به بهانه درگذشت پیشکسوت تئاتر کشور ؛
یک استاد دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران در گفت‌وگو با آناتک بررسی کرد
شنا ورزشی که مهارت زندگی هم می‌آموزد
به گزارش خبرگزاری آنا؛ دوران کودکی یکی از مهم‌ترین دوره‌ها برای شکل‌گیری عادت‌های حرکتی و سبک زندگی فعال است. در این سال‌ها، کودک با دویدن، پریدن، بازی کردن و تجربه فعالیت‌های تازه، توانایی‌های جسمی خود را پرورش می‌دهد. شنا نیز یکی از فعالیت‌هایی است که می‌تواند در کنار بازی‌های روزمره، فرصت متفاوتی برای حرکت و یادگیری فراهم کند.
برخلاف برخی ورزش‌ها که بیشتر بر حرکت در سطح زمین تکیه دارند، شنا در محیطی انجام می‌شود که ویژگی‌های فیزیکی متفاوتی دارد. کودک در آب باید وضعیت بدن خود را کنترل کند، حرکت دست‌ها و پا‌ها را هماهنگ سازد و تنفسش را با فعالیت بدنی تنظیم کند. به همین دلیل، یادگیری شنا تنها به حرکت در آب محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از مهارت‌های جسمی و ذهنی را درگیر می‌کند.
شنا چگونه به رشد جسمی کودک کمک می‌کند؟
شنا فعالیتی هوازی است و هنگام انجام آن، گروه‌های مختلف عضلانی درگیر می‌شوند. حرکت دست‌ها و پا‌ها در برابر مقاومت آب، به فعالیت عضلات کمک می‌کند و شنا کردن منظم می‌تواند بخشی از برنامه تحرک روزانه کودک باشد.
در این ورزش، عضلات بالاتنه، شانه‌ها، بازوها، شکم و پا‌ها برای حفظ وضعیت بدن و حرکت در آب همکاری می‌کنند. این درگیری هم‌زمان گروه‌های عضلانی باعث می‌شود شنا فعالیتی مناسب برای تمرین هماهنگی و آمادگی جسمانی باشد. البته میزان فشار و نوع فعالیت به سن کودک، شیوه شنا کردن و مدت تمرین بستگی دارد.
از سوی دیگر، شنا به هماهنگی میان اندام‌های بدن نیاز دارد. طبق مقاله‌ای چاپ شده در مجله «اسپورتز» (Sports)؛ کودک باید بتواند حرکت دست و پا، وضعیت سر و شیوه تنفس خود را با یکدیگر هماهنگ کند. برای مثال، در برخی شیوه‌های شنا، حرکت دست‌ها و پا‌ها باید با ریتم مشخصی انجام شود تا بدن بتواند به‌درستی در آب پیش برود. تمرین تدریجی این مهارت‌ها می‌تواند کنترل حرکتی و هماهنگی بدن را تقویت کند.
آب همچنین محیط متفاوتی برای حرکت ایجاد می‌کند. شناوری بدن باعث می‌شود کودک برخلاف بسیاری از فعالیت‌های ورزشی روی زمین، حرکت را در شرایطی تجربه کند که وزن بدن به شکل دیگری احساس می‌شود. این ویژگی امکان تمرین حرکت و کنترل اندام‌ها را در محیطی متفاوت فراهم می‌کند.
شنا می‌تواند به بهبود استقامت قلبی و تنفسی نیز کمک کند. هنگام فعالیت هوازی، قلب و ریه‌ها برای تأمین نیاز بدن به اکسیژن بیشتر کار می‌کنند. البته برای کودکان، هدف از تمرین شنا باید افزایش تدریجی فعالیت بدنی و ایجاد تجربه‌ای لذت‌بخش باشد، نه انجام تمرین‌های سنگین و رقابتی.
