطق دیمخیز کشور را از نظر بارورسازی مستعد دانست.
ایران از نظر جغرافیایی تنوع اقلیمی و توپوگرافی قابل توجهی دارد. وجود رشتهکوههای البرز و زاگرس، ارتفاعات مرکزی، تفاوتهای دمایی و تغییرات فصلی سامانههای جوی، فرصتهای متفاوتی برای تشکیل ابر و بارش ایجاد میکند.
در مناطق غربی و شمال غربی کشور، بهویژه در بخشهایی از زاگرس و ارتفاعات، سامانههای بارشی زمستانه و برخورد جریانهای مرطوب با ناهمواریها میتوانند شرایط مناسبی برای تشکیل ابرهای کوهستانی فراهم کنند. این موضوع از نظر بارورسازی اهمیت دارد؛ زیرا صعود اجباری هوا در دامنههای کوهستانی میتواند به تشکیل ابرهایی منجر شود که در شرایط خاص، دارای آب فوقسرد و قابلیت تقویت بارش هستند.
المدرسی: در مناطق دیمخیز، مسئله فقط میزان بارندگی نیست؛ بلکه زمان وقوع بارش، توزیع مکانی آن و میزان انطباق بارندگی با مراحل حساس رشد محصولات کشاورزی نیز اهمیت دارد
در مناطق دیمخیز، مسئله فقط میزان بارندگی نیست؛ بلکه زمان وقوع بارش، توزیع مکانی آن و میزان انطباق بارندگی با مراحل حساس رشد محصولات کشاورزی نیز اهمیت دارد. برای مثال، افزایش بارش در ابتدای فصل کشت ممکن است از نظر کشاورزی ارزش متفاوتی نسبت به افزایش همان مقدار بارش در پایان فصل داشته باشد.
از این رو، پیشنهاد من این است که مناطق دیمخیز کشور با تلفیق سه دسته اطلاعات شناسایی شوند. نخست، اطلاعات اقلیمی و هواشناسی شامل رطوبت، دما، مسیر سامانههای بارشی و فراوانی ابرهای مستعد است. دسته دوم، اطلاعات توپوگرافی مانند ارتفاع، شیب و جهت دامنهها و موقعیت حوضههای آبریز را در بر میگیرد. دسته سوم نیز اطلاعات سنجش از دور، شامل پوشش و دمای ابر، ساختار سامانههای ابری، توزیع مکانی بارش و تغییرات زمانی آن است.
در این زمینه، استفاده از تصاویر ماهوارهای، دادههای راداری هواشناسی، مدلهای عددی پیشبینی وضع هوا و تحلیلهای سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) میتواند به تعیین مناطق اولویتدار کمک کند.
به اعتقاد من، به جای اجرای عملیات گسترده و یکسان در سراسر کشور، بهتر است ابتدا مناطقی که بیشترین احتمال موفقیت را دارند شناسایی شوند و سپس عملیات در آنها بهصورت آزمایشی و با ارزیابی علمی انجام شود.
چه نوع ابرهایی قابلیت بارورسازی دارند و آیا تمام سامانههای بارشی کشور امکان استفاده از این فناوری را دارند؟
خیر؛ این تصور که هر ابری را میتوان بارورسازی کرد، از نظر علمی صحیح نیست. قابلیت بارورسازی به ساختار فیزیکی، ارتفاع، دما، میزان رطوبت، ضخامت ابر و شرایط دینامیکی آن بستگی دارد.
یکی از مهمترین گروههای ابرهایی که قابلیت بررسی برای بارورسازی دارند، ابرهای کوهستانی هستند. این ابرها در اثر برخورد تودههای هوای مرطوب با ارتفاعات و صعود هوا تشکیل میشوند. این ابرها در شرایط مناسب، بهویژه در فصل سرد، میتوانند دارای آب فوقسرد باشند و به همین دلیل از مهمترین اهداف بارورسازی یخزا محسوب میشوند.
گروه دیگری از ابرهای قابل بررسی، ابرهای کومولوس و کومولونیمبوس هستند که بر اثر صعود و همرفت هوا شکل میگیرند. برخی از این ابرها قابلیت بارورسازی رطوبتدوست دارند، اما به دلیل تغییرات سریع و پیچیدگی دینامیکی، ارزیابی اثر بارورسازی در آنها دشوارتر است.
