حریم خصوصی در گوشی‌های هوشمند
آناتک گزارش می‌دهد
کارشناس مسائل قفقاز در گفتوگو با آنا:
آیا اپلیکیشن‌ها بیشتر از نیازشان به تلفن همراه کاربران دسترسی دارند؟
به گزارش خبرگزاری آنا، به نقل از «Engadget»؛ صدها هزار اپلیکیشن برای گوشی‌های هوشمند در دسترس کاربران قرار دارد، اما نصب برنامه‌های مختلف به معنای اعتماد بی‌قیدوشرط به آن‌ها نیست. اگرچه سیستم‌عامل‌های اندروید و iOS ابزارهای امنیتی موثری برای شناسایی و محدودکردن فعالیت برنامه‌های مخرب دارند، برخی اپلیکیشن‌ها همچنان می‌توانند از طریق دسترسی به اطلاعات حساس یا قابلیت‌های دستگاه، حریم خصوصی کاربران را به خطر بیندازند.
البته درخواست مجوز دسترسی به دوربین، موقعیت مکانی، پیامک‌ها یا فایل‌های گوشی به معنای مخرب‌بودن یک اپلیکیشن نیست؛ اما باید پرسید چرا یک برنامه به چنین اطلاعاتی نیاز دارد، به ویژه زمانی که این دسترسی ارتباط روشنی با وظیفه اصلی آن ندارد. برای مثال، یک برنامه ویرایش عکس برای انتخاب تصاویر به دسترسی گالری نیاز دارد، اما درخواست دسترسی دائمی به موقعیت مکانی یا فهرست مخاطبان، بدون توضیح مشخص، جای سوال دارد.
بررسی دوره‌ای مجوزهای اپلیکیشن‌ها یکی از راه‌های ساده برای محافظت از اطلاعات شخصی است. خوشبختانه هر دو سیستم‌عامل اندروید و iOS امکان مشاهده و مدیریت این دسترسی‌ها را از طریق تنظیمات گوشی فراهم کرده‌اند. اگر برنامه‌ای نیازی به اطلاع از موقعیت مکانی کاربر در تمام ساعات شبانه‌روز ندارد، می‌توان دسترسی آن را لغو کرد یا به استفاده از موقعیت مکانی هنگام فعال‌بودن برنامه محدود کرد.
چرا یک اپلیکیشن بیشتر از نیازش مجوز می‌خواهد؟
این نگرانی فقط به توصیه‌های امنیتی محدود نمی‌شود و پژوهش‌های دانشگاهی نیز ابعاد آن را بررسی کرده‌اند. در پژوهشی که محققان گوگل در کنفرانس بین‌المللی سنجش اینترنت ACM در سال ۲۰۱۹ منتشر کردند، سازوکاری برای شناسایی درخواست‌های غیرمعمول مجوز در اپلیکیشن‌های اندرویدی معرفی شد. این سازوکار برنامه‌هایی را شناسایی می‌کرد که در مقایسه با اپلیکیشن‌های مشابه، دسترسی‌های بیشتری درخواست می‌کردند و از طریق کنسول توسعه‌دهندگان گوگل‌پلی به سازندگان آن‌ها هشدار می‌داد.
نتایج این طرح قابل توجه بود؛ بر اساس یافته‌های پژوهش، ۵۹ درصد برنامه‌هایی که هشدار دریافت کرده بودند، برخی از مجوزهای خود را حذف کردند. پژوهشگران همچنین اعلام کردند این تغییرات در مقیاس گسترده‌ای از نصب‌های گوگل‌پلی به نفع میلیاردها کاربر تمام شده است. این نتیجه نشان می‌دهد درخواست مجوزهای اضافی یک مسئله مربوط به کاربران بی‌احتیاط نیست و حتی در سطح توسعه و انتشار نرم‌افزار نیز قابل اصلاح است.
موضوع مهم دیگر، نحوه واکنش کاربران به درخواست دسترسی است. پژوهشی که در کنفرانس امنیتی USENIX در سال ۲۰۲۱ منتشر شد، رفتار ۱۷۱۹ کاربر در ۱۰ کشور و منطقه را طی یک دوره ۳۰روزه بررسی کرد. محققان در این مطالعه دریافتند کاربرانی که با یک درخواست مجوز غیرمنتظره روبه‌رو می‌شوند، بیش از دو برابر بیشتر احتمال دارد آن را رد کنند. همچنین درخواست‌هایی که همراه با توضیح درباره دلیل دسترسی هستند، تقریبا نصف درخواست‌های بدون توضیح با مخالفت کاربران مواجه می‌شوند.