هماهنگی حرکتی و تعادل در آب تمرین می‌شود
یکی از ویژگی‌های مهم شنا، نیاز به هماهنگی میان بخش‌های مختلف بدن است. کودک برای حرکت در آب باید هم‌زمان چند کار را انجام دهد؛ دست‌ها را حرکت دهد، پا‌ها را به کار بگیرد، وضعیت سر را تنظیم کند و در زمان مناسب نفس بکشد. این هماهنگی در ابتدا ممکن است دشوار باشد، اما با تمرین و تکرار به‌تدریج بهتر می‌شود.
کودک در جریان آموزش، یاد می‌گیرد چگونه بدن خود را روی سطح آب نگه دارد، جهت حرکتش را تغییر دهد و برای رسیدن به نقطه‌ای مشخص از استخر، حرکات خود را تنظیم کند. این فعالیت‌ها به درک بهتر وضعیت بدن و کنترل حرکت کمک می‌کنند.
البته شنا تنها راه تقویت تعادل یا هماهنگی حرکتی نیست. بازی‌های توپی، دوچرخه‌سواری متناسب با سن، دویدن و فعالیت‌های حرکتی دیگر نیز می‌توانند در رشد این توانایی‌ها نقش داشته باشند. مزیت شنا در این است که کودک این مهارت‌ها را در محیطی متفاوت و همراه با تجربه حرکت در آب تمرین می‌کند.
اعتمادبه‌نفس کودک در آب چگونه شکل می‌گیرد؟
ورود به آب برای همه کودکان تجربه یکسانی نیست. برخی از آنها از همان ابتدا با محیط استخر ارتباط برقرار می‌کنند و برخی دیگر برای نزدیک شدن به آب، خیس کردن صورت یا فرو بردن سر در آن به زمان بیشتری نیاز دارند.
در کلاس‌های استاندارد شنا، کودک معمولاً مهارت‌ها را مرحله‌به‌مرحله یاد می‌گیرد؛ از آشنایی با آب و کنترل تنفس گرفته تا شناوری، حرکت دست و پا و جابه‌جایی در استخر. پشت سر گذاشتن هر مرحله می‌تواند احساس توانمندی و اعتمادبه‌نفس او را افزایش دهد.
برای کودکی که در ابتدا از آب می‌ترسد، حتی انجام فعالیت‌های ساده‌ای مانند راه رفتن در قسمت کم‌عمق استخر یا پاشیدن آب روی دست‌ها نیز می‌تواند یک پیشرفت محسوب شود. وقتی کودک بدون اجبار و با حمایت مربی و والدین با محیط آشنا می‌شود، فرصت پیدا می‌کند ترس خود را مدیریت کند و به‌تدریج مهارت‌های تازه‌ای بیاموزد.
این تجربه فقط به استخر محدود نمی‌ماند. مقاله‌ای منتشر شده در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که کودک در جریان یادگیری شنا با موقعیتی روبه‌رو می‌شود که برای رسیدن به نتیجه باید تمرین کند، اشتباه داشته باشد و دوباره تلاش کند. پشت سر گذاشتن دشواری‌های کوچک می‌تواند احساس توانایی و استقلال او را تقویت کند؛ هرچند میزان این اثر به ویژگی‌های فردی کودک و فضای آموزشی بستگی دارد.
نکته مهم این است که آموزش شنا نباید به رقابت میان کودکان تبدیل شود. مقایسه سرعت یادگیری آنها یا وادار کردنشان به انجام حرکت‌هایی که از آن می‌ترسند، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. هدف اصلی در سنین پایین، ایجاد ارتباط مثبت با آب و یادگیری تدریجی مهارت‌هاست.
کلاس شنا چه مهارت‌های اجتماعی را تقویت می‌کند؟
کلاس شنا فقط محل تمرین حرکت‌های ورزشی نیست. کودکان در این محیط با مربی و هم‌کلاسی‌های خود ارتباط برقرار می‌کنند، نوبت را رعایت می‌کنند و دستورالعمل‌های مربوط به تمرین و ایمنی را یاد می‌گیرند.