همچنین برخی ابرهای مرتبط با جبهههای سرد و گرم، بهویژه در شرایطی که دارای آب فوقسرد باشند، قابلیت استفاده از روشهای بارورسازی یخزا را دارند.
المدرسی: باید از فناوریهای سنجش از دور و رادارهای هواشناسی برای تشخیص ویژگیهای فیزیکی ابرها استفاده کرد و سپس درباره انجام عملیات تصمیم گرفت. صرف مشاهده تصاویر ماهوارهای و وجود پوشش ابری، دلیل کافی برای آغاز عملیات بارورسازی نیست
در مقابل، ابرهای بسیار نازک، ابرهایی که رطوبت کافی ندارند، ابرهایی که تقریبا تمام آب قابل بارش خود را تخلیه کردهاند و ابرهایی که از شرایط میکروفیزیکی مناسب برخوردار نیستند، اهداف مناسبی برای بارورسازی محسوب نمیشوند. همچنین سامانههای همرفتی بسیار شدید و طوفانهای پیچیده، به دلیل انرژی و تغییرات طبیعی زیاد، از نظر اثبات اثر بارورسازی با دشواری جدی مواجه هستند.
بنابراین، برای ایران نمیتوان یک نسخه واحد ارائه کرد. ممکن است یک سامانه بارشی که وارد غرب کشور میشود، در بخشی از مسیر خود شرایط مناسبی برای بارورسازی داشته باشد، اما همان سامانه در بخش دیگری از مسیر فاقد چنین شرایطی باشد. این موضوع اهمیت پایش لحظهای و پیوسته سامانههای جوی را نشان میدهد.
به نظر من، باید از فناوریهای سنجش از دور و رادارهای هواشناسی برای تشخیص ویژگیهای فیزیکی ابرها استفاده کرد و سپس درباره انجام عملیات تصمیم گرفت. صرف مشاهده تصاویر ماهوارهای و وجود پوشش ابری، دلیل کافی برای آغاز عملیات بارورسازی نیست.
بارورسازی ابرها تا چه میزان میتواند مقدار بارش را افزایش دهد؟ آیا میتوان میزان افزایش بارندگی را پیشبینی و اندازهگیری کرد؟
این سؤال یکی از مهمترین و در عین حال پیچیدهترین مباحث علمی در حوزه بارورسازی ابرهاست. در این زمینه باید بین دو موضوع تفاوت قائل شویم: نخست، مقدار بارندگی که در منطقه هدف اتفاق میافتد و دوم، مقدار بارندگی اضافی که واقعا در نتیجه عملیات بارورسازی ایجاد شده است. این دو الزاما برابر نیستند.
برای مثال، ممکن است پس از اجرای عملیات بارورسازی، در یک منطقه ۳۰ میلیمتر بارندگی ثبت شود؛ اما اگر بدون انجام این عملیات نیز ۲۷ میلیمتر باران میبارید، سهم قابل انتساب به بارورسازی فقط ۳ میلیمتر خواهد بود، نه ۳۰ میلیمتر.
بر اساس گزارش ارزیابی دفتر پاسخگویی دولت آمریکا در سال ۲۰۲۴، میزان افزایش بارش در مطالعات بررسیشده از صفر تا حدود ۲۰ درصد متغیر بوده است. این دامنه نشان میدهد که میزان اثرگذاری بارورسازی به نوع ابر، شرایط محیطی، روش اجرا و کیفیت ارزیابی وابسته است. بنابراین، نمیتوان یک عدد ثابت را برای همه مناطق ایران اعلام کرد.
اما درباره امکان پیشبینی و اندازهگیری میزان افزایش بارندگی باید گفت که این کار امکانپذیر است، ولی باید با روش علمی و همراه با بیان عدمقطعیت انجام شود.
