حجت الاسلام و المسلمین پناهیان:
برنده جایزه مغز و استاد علوم اعصاب دانشگاه نیویورک در گفت‌وگو با آناتک:
چرا بزرگنمایی خطر استارلینک توسط برخی مدیران و رسانه‌ها خالی فروشی به سیاست‌گذار است
به گزارش خبرگزاری آنا، کامیار ثقفی، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی و یکی از اعضای کمیته نظارت بر اجرا و پیاده‌سازی مصوبه موسوم به ۳۲ بندی، اخیراً در گفت‌وگویی اینترنتی با یکی از رسانه‌های حوزه فناوری، با انتقاد از برخی اظهارنظر‌ها درباره قابلیت‌های استارلینک بیان کرد که این فناوری نمی‌تواند جایگزین فیبرنوری و حتی شبکه‌های ارتباطی تلفن همراه شود. او با اشاره به تخصصی بودن حوزه ارتباطات و آگاهی مسئولان اجرایی از محدودیت‌های این فناوری، درباره علت طرح چنین ادعا‌هایی پرسش کرد و بزرگنمایی توانمندی‌های استارلینک و معرفی آن به‌عنوان جایگزین زیرساخت‌های ارتباطی را نوعی خالی‌فروشی دانست.
بررسی پژوهش‌های دانشگاهی، مستندات شرکت‌های فناوری و گزارش‌های مراکز معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که این اظهارنظر از پشتوانه فنی برخوردار است. استارلینک می‌تواند در تکمیل شبکه‌های ارتباطی، اتصال مناطق فاقد پوشش و ایجاد مسیر‌های جایگزین ارتباطی هنگام وقوع بحران نقش مهمی داشته باشد، اما تفاوت در ظرفیت انتقال داده، معماری شبکه، هزینه توسعه، وابستگی به شرایط محیطی و میزان کنترل‌پذیری اجازه نمی‌دهد این فناوری جایگزین فراگیر شبکه‌های زمینی شود.
تفاوت معماری ماهواره‌ای و زمینی؛ استارلینک مکمل است نه جایگزین
شناخت تفاوت معماری ارتباطات ماهواره‌ای و زمینی، نخستین گام برای ارزیابی ادعای جایگزینی استارلینک با فیبرنوری و شبکه تلفن همراه است. اینترنت ماهواره‌ای استارلینک با استفاده از مجموعه‌ای از ماهواره‌های مدار پایین زمین، پایانه‌های کاربری و ایستگاه‌های زمینی، امکان برقراری ارتباط در گستره جغرافیایی وسیعی را فراهم می‌کند. این ساختار به‌ویژه برای مناطقی مناسب است که توسعه فیبرنوری یا احداث سایت‌های تلفن همراه در آنها به دلیل فاصله، شرایط جغرافیایی یا هزینه سرمایه‌گذاری دشوار است.
پژوهشگران دانشگاه ویرجینیا تک، دانشگاه برکلی و مؤسسه INRIA فرانسه در مقاله‌ای با عنوان «Anyone, Anywhere, not Everyone, Everywhere: Starlink Doesn't End the Digital Divide» که در کارگاه علمی ACM در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است، محدودیت ظرفیت شبکه‌های ماهواره‌ای مدار پایین را بررسی کرده‌اند. این پژوهش نشان می‌دهد که ظرفیت این شبکه‌ها به تراکم تقاضا وابستگی جدی دارد و توسعه منظومه ماهواره‌ای نیز لزوماً پاسخگوی تمام تقاضای ارتباطی مناطق مختلف نخواهد بود.
تفاوت اساسی در نحوه توزیع ظرفیت ارتباطی نیز اهمیت زیادی دارد. شبکه فیبرنوری با استفاده از زیرساخت فیزیکی و تجهیزات انتقال، ظرفیت بالایی را به مراکز مخابراتی، شهرها، مناطق مسکونی و کسب‌وکار‌ها منتقل می‌کند. اپراتور‌های تلفن همراه نیز با استقرار تعداد زیادی ایستگاه رادیویی و تقسیم محدوده جغرافیایی به سلول‌های پوششی، ظرفیت ارتباطی را متناسب با تراکم کاربران توزیع می‌کنند.