این یافته اهمیت شفافیت را در رابطه میان کاربر و اپلیکیشن نشان می‌دهد. وقتی برنامه‌ای توضیح می‌دهد چرا به یک قابلیت مشخص نیاز دارد، کاربر بهتر می‌تواند درباره اعطای مجوز تصمیم بگیرد؛ اما درخواست‌های مبهم و نامرتبط، اعتماد را کاهش می‌دهد.
مدیریت دسترسی‌ها و تنظیمات حریم خصوصی در آیفون چگونه است؟
سیستم‌عامل‌های iOS و iPadOS امکان مشاهده و مدیریت مجوزهای اپلیکیشن‌ها را فراهم می‌کند. هر برنامه شخص ثالث هنگام نخستین استفاده باید برای دسترسی به اطلاعاتی مانند مخاطبان، تصاویر، موقعیت مکانی یا میکروفون از کاربر اجازه بگیرد.
برای نمونه، هنگام درخواست دسترسی به موقعیت مکانی می‌توان گزینه «Allow Once» را انتخاب کرد تا مجوز فقط برای همان بار صادر شود. گزینه «Allow While Using App» نیز دسترسی به موقعیت مکانی را به زمان استفاده فعال از برنامه محدود می‌کند.
کاربران برای مشاهده و مدیریت مجوزها می‌توانند به مسیر Settings و سپس Privacy & Security مراجعه کنند. در این بخش، انواع دسترسی‌ها به همراه تعداد برنامه‌هایی که به هرکدام دسترسی دارند، نمایش داده می‌شود. با انتخاب گزینه Microphone، برای مثال، فهرست برنامه‌هایی که اجازه استفاده از میکروفون را دارند قابل مشاهده است و می‌توان دسترسی هر برنامه را به صورت جداگانه غیرفعال کرد.
برخی برنامه‌ها مانند گوگل‌مپ یا اوبر برای ارائه خدمات دقیق‌تر به موقعیت مکانی کاربر نیاز دارند؛ با این حال، حتی در چنین مواردی هم می‌توان سطح دسترسی را متناسب با نیاز تنظیم کرد. همچنین هنگام درخواست دسترسی به تصاویر، امکان انتخاب دسترسی محدود وجود دارد تا اپلیکیشن فقط به عکس‌ها و ویدئوهای انتخاب‌شده دسترسی داشته باشد.
قابلیت App Privacy Report نیز امکان بررسی فعالیت اپلیکیشن‌ها را فراهم می‌کند. با فعال‌کردن این گزارش، کاربر می‌تواند ببیند کدام برنامه‌ها به اطلاعات و حسگرهای گوشی دسترسی داشته‌اند. علاوه بر این، فعالیت شبکه‌ای اپلیکیشن‌ها و دامنه‌هایی که با آن‌ها ارتباط برقرار می‌کنند نیز قابل مشاهده است.
صفحه اطلاعات برنامه‌ها و داشبورد حریم خصوصی در اندروید به چه شکل است؟
اندروید نیز امکان مدیریت مجوزها را برای هر اپلیکیشن به صورت جداگانه فراهم کرده است. البته نام و محل دقیق گزینه‌ها بسته به سازنده گوشی و نسخه سیستم‌عامل متفاوت است، اما دسترسی به تنظیمات دوربین، میکروفون، موقعیت مکانی، مخاطبان و سایر اطلاعات از مسیرهای مشخصی امکان‌پذیر است.
یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای لغو مجوزهای یک برنامه، بازکردن صفحه اطلاعات آن است. برای این کار، انگشت خود را روی آیکون اپلیکیشن نگه دارید و گزینه اطلاعات برنامه را انتخاب کنید. مسیر دیگر مراجعه به تنظیمات، بخش Apps و سپس See all apps است. پس از انتخاب برنامه موردنظر، با ورود به قسمت Permissions می‌توان نوع دسترسی‌ها را مشاهده و آن‌ها را فعال یا غیرفعال کرد.
در برخی مجوزها، از جمله موقعیت مکانی، امکان انتخاب سطح دسترسی نیز وجود دارد. برای مثال، کاربر می‌تواند به‌جای دسترسی دائمی، گزینه Allow only while using the app را انتخاب کند تا برنامه فقط هنگام استفاده فعال به موقعیت مکانی دسترسی داشته باشد.