حضور در یک فعالیت گروهی فرصتی برای آشنایی با قواعد مشترک فراهم می‌کند. کودک به‌تدریج متوجه می‌شود که برای استفاده از استخر باید به دیگران توجه کند، به توصیه‌های مربی گوش دهد و رفتارهای ایمن را رعایت کند. رعایت نوبت هنگام استفاده از وسایل آموزشی یا انتظار برای شروع تمرین نیز نمونه‌هایی از موقعیت‌هایی هستند که کودک در یک کلاس گروهی تجربه می‌کند.
ارتباط با کودکان دیگر می‌تواند به شکل‌گیری تجربه همکاری و تعامل کمک کند. در برخی تمرین‌ها، کودکان در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند و با تشویق هم‌گروهی‌هایشان روبه‌رو می‌شوند. این فضا می‌تواند برای کودکانی که فرصت کمتری برای حضور در فعالیت‌های گروهی دارند، تجربه‌ای تازه باشد.
البته نمی‌توان انتظار داشت همه کودکان صرفاً با شرکت در کلاس شنا مهارت‌های اجتماعی یکسانی پیدا کنند. فضای آموزشی، رفتار مربی، تعداد افراد حاضر در کلاس و میزان مشارکت کودک در فعالیت‌های گروهی در شکل‌گیری این تجربه نقش دارند. کلاسی که محیطی آرام، حمایتگر و متناسب با سن کودکان داشته باشد، فرصت بهتری برای تعامل و یادگیری فراهم می‌کند.
شنا و فعالیت مغزی؛ ارتباط حرکت با یادگیری
فعالیت بدنی در دوران کودکی تنها بر عضلات و آمادگی جسمانی اثر نمی‌گذارد. حرکت و بازی بخشی از تجربه روزمره کودک برای شناخت محیط، یادگیری مهارت‌های تازه و برقراری ارتباط با دیگران است.
فعالیت‌های بدنی منظم می‌توانند با برخی جنبه‌های عملکرد شناختی، از جمله توجه و حافظه، ارتباط داشته باشند. هنگام انجام یک فعالیت ورزشی، کودک باید به محیط اطراف توجه کند، دستورالعمل‌ها را به خاطر بسپارد و حرکت‌های خود را با شرایط موجود هماهنگ سازد. در شنا نیز این فرایند‌ها هنگام یادگیری حرکت‌ها و اجرای دستور‌های مربی اتفاق می‌افتند.
برای مثال، کودک ممکن است لازم باشد ابتدا در آب شناور بماند، سپس با حرکت دست‌ها به سمت مشخصی حرکت کند و در زمان مناسب تنفس خود را تنظیم کند. دنبال کردن این مراحل به توجه و هماهنگی نیاز دارد. با تکرار تمرین‌ها، کودک فرصت پیدا می‌کند دستور‌ها را بهتر دنبال کند و حرکات را با نظم بیشتری انجام دهد.
با وجود این، نباید شنا را روشی مستقیم برای افزایش هوش یا تضمینی برای موفقیت تحصیلی دانست. رشد شناختی کودکان تحت تأثیر عوامل متعددی مانند خواب، تغذیه، تعامل با خانواده، محیط آموزشی، بازی و شرایط فردی قرار دارد. شنا می‌تواند یکی از فعالیت‌های مفید در یک سبک زندگی فعال باشد، اما جایگزین آموزش، بازی و دیگر تجربه‌های رشدی کودک نمی‌شود.
چه زمانی می‌توان آموزش شنا را شروع کرد؟
سن مناسب برای شروع آموزش شنا به آمادگی جسمی و روانی کودک، میزان آشنایی او با آب و شرایط کلاس بستگی دارد. توصیه‌های پزشکی نیز میان آشنایی با آب در سنین پایین و آموزش رسمی مهارت‌های شنا تفاوت قائل می‌شوند.