المدرسی: پیشنهاد تخصصی من این است که در ایران، ارزیابی بارورسازی ابرها در قالب یک طرح پژوهشی چندساله، با مناطق هدف و کنترل مشخص و با استفاده همزمان از دادههای ماهوارهای، راداری و زمینی و همچنین مدلهای عددی انجام شود
در این زمینه، چهار ابزار اهمیت ویژهای دارند. نخست، سنجش از دور ماهوارهای است. با استفاده از تصاویر ماهوارههای هواشناسی و محصولات بارش ماهوارهای میتوان ساختار سامانههای ابری، تغییرات زمانی و مکانی ابرها و الگوی بارندگی را بررسی کرد.
ابزار دوم، رادارهای هواشناسی هستند که امکان بررسی ساختار عمودی و افقی ابرهای بارشی، شدت بازتابندگی، حرکت سامانهها و تحول هیدرومتئورهای داخل ابر را فراهم میکنند. رادارهای دوپلاریزاسیون نیز در تشخیص نوع و ویژگی ذرات بارشی قابلیتهای بیشتری دارند.
ابزار سوم، ایستگاههای زمینی و بارانسنجی است. اندازهگیری واقعی بارندگی در منطقه هدف و مناطق کنترل، برای ارزیابی اثر عملیات ضروری است.
چهارمین ابزار نیز مدلسازی عددی و تحلیل آماری است. در این روش باید شرایط جوی با اجرای فرضی عملیات بارورسازی و بدون آن شبیهسازی شود و نتایج بهدستآمده با دادههای واقعی مقایسه شوند. البته مدلسازی بهتنهایی اثباتکننده اثر بارورسازی نیست و باید در کنار مشاهدات میدانی و ارزیابی آماری قرار گیرد.
پیشنهاد تخصصی من این است که در ایران، ارزیابی بارورسازی ابرها در قالب یک طرح پژوهشی چندساله، با مناطق هدف و کنترل مشخص و با استفاده همزمان از دادههای ماهوارهای، راداری و زمینی و همچنین مدلهای عددی انجام شود. در این صورت میتوان مشخص کرد که کدام نوع ابر، در کدام منطقه، در چه فصلی و تحت چه شرایطی بیشترین پاسخ را به بارورسازی میدهد.
مهمترین محدودیتهای علمی و فنی اجرای این فناوری در مناطق خشک و نیمهخشک ایران چیست؟
به نظر من، محدودیتهای بارورسازی ابرها در ایران را باید در پنج محور بررسی کرد.
نخستین و مهمترین محدودیت، منابع طبیعی رطوبت است. مناطق خشک و نیمهخشک با کمبود رطوبت و فراوانی پایین سامانههای بارشی مناسب مواجه هستند. بارورسازی نمیتواند از آسمان فاقد ابر و رطوبت، باران تولید کند. این فناوری فقط در شرایطی میتواند مؤثر باشد که طبیعت، مواد اولیه لازم برای تشکیل بارش را فراهم کرده باشد.
محدودیت دوم به پیچیدگی و تنوع سامانههای جوی ایران مربوط میشود. به دلیل موقعیت جغرافیایی کشور، سامانههای بارشی از منابع و مسیرهای متفاوتی وارد ایران میشوند. شرایط تشکیل ابر در زاگرس با فلات مرکزی یا سواحل جنوبی یکسان نیست. در نتیجه، طراحی عملیات باید متناسب با ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه انجام شود.
محدودیت سوم، به پایش و اندازهگیری مربوط است. برای اجرای موفق عملیات، تنها داشتن هواپیما یا تجهیزات پخش مواد بارورساز کافی نیست. ما به شبکهای از رادارهای هواشناسی، ایستگاههای اندازهگیری، سنجندههای ماهوارهای، دادههای جو بالا و مدلهای پیشبینی نیاز داریم. بدون این زیرساختها، حتی اگر پس از عملیات بارندگی اتفاق بیفتد، نمیتوان با اطمینان سهم بارورسازی را مشخص کرد.
محدودیت چهارم، جنبههای اجرایی و اقتصادی این فناوری است. عملیات بارورسازی باید در زمان مناسب، در ارتفاع و موقعیت مناسب و با انتخاب ماده بارورساز متناسب با ویژگیهای ابر انجام شود. هزینه پرواز، تجهیزات، مواد مصرفی، پیشبینی دقیق و پایش مستمر نیز باید در محاسبات اقتصادی لحاظ شوند.
