حجت الاسلام و المسلمین پناهیان:
برنده جایزه مغز و استاد علوم اعصاب دانشگاه نیویورک در گفت‌وگو با آناتک:
رمزساز؛ راهکار جدید مرکز فناوری عدلیه، زیرساختی که یک مشکل قدیمی را حل می‌کند
به گزارش خبرگزاری آنا محمد کاظمی‌فرد روز گذشته در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ویراستی نوشت: قابلیت جدید «رمزساز» به روش‌های دریافت رمز موقت در سامانه ثنا اضافه شده است. کاربران می‌توانند علاوه بر دریافت رمز از طریق پیامک، با فعال‌سازی رمزساز، بدون نیاز به دریافت پیامک وارد سامانه ثنا شوند.
رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه همچنین بیان کرد این امکان، علاوه بر کاهش وابستگی به زیرساخت پیامکی، محدودیت‌های ورود به ثنا برای ایرانیان خارج از کشور را نیز برطرف می‌کند. او امروز هم با انتشار تصویر زیر در حساب ویراستی خود، مراحل استفاده از این قابلیت جدید را توضیح داد:
اهمیت این قابلیت را باید در یکی از مسائل قدیمی خدمات الکترونیکی جست‌و‌جو کرد؛ وابستگی فرایند احراز هویت به دریافت پیامک و عملکرد شبکه مخابراتی. بسیاری از سامانه‌های بانکی، اداری و خدمات عمومی برای اطمینان از هویت کاربران، از رمز‌های یک‌بارمصرف استفاده می‌کنند. این شیوه امنیت ورود به حساب‌های کاربری را افزایش می‌دهد، اما اتکای صرف به پیامک، فرایند دسترسی را به وضعیت شبکه ارتباطی و امکان دریافت پیام وابسته می‌کند.
تأخیر در ارسال پیامک، اختلال در شبکه اپراتورها، مشکلات ارسال پیامک‌های انبوه و دسترسی‌نداشتن به سیم‌کارت ثبت‌شده در سامانه، از جمله عواملی هستند که می‌توانند ورود کاربران به خدمات الکترونیکی را دشوار کنند. اهمیت این مسئله در خدمات قضایی بیشتر است؛ زیرا کاربران برای مشاهده ابلاغیه‌ها، پیگیری پرونده‌ها و انجام امور حقوقی خود به دسترسی مستمر و قابل اتکا نیاز دارند.
روش‌های مبتنی بر کد‌های دستوری USSD نیز در برخی خدمات عمومی و بانکی برای ارائه خدمات سریع مورد استفاده قرار می‌گیرند. این روش‌ها به شبکه تلفن همراه و امکانات اپراتورها متکی هستند و امکان استفاده از آنها در خارج از کشور به گستردگی خدمات اینترنتی نیست. توسعه روش‌های جایگزین برای احراز هویت، امکان انتخاب شیوه مناسب‌تر را برای کاربران فراهم می‌کند و ظرفیت خدمات دیجیتال را افزایش می‌دهد.
سازوکار رمزساز بر پایه فناوری جهانی TOTP (رمز عبور یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان)
فناوری رمزساز را می‌توان در چارچوب روش‌های نوین تولید رمز یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان بررسی کرد. یکی از استاندارد‌های شناخته‌شده در این حوزه TOTP (رمز عبور یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان) یا Time-Based One-Time Password است که مشخصات فنی آن در سند RFC ۶۲۳۸ منتشرشده از سوی کارگروه مهندسی اینترنت تشریح شده است.
راه‌اندازی این روش معمولاً با نصب یک برنامه احراز هویت روی تلفن همراه آغاز می‌شود. برنامه‌هایی مانند Google Authenticator و Microsoft Authenticator از نمونه‌های شناخته‌شده این ابزار‌ها هستند. کاربر پس از ورود به حساب خود در سامانه و انتخاب گزینه فعال‌سازی رمزساز، یک کد QR دریافت می‌کند که اطلاعات لازم برای اتصال برنامه احراز هویت به حساب کاربری را در اختیار آن قرار می‌دهد.
اسکن رمزینه یا کد QR، کلید محرمانه مشترکی را میان سامانه و برنامه احراز هویت تعریف می‌کند. امکان واردکردن دستی این کلید نیز در بسیاری از برنامه‌های تولید رمز وجود دارد. پس از انجام این مرحله، برنامه با استفاده از کلید محرمانه و زمان دستگاه، رمز موقت تولید می‌کند.
الگوی رایج TOTP (رمز عبور یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان) از رمز‌های شش‌رقمی استفاده می‌کند که معمولاً هر ۳۰ ثانیه تغییر می‌کنند. سامانه مقصد نیز با استفاده از اطلاعات ثبت‌شده برای حساب کاربر و زمان جاری، اعتبار رمز واردشده را بررسی می‌کند. به این ترتیب، تولید رمز به دریافت پیامک یا برقراری ارتباط لحظه‌ای با اپراتور تلفن همراه وابسته نخواهد بود.
یکی از مزیت‌های مهم این فناوری، امکان تولید آفلاین رمز است. کاربر پس از فعال‌سازی اولیه می‌تواند حتی بدون اتصال اینترنت تلفن همراه، رمز موردنیاز خود را تولید کند و در زمان ورود به سامانه از آن استفاده کند. ارتباط اینترنتی برای دسترسی به خود سامانه همچنان برقرار است، اما تولید رمز در دستگاه کاربر انجام می‌شود.