ساختار استارلینک متفاوت است. هر ماهواره بخش مشخصی از سطح زمین را پوشش می‌دهد و ظرفیت رادیویی آن میان پایانه‌های فعال در محدوده پوشش تقسیم می‌شود. افزایش تعداد مشترکان در یک محدوده می‌تواند سهم ظرفیت در دسترس هر کاربر را کاهش دهد و در شرایط اوج تقاضا به ازدحام شبکه منجر شود.
پژوهش یادشده در ACM با استفاده از مدل‌سازی تقاضای واقعی اینترنت و محدودیت‌های فیزیکی و مقرراتی شبکه‌های ماهواره‌ای، نشان می‌دهد که ظرفیت منظومه فعلی استارلینک برای پاسخگویی به تمام مناطق فاقد دسترسی مناسب کافی نیست. نویسندگان تأکید می‌کنند که منظومه‌های ماهواره‌ای بخشی از راه‌حل افزایش دسترسی به شبکه‌های ارتباطی هستند و نمی‌توانند به‌تنهایی جایگزین تمام روش‌های گسترش دسترسی‌پذیری ارتباطات شوند.
مزیت اقتصادی اینترنت ماهواره‌ای برای دولت‌ها در مناطق کم‌تراکم و دورافتاده بیشتر آشکار می‌شود؛ جایی که هزینه احداث شبکه زمینی برای تعداد محدودی مشترک توجیه اقتصادی کمتری دارد. همین مزیت را نمی‌توان به معنای برتری آن در شهر‌های پرجمعیت دانست. هرچه تعداد کاربران متمرکز در یک محدوده بیشتر شود، ضرورت استفاده از شبکه‌های زمینی با ظرفیت بالا و امکان توسعه تدریجی بیشتر خواهد شد.
محدودیت ظرفیت و تفاوت عملکرد؛ چرا ماهواره جای فیبر را نمی‌گیرد؟
یکی از مهم‌ترین دلایل ناتوانی استارلینک در جایگزینی فیبرنوری، تفاوت بنیادین این دو فناوری در ظرفیت انتقال داده و نحوه پاسخگویی به تقاضای گسترده کاربران است. فیبرنوری اطلاعات را از طریق پالس‌های نوری در بستر کابل فیزیکی منتقل می‌کند و امکان افزایش ظرفیت شبکه با ارتقای تجهیزات انتقال و استفاده از طول موج‌های بیشتر را فراهم می‌سازد.
شبکه‌های فیبرنوری می‌توانند ظرفیت‌های بسیار بالایی را در اختیار مراکز داده، شرکت‌ها، اپراتور‌ها و کاربران قرار دهند. این ظرفیت با توسعه تجهیزات و ارتقای فناوری انتقال قابل افزایش است و برخلاف شبکه ماهواره‌ای، برای هر منطقه به ظرفیت یک پرتو رادیویی مشترک در فضا محدود نمی‌شود.
استارلینک برای انتقال داده به منابع رادیویی و طیف فرکانسی مشخصی متکی است. این منابع محدود هستند و باید میان تعداد زیادی کاربر تقسیم شوند. هر ماهواره نیز با توجه به محدوده پوشش، تعداد پرتوها، پهنای باند در دسترس و شرایط ارتباطی، ظرفیت مشخصی دارد. افزایش تعداد کاربران در یک محدوده پوششی می‌تواند موجب کاهش سرعت یا افزایش نوسان کیفیت ارتباط شود.
پژوهشگران دانشگاه ساری و مرکز پژوهشی تلفنیکا در مقاله‌ای که نتایج آن در پایگاه APNIC منتشر شده است، عملکرد استارلینک را با اینترنت فیبرنوری و شبکه تلفن همراه مقایسه کرده‌اند. در آزمایش انجام‌شده برای یک مسیر ارتباطی میان اروپا و آمریکای شمالی، تأخیر استارلینک ۱۱۳.۷ میلی‌ثانیه، فیبرنوری ۸۵.۹ میلی‌ثانیه و شبکه تلفن همراه ۱۲۷.۳ میلی‌ثانیه اندازه‌گیری شده است. این نتایج نشان می‌دهد که استارلینک در برخی سناریو‌ها می‌تواند عملکردی قابل‌رقابت با شبکه تلفن همراه داشته باشد، اما در همان آزمایش، تأخیر فیبرنوری کمتر بوده است.