پنجمین محدودیت، به تعمیم نتایج و ارزیابی اثرات محیطی مربوط میشود. نتایج موفق یک عملیات در یک منطقه لزوما قابل تکرار در منطقه دیگر نیست. همچنین، باید اثرات زیستمحیطی مواد مورد استفاده، بهویژه در صورت افزایش مقیاس عملیات، بهصورت مستمر بررسی شود. گزارش سازمان جهانی هواشناسی نیز بر لزوم مطالعات فیزیکی، مدلسازی عددی، پایش باکیفیت و ارزیابی علمی نتایج تأکید دارد.
من معتقدم بارورسازی ابرها یک فناوری علمی قابل استفاده است، اما نباید از آن انتظاری فراتر از ظرفیت فیزیکی و اقلیمی جو داشته باشیم. مسئله اصلی ایران صرفا این نیست که چگونه ابرها را بارور کنیم؛ بلکه این است که چگونه سامانههای جوی مستعد بارش را شناسایی کنیم، ظرفیت بارشی آنها را افزایش دهیم و سپس میزان اثرگذاری عملیات را بهصورت علمی اندازهگیری کنیم.
المدرسی: پیشنهاد میکنم کشور به سمت ایجاد یک سامانه ملی هوشمند شناسایی و ارزیابی ابرهای مستعد بارورسازی حرکت کند
از دیدگاه تخصصی جغرافیا و سنجش از دور، پیشنهاد میکنم کشور به سمت ایجاد یک سامانه ملی هوشمند شناسایی و ارزیابی ابرهای مستعد بارورسازی حرکت کند. این سامانه میتواند بر پنج پایه استوار باشد: استفاده از تصاویر ماهوارهای هواشناسی برای پایش سامانههای ابری، استفاده از رادارهای هواشناسی برای تحلیل ساختار و تحول ابرها، بهرهگیری از مدلهای عددی پیشبینی وضع هوا و مدلهای میکروفیزیک ابر، استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و هوش مصنوعی برای شناسایی مناطق و زمانهای دارای بیشترین استعداد بارورسازی و در نهایت، ارزیابی مستقل نتایج عملیات با استفاده از مناطق کنترل، دادههای بارانسنجی و تحلیلهای آماری.
نکته مهم دیگر این است که بارورسازی ابرها نباید بهعنوان راهکار اصلی مقابله با خشکسالی معرفی شود. مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی کشت، افزایش بهرهوری آب کشاورزی، حفاظت از آبخوانها و مدیریت حوضههای آبریز همچنان از ضرورتهای اصلی کشور هستند.
در یک جمله، بارورسازی ابرها میتواند به مدیریت بهتر بخشی از منابع آب جوی کمک کند، اما نمیتواند جایگزین مدیریت علمی منابع آب و سازگاری با اقلیم خشک ایران شود.
المدرسی: باید توجه داشت که بارورسازی با تولید باران تفاوت دارد. در این فناوری، فرآیندهای طبیعی بارش در ابرهای مستعد تقویت میشوند و قرار نیست رطوبت یا سامانه بارشی جدیدی ایجاد شود
چگونه میتوان موفقیت بارورسازی ابرها را اندازهگیری کرد و هوش مصنوعی چه نقشی در بهبود آن دارد؟
باید توجه داشت که بارورسازی با تولید باران تفاوت دارد. در این فناوری، فرآیندهای طبیعی بارش در ابرهای مستعد تقویت میشوند و قرار نیست رطوبت یا سامانه بارشی جدیدی ایجاد شود.
موفقیت عملیات باید قابل اندازهگیری باشد. بارندگی پس از عملیات بهتنهایی دلیل موفقیت نیست. باید مشخص شود چه میزان از بارش واقعا به عملیات منتسب است.
آینده این فناوری در پیوند سنجش از دور، GIS و هوش مصنوعی است. با تلفیق اطلاعات ماهوارهای، راداری، هواشناسی و مدلسازی میتوان به سمت انتخاب هوشمند زمان، مکان و نوع عملیات حرکت کرد.
انتهای پیام/