استاندارد‌های باز مانند TOTP (رمز عبور یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان) این امکان را فراهم می‌کنند که سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی با استفاده از فناوری شناخته‌شده جهانی، زیرساخت احراز هویت متناسب با نیاز‌های خود را توسعه دهند. چنین رویکردی ضمن کاهش هزینه‌های ارتباطی، امکان مدیریت مستقل‌تر فرایند تولید و اعتبارسنجی رمز را نیز فراهم می‌کند.
تسهیل دسترسی ایرانیان خارج از کشور به خدمات قضایی
یکی از گروه‌هایی که از توسعه رمزساز در سامانه ثنا بهره‌مند می‌شوند، ایرانیان مقیم خارج از کشور هستند. دسترسی این گروه به خدمات قضایی الکترونیکی در برخی موارد به دریافت پیامک روی شماره تلفن همراه ثبت‌شده در ایران وابسته بوده است؛ موضوعی که به دلیل فاصله جغرافیایی و شرایط متفاوت ارتباطی در کشور‌های مختلف، دشواری‌هایی برای کاربران ایجاد می‌کرد.
غیرفعال‌شدن سیم‌کارت ایرانی، مشکلات رومینگ، محدودیت دریافت پیامک و دسترسی‌نداشتن به شماره ثبت‌شده در حساب کاربری از جمله مسائلی هستند که می‌توانند فرایند ورود به سامانه را برای ایرانیان خارج از کشور دشوار کنند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که فرد برای مشاهده ابلاغیه قضایی یا پیگیری یک پرونده به خدمات ثنا نیاز داشته باشد.
موضوع مشکلات دریافت پیامک‌های قضایی و تغییر شماره تلفن همراه برخی ایرانیان خارج از کشور در سال‌های گذشته نیز مورد توجه قرار گرفته بود. دستورالعمل‌های مرتبط با تغییر شماره همراه ثبت‌شده در سامانه ثنا و پیش‌بینی راهکار‌هایی برای احراز هویت این گروه، نشان‌دهنده اهمیت تسهیل دسترسی هموطنان خارج از کشور به خدمات الکترونیکی قضایی است.
قابلیت جدید رمزساز می‌تواند بخش مهمی از این مسئله را برطرف کند. کاربری که پیش‌تر حساب خود را فعال کرده و رمزساز را روی تلفن همراهش راه‌اندازی کرده باشد، برای تولید رمز‌های ورود بعدی به دریافت پیامک روی سیم‌کارت ایرانی احتیاج نخواهد داشت. این امکان به‌ویژه برای افرادی که در کشور‌های مختلف زندگی می‌کنند و به دلایل ارتباطی امکان دریافت پیامک روی شماره ایرانی خود را ندارند، ارزشمند است.
دسترسی آسان‌تر به ابلاغیه‌های قضایی، پیگیری پرونده‌ها و استفاده از خدمات غیرحضوری، از جمله نتایجی است که می‌توان برای این تغییر در نظر گرفت. کاهش وابستگی به پیامک همچنین به کاربران اجازه می‌دهد در شرایط متنوع ارتباطی، از روشی مستقل برای تولید رمز ورود استفاده کنند.
همگامی خدمات قضایی با استاندارد‌های روز احراز هویت
استفاده از رمز‌های یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان، سابقه‌ای شناخته‌شده در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات جهان دارد. استاندارد RFC ۶۲۳۸ در سال ۲۰۱۱ منتشر شد و چارچوب فنی تولید رمز یک‌بارمصرف مبتنی بر زمان را تعریف کرد. این استاندارد در سال‌های بعد به یکی از مبانی رایج طراحی سامانه‌های احراز هویت چندمرحله‌ای تبدیل شد.
شرکت گوگل با برنامه Google Authenticator و شرکت مایکروسافت با Microsoft Authenticator از جمله ارائه‌دهندگان ابزار‌های شناخته‌شده تولید رمز یک‌بارمصرف هستند. سامانه Microsoft Entra ID نیز در مستندات رسمی خود، پشتیبانی از کد‌های تأیید مبتنی بر استاندارد OATH را برای احراز هویت کاربران توضیح داده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهند تولید رمز در دستگاه کاربر و استفاده از آن برای ورود به سامانه‌های آنلاین، رویکردی تثبیت‌شده در صنعت فناوری اطلاعات است.
مزیت راهبردی این روش برای ایران، امکان استفاده از یک استاندارد جهانی بدون وابستگی عملیاتی به شرکت‌های خارجی است. تولید رمز در تلفن همراه انجام می‌شود و برای هر بار ورود، نیازی به دریافت خدمات از سرور‌های خارجی یا ارتباط با شرکت سازنده برنامه وجود ندارد. دستگاه‌های اجرایی نیز می‌توانند با توسعه برنامه‌های اختصاصی و استفاده از زیرساخت‌های داخلی، مدیریت فرایند احراز هویت را متناسب با نیاز‌های خود انجام دهند.
توسعه چنین قابلیت‌هایی در سامانه‌های عمومی، علاوه بر بهبود تجربه کاربران، به افزایش تاب‌آوری خدمات دیجیتال کشور کمک می‌کند. کاهش وابستگی به پیامک، تسهیل دسترسی ایرانیان خارج از کشور و استفاده از استاندارد‌های معتبر جهانی، سه دستاورد مهمی هستند که می‌توان در این رویکرد مورد توجه قرار داد.
اقدام مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه در اضافه‌کردن رمزساز به روش‌های ورود سامانه ثنا، نمونه‌ای از حرکت خدمات عمومی به سمت استفاده از راهکار‌های نوین احراز هویت است؛ مسیری که می‌تواند با توسعه و بهره‌گیری از تجربه‌های مشابه در سایر دستگاه‌های اجرایی، زمینه دسترسی آسان‌تر و مستقل‌تر مردم