تفاوت دیگر به پایداری و قابلیت پیش‌بینی عملکرد مربوط می‌شود. ارتباطات فیبرنوری در صورت طراحی و نگهداری مناسب، کیفیت نسبتاً پایداری دارند و کمتر در معرض نوسانات ناشی از شرایط جوی و تغییر وضعیت ماهواره‌ها قرار می‌گیرند. شبکه‌های ماهواره‌ای نیز با وجود پیشرفت‌های قابل‌توجه، همچنان تحت تأثیر تغییر مسیر ارتباطی، شرایط پوشش و تراکم کاربران قرار دارند.
شبکه تلفن همراه نیز از نظر کارکرد با اینترنت ماهواره‌ای یکسان نیست. شبکه‌های نسل چهارم و پنجم علاوه بر اینترنت، خدمات صوتی، پیام‌رسانی، مدیریت تحرک کاربران، تحویل ارتباط میان سلول‌ها و ارتباط دستگاه‌های متصل را در مقیاس گسترده فراهم می‌کنند. استارلینک با پایانه اختصاصی خود چنین شبکه‌ای را به‌صورت مستقل برای تمام تلفن‌های همراه ایجاد نمی‌کند.
خدمات ارتباط مستقیم ماهواره با گوشی نیز به تجهیزات، فرکانس، قرارداد‌های اپراتوری و محدودیت‌های فنی خاص خود وابسته است و نباید با جایگزینی کامل شبکه موبایل اشتباه گرفته شود. حتی اگر استارلینک در یک منطقه بتواند سرعت دانلود قابل‌توجهی ارائه دهد، این موضوع به معنای برخورداری از ظرفیت، پوشش، پایداری و مجموعه خدمات یک شبکه ارتباطی ملی نیست.
بارندگی، ساختمان‌ها و شرایط جغرافیایی؛ عوامل مؤثر بر کیفیت ارتباط ماهواره‌ای
تصور اینترنت ماهواره‌ای به‌عنوان ارتباطی مستقل از شرایط محیطی، یکی دیگر از برداشت‌های نادرست درباره استارلینک است. ارتباط رادیویی میان پایانه کاربر و ماهواره، مانند سایر سامانه‌های مخابراتی بی‌سیم، تحت تأثیر شرایط انتشار امواج قرار دارد. بارندگی شدید، برف و تگرگ می‌توانند موجب تضعیف سیگنال و کاهش کیفیت ارتباط شوند.
شرکت استارلینک در مستندات رسمی خود درباره تأثیر وضعیت آب‌وهوا بر کیفیت سرویس تصریح کرده است که بارندگی متوسط تا شدید، برف و تگرگ ممکن است باعث قطع موقت ارتباط شوند. این شرکت همچنین تأثیر شرایط نامساعد جوی در نزدیکی ایستگاه‌های زمینی را بر عملکرد شبکه تأیید کرده است.
محدودیت دیگر به نیاز پایانه کاربر به دید مناسب از آسمان مربوط است. دریافت و ارسال سیگنال به ماهواره‌های در حال حرکت نیازمند دسترسی رادیویی مناسب است. ساختمان‌های بلند، درختان، سازه‌های مرتفع و موانع فیزیکی می‌توانند مسیر ارتباطی را مسدود کنند. سامانه استارلینک برای کاهش این مشکل از جابه‌جایی خودکار میان ماهواره‌ها استفاده می‌کند، اما این قابلیت به معنای حذف کامل اثر موانع نیست.
شرکت استارلینک در راهنمای رسمی خود درباره موانع محیطی توضیح داده است که مسدود شدن مسیر ارتباطی می‌تواند به قطع مقطعی سرویس، از دست رفتن بسته‌های اطلاعاتی و کاهش سرعت منجر شود. این شرکت برای دستیابی به عملکرد مناسب، نصب پایانه در محلی با دید باز به آسمان را توصیه می‌کند.
این محدودیت در محیط‌های شهری پیچیده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نصب پایانه در ساختمان‌های بلند، آپارتمان‌های متراکم، فضا‌های داخلی و نقاطی که دسترسی مناسبی به آسمان ندارند، می‌تواند با دشواری همراه باشد. در مقابل، شبکه تلفن همراه با استفاده از تعداد زیادی سایت رادیویی و امکان طراحی پوشش در محیط‌های داخلی و خارجی، برای ارائه خدمات ارتباطی به جمعیت متراکم شهری توسعه یافته است.