بر اساس توصیه «آکادمی اطفال آمریکا» (AAP)، والدین می‌توانند آموزش شنا را پس از یک‌سالگی کودک آغاز کنند؛ اما این موضوع به معنای آن نیست که همه کودکان در این سن آمادگی یادگیری شنا را دارند یا می‌توانند در آب از خود محافظت کنند. کودکان مهارت‌های حرکتی و توانایی‌های متفاوتی دارند و آموزش باید متناسب با مرحله رشد آنها پیش برود.
برای کودکان خردسال، کلاس‌هایی که با حضور و مشارکت والدین برگزار می‌شوند می‌توانند تجربه آشنایی با آب را فراهم کنند. در این مرحله، هدف اصلی معمولاً ایجاد احساس آرامش در محیط آب و آشنایی با حرکت‌های ساده است. در سنین بالاتر نیز آموزش مهارت‌های پایه باید به‌تدریج و زیر نظر مربی آشنا با آموزش کودکان انجام شود.
شروع زودهنگام به این معنا نیست که کودک باید از همان ابتدا شنا کردن را به شکل حرفه‌ای یاد بگیرد. برخی کودکان برای کنار آمدن با محیط آب به جلسات بیشتری نیاز دارند و ممکن است در یک سن مشخص هنوز آمادگی لازم را نداشته باشند. توجه به واکنش کودک و پرهیز از اجبار، بخش مهمی از آموزش موفق است.
انتخاب کلاس مناسب؛ مهم‌تر از شروع زودهنگام
برای ثبت‌نام کودک در کلاس شنا، تنها سن شروع یا تعداد جلسات اهمیت ندارد. والدین باید به صلاحیت مربی، شرایط بهداشتی استخر، عمق مناسب آب، تعداد کودکان در هر گروه و وجود تجهیزات ایمنی توجه کنند.
مربی آموزش کودکان باید با ویژگی‌های رشدی آنها آشنا باشد و بتواند تمرین‌ها را متناسب با سن و توانایی هر کودک تنظیم کند. آموزش به کودکان خردسال با آموزش به بزرگسالان تفاوت دارد؛ زیرا کودک ممکن است در بیان ترس، خستگی یا ناراحتی خود توانایی محدودی داشته باشد. مربی باید بتواند نشانه‌های خستگی و اضطراب را تشخیص دهد و در صورت نیاز تمرین را متوقف کند.
تعداد کودکان در هر گروه نیز اهمیت دارد. هرچه تعداد افراد حاضر در کلاس بیشتر باشد، توجه فردی مربی به هر کودک دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، والدین بهتر است پیش از ثبت‌نام درباره تعداد هنرجویان، نحوه نظارت و شرایط برگزاری کلاس پرس‌وجو کنند.
دمای مناسب آب، نظافت استخر، دسترسی به تجهیزات نجات و حضور نیروی آموزش‌دیده نیز از مواردی هستند که باید بررسی شوند. محیط آموزشی باید به‌گونه‌ای باشد که کودک بتواند بدون فشار و با احساس امنیت، مهارت‌های تازه را تمرین کند.
یادگیری شنا به‌تنهایی برای پیشگیری از غرق‌شدگی کافی نیست
یکی از مهم‌ترین دلایل آموزش شنا به کودکان، افزایش توانایی آنها برای مواجهه با خطر‌های محیط‌های آبی است. غرق‌شدگی یکی از خطر‌های جدی برای کودکان در سراسر جهان محسوب می‌شود و ممکن است در استخر‌های خانگی، استخر‌های عمومی، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریا رخ دهد.
کودکانی که شنا را یاد می‌گیرند، با مهارت‌هایی مانند شناوری، حرکت در آب و رسیدن به لبه استخر آشنا می‌شوند. این توانایی‌ها می‌توانند در شرایط اضطراری مفید باشند، اما یادگیری شنا به معنای ایمن بودن کامل کودک در محیط‌های آبی نیست.