اندروید قابلیتی به نام Privacy Dashboard نیز دارد که فعالیت اپلیکیشن‌ها را از زاویه دیگری بررسی می‌کند. این داشبورد نشان می‌دهد کدام برنامه‌ها در بازه زمانی اخیر از مجوزهای مختلف استفاده کرده‌اند. به این ترتیب، کاربر علاوه بر اینکه می‌فهمد چه برنامه‌هایی به اطلاعاتش دسترسی دارند، می‌تواند سابقه استفاده از دوربین، میکروفون و موقعیت مکانی را نیز بررسی کند.
این قابلیت در بخش Security and Privacy یا Privacy تنظیمات گوشی قرار دارد. محل دقیق آن در گوشی‌های مختلف یکسان نیست و می‌توان نام Privacy Dashboard را در قسمت جست‌وجوی تنظیمات وارد کرد. راهنمای رسمی اندروید نیز مراحل مشاهده و مدیریت این دسترسی‌ها را توضیح داده است.
کاربران همچنین می‌توانند پیش از نصب برنامه‌ها، اطلاعات مربوط به دسترسی‌های موردنیاز آن‌ها را در فروشگاه‌های Google Play و App Store بررسی کنند. این کار کمک می‌کند پیش از ورود یک اپلیکیشن به گوشی، تصویری روشن‌تر از نوع اطلاعاتی که ممکن است به آن دسترسی پیدا کند، داشته باشند.
کاربران همیشه از مجوزهای فعال گوشی خود خبر ندارند
مسئله فقط تعداد مجوزهای درخواست شده نیست؛ آگاهی کاربران از دسترسی‌هایی که در گذشته تایید کرده‌اند نیز اهمیت دارد. پژوهشی تازه‌تر که در سمپوزیوم(نشست تخصصی) حریم خصوصی و امنیت قابل‌استفاده USENIX در سال ۲۰۲۶ ارائه شده، نشان می‌دهد کاربران اندرویدی در بسیاری از موارد درباره مجوزهای فعال اپلیکیشن‌های نصب شده تصور دقیقی ندارد.
در این مطالعه میدانی با مشارکت ۷۷ نفر، پژوهشگران وضعیت واقعی مجوزهای برنامه‌ها را با برداشت کاربران مقایسه کردند. نتیجه نشان داد در ۵۶.۷۶ درصد پاسخ‌ها، تصور کاربران با وضعیت واقعی مجوزها مطابقت نداشته است. این اختلاف درباره مجوزهای زمان نصب، مجوزهای نیازمند تأیید کاربر و حتی ترکیب‌های پرخطر دسترسی‌ها مشاهده شد.
اهمیت این یافته در آن است که کاربر ممکن است تصور کند دسترسی یک برنامه را محدود کرده یا هرگز چنین مجوزی به آن نداده است، در حالی که تنظیمات واقعی گوشی چیز دیگری نشان می‌دهد. بنابراین اتکا به حافظه یا تصور شخصی برای مدیریت حریم خصوصی کافی نیست و بررسی مستقیم تنظیمات اهمیت دارد.
هر مجوزی را بی‌دلیل تایید نکنید
حریم خصوصی در گوشی‌های هوشمند فقط به نصب آنتی‌ویروس یا پرهیز از دانلود برنامه‌های ناشناس محدود نمی‌شود. گاهی یک اپلیکیشن عادی و روزمره، با مجوزهایی که کاربر بدون توجه تایید کرده، به اطلاعاتی دسترسی پیدا می‌کند که هیچ ارتباطی با وظیفه اصلی آن ندارند.
مسئله این نیست که هر برنامه‌ای با درخواست دسترسی به دوربین یا موقعیت مکانی جاسوسی می‌کند؛ مسئله این است که کاربران نباید اختیار اطلاعات شخصی خود را یک‌بار برای همیشه به اپلیکیشن‌ها واگذار کنند. مجوزها باید متناسب با نیاز واقعی برنامه باشند و هر دسترسی غیرضروری، قابل بازبینی و لغو است.
در دنیایی که گوشی هوشمند بخش بزرگی از زندگی روزمره، ارتباطات، تصاویر و حتی مسیرهای رفت‌وآمد کاربران را در خود نگه می‌دارد، مدیریت مجوزها فقط یک تنظیم فنی ساده نیست؛ بخشی از سواد دیجیتال است. هر بار که گزینه «اجازه می‌دهم» را انتخاب می‌کنید، باید بدانید دقیقا چه چیزی را در اختیار یک برنامه قرار می‌دهید.
انتهای پیام/