عوامل انسانی و عملیاتی نیز نباید نادیده گرفته شوند. استارلینک برای فعالیت به پایانه اختصاصی، منبع تغذیه برق، تجهیزات اتصال و نصب مناسب نیاز دارد. خرابی پایانه، آسیب دیدن کابل‌ها، اختلال در تأمین برق و مشکلات نگهداری می‌توانند دسترسی کاربران را مختل کنند. در مناطقی که زیرساخت برق یا امکان نصب تجهیزات مناسب وجود ندارد، استفاده گسترده از این فناوری نیز با موانع عملیاتی روبه‌رو خواهد شد.
آسیب‌پذیری‌های امنیتی و نظامی؛ وابستگی به یک شرکت خارجی چه پیامد‌هایی دارد؟
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در بحث جایگزینی زیرساخت‌های ارتباطی زمینی با اینترنت ماهواره‌ای باید مورد توجه قرار گیرد، مسئله تاب‌آوری و امنیت ارتباطات است. شبکه‌های ماهواره‌ای به دلیل ماهیت بی‌سیم و گستردگی جغرافیایی، در برابر برخی تهدید‌های خاص قرار دارند که در شبکه‌های فیبرنوری به همان شکل وجود ندارد.
جنگ الکترونیک، اخلال رادیویی، حملات سایبری و آسیب به تجهیزات زمینی یا ماهواره‌ای می‌توانند بر عملکرد سامانه‌های فضایی تأثیر بگذارند. شدت و نوع اثرگذاری هر تهدید به معماری شبکه، فرکانس‌های مورد استفاده، توان تجهیزات، الگوریتم‌های مقابله با اخلال و شرایط عملیاتی وابسته است.
مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های استکهلم (SIPRI) در گزارشی با عنوان «Parameters to Assess Escalation Risks in Space» که در فوریه ۲۰۲۵ منتشر شده، به بررسی تهدید‌های نظامی علیه سامانه‌های فضایی پرداخته است. این گزارش حملات غیرجنبشی، از جمله حملات سایبری و جنگ الکترونیک را از عوامل مؤثر بر امنیت سامانه‌های فضایی معرفی می‌کند و به نقش اخلال و جعل سیگنال‌های سامانه‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای نیز می‌پردازد.
تجربه جنگ اوکراین نیز نشان داده است که حتی یک شبکه ماهواره‌ای پیشرفته و گسترده نمی‌تواند از تمام اختلالات عملیاتی مصون باشد. حمله سایبری به شبکه ماهواره‌ای ویاست در فوریه ۲۰۲۲، که چندین کشور آن را به روسیه نسبت دادند، دسترسی بخشی از کاربران اروپایی و نیرو‌های اوکراینی به ارتباطات ماهواره‌ای را مختل کرد. گزارش SIPRI این رخداد را یکی از نمونه‌های مهم آسیب‌پذیری سامانه‌های فضایی در برابر حملات سایبری معرفی می‌کند.
موضوع مهم‌تر، وابستگی به تصمیمات مدیریتی و سیاست‌های یک شرکت خارجی است. استارلینک زیرساختی تحت مالکیت عمومی کشور‌هایی نیست که از خدمات آن استفاده می‌کنند. شرکت ارائه‌دهنده می‌تواند بر اساس سیاست‌های تجاری، مقررات کشورها، محدودیت‌های عملیاتی و تصمیمات مدیریتی خود، شرایط ارائه خدمات را تغییر دهد. چنین وابستگی‌ای برای زیرساختی که قرار است ستون اصلی ارتباطات یک کشور باشد، ملاحظات جدی در حوزه حکمرانی و امنیت ملی ایجاد می‌کند.
تجربه محدودیت خدمات استارلینک در برخی مناطق اوکراین در سال ۲۰۲۲ نیز نشان داد که تصمیمات یک شرکت خصوصی می‌تواند بر دسترسی کاربران به خدمات ارتباطی اثر بگذارد. این مسئله به معنای بی‌اعتباری فناوری استارلینک نیست، بلکه ضرورت پرهیز از وابستگی انحصاری به هر ارائه‌دهنده خارجی را نشان می‌دهد.