شرایط آب‌های آزاد با استخر تفاوت دارد. جریان آب، موج، عمق نامشخص، موانع زیر آب و تغییرات دما می‌توانند حتی برای افرادی که شنا بلد هستند خطرآفرین باشند. کودکی که در استخر شنا می‌کند، ممکن است در رودخانه یا دریا با شرایطی روبه‌رو شود که پیش‌تر تجربه نکرده است. به همین دلیل، مهارت شنا باید در کنار آموزش قواعد ایمنی آب، شناخت موقعیت‌های خطرناک و آشنایی با شیوه درخواست کمک قرار بگیرد.
نظارت مستمر و نزدیک بزرگسالان نیز ضروری است. هیچ سطحی از مهارت شنا جایگزین مراقبت والدین یا حضور نجات‌غریق نمی‌شود. کودکان خردسال باید در فاصله‌ای باشند که بزرگسال بتواند در صورت بروز خطر بلافاصله آنها را بگیرد. حتی در استخر‌های کم‌عمق یا هنگام استفاده از وسایل شناوری نیز نباید کودک را بدون نظارت رها کرد.
محافظت از استخر‌های خانگی با حصار‌های ایمن، بستن راه دسترسی کودکان به محیط‌های آبی و آموزش اصول ایمنی به اعضای خانواده نیز اهمیت دارد. اگر کودکی در نزدیکی آب حضور دارد، نباید مسئولیت مراقبت از او به کودک دیگری سپرده شود.
آیا همه کودکان باید شنا یاد بگیرند؟
شنا مهارتی کاربردی است و یادگیری آن می‌تواند برای بسیاری از کودکان مفید باشد، اما شرایط همه خانواده‌ها و کودکان یکسان نیست. دسترسی به استخر، هزینه کلاس‌ها، فاصله محل زندگی تا مراکز آموزشی و شرایط جسمی یا روانی کودک ممکن است بر امکان شرکت در این فعالیت اثر بگذارد.
برخی کودکان به دلیل ترس از آب، تجربه ناخوشایند قبلی یا شرایط جسمی خاص به آموزش متفاوتی نیاز دارند. در چنین شرایطی، انتخاب کلاس مناسب و مشورت با متخصص مربوط می‌تواند به خانواده کمک کند تا مسیر آموزش را متناسب با نیاز کودک پیش ببرد.
همچنین بر اساس گزارش «مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها آمریکا» (CDC)؛ نباید شنا را تنها راه فعالیت بدنی کودکان دانست. دوچرخه‌سواری، بازی‌های حرکتی، پیاده‌روی، دویدن و ورزش‌های متناسب با سن نیز می‌توانند به سلامت جسمی و رشد حرکتی آنها کمک کنند. مهم‌تر از انتخاب یک ورزش مشخص، فراهم کردن فرصت کافی برای تحرک، بازی و فعالیت منظم است.
شنا؛ فرصتی برای یادگیری یک مهارت ماندگار
یادگیری شنا می‌تواند از سال‌های کودکی به بخشی از سبک زندگی فعال تبدیل شود؛ فعالیتی که هم فرصت تحرک و بازی فراهم می‌کند و هم مهارتی کاربردی برای سال‌های آینده در اختیار کودک می‌گذارد. کودک در کلاس شنا با حرکت در محیط آب آشنا می‌شود، توانایی‌های جسمی خود را تمرین می‌کند و به‌تدریج قواعد حضور ایمن در استخر را می‌آموزد.
برای والدینی که به دنبال انتخاب یک فعالیت ورزشی برای فرزندشان هستند، شنا می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل توجه باشد؛ به شرط آنکه کلاس متناسب با سن و توانایی کودک انتخاب شود و آموزش در محیطی ایمن و بدون فشار پیش برود. مهم‌تر از آنکه کودک در چه سنی شنا را شروع می‌کند یا با چه سرعتی پیشرفت می‌کند، این است که تجربه‌ای مثبت از حرکت، یادگیری و حضور در آب داشته باشد.
انتهای پیام/