استارلینک‌هراسی یا استارلینک‌زدگی؛ ضرورت حفظ حکمرانی و خوداتکایی ارتباطی
بحث درباره استارلینک نباید به دوگانه‌ای ساده میان پذیرش کامل این فناوری و مخالفت مطلق با آن تبدیل شود. فناوری اینترنت ماهواره‌ای بدون تردید یکی از دستاورد‌های مهم صنعت ارتباطات است و می‌تواند برای توسعه پوشش در مناطق محروم، اتصال زیرساخت‌های دورافتاده، ارتباطات دریایی و هوایی و مدیریت بحران بسیار مفید باشد. با این حال، تبدیل این قابلیت به ادعای امکان کنار گذاشتن شبکه‌های ارتباطی زمینی، از نظر فنی و اقتصادی قابل دفاع نیست.
بزرگنمایی توانمندی‌های استارلینک و القای این تصور که توسعه شبکه‌های فیبرنوری، تلفن همراه و زیرساخت‌های بومی دیگر ضرورتی ندارد، می‌تواند به تصمیم‌گیری نادرست در حوزه سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری ارتباطی منجر شود. این نوع روایت، اگر بدون بررسی ظرفیت واقعی، هزینه، پوشش، محدودیت‌های عملیاتی و الزامات امنیتی مطرح شود، عملاً انتظاری غیرواقعی از یک فناوری ایجاد می‌کند.
نگرانی درباره استارلینک نیز باید بر مبنای واقعیت‌های فنی و حقوقی مطرح شود. نفی توانمندی‌های این فناوری، نادیده گرفتن مزایای آن یا ایجاد ترس غیرمستند از کاربرد‌های اینترنت ماهواره‌ای، کمکی به توسعه صنعت ارتباطات نمی‌کند. سیاست‌گذاری صحیح مستلزم شناخت هم‌زمان فرصت‌ها و محدودیت‌هاست.
مسئله اصلی در این میان، حفظ حکمرانی فضای مجازی و برخورداری از زیرساخت‌های ارتباطی متنوع و قابل‌کنترل است. شبکه‌ای که تمام ظرفیت ارتباطی آن به یک شرکت خارجی، تصمیمات تجاری آن و زیرساخت‌های خارج از قلمرو مدیریتی کشور وابسته باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای تاب‌آوری ارتباطی قرار گیرد. توسعه شبکه‌های زمینی، سرمایه‌گذاری در فیبرنوری، تقویت اپراتور‌های تلفن همراه و توسعه فناوری‌های ماهواره‌ای داخلی باید در قالب یک راهبرد مکمل و چندلایه دنبال شوند.
ترویج این تصور که با ورود استارلینک حکمرانی سایبری کشورها از بین می‌رود و این سرویس جایگزین مطلق ارتباطات زمینی است و سرویس‌های زمینی و تحت کنترل کشورها دیگر ناکارآمد می‌شوند، می‌تواند به تضعیف انگیزه توسعه زیرساخت‌های ملی و وابستگی بلندمدت منجر شود. چنین رویکردی حتی اگر با ادبیات جذاب فناوری و وعده دسترسی سریع‌تر یا بدون محدودیت به اینترنت عرضه شود، از نظر اقتصادی و راهبردی نیازمند ارزیابی جدی است. تعبیر ثقفی از برخی ادعا‌ها به‌عنوان خالی‌فروشی را می‌توان ناظر بر فاصله میان توانمندی واقعی استارلینک و وعده‌هایی دانست که از آن به‌عنوان جایگزین تمام شبکه‌های ارتباطی یاد می‌کنند.
شواهد فنی نشان می‌دهد که استارلینک یک ابزار برای تکمیل سبد فناوری‌های ارتباطی البته براساس مقررات اتحادیۀ جهانی مخابرات ضمن رعایت مقررات سرزمینی کشورهای میزبان است، نه جایگزینی برای تمام اجزای آن. فیبرنوری همچنان ستون اصلی انتقال پرظرفیت داده، شبکه‌های موبایل ابزار اصلی ارتباطات سیار و اینترنت ماهواره‌ای راهکاری مکمل برای نقاط دورافتاده، متحرک و شرایط اضطراری خواهد بود.
انتهای پیام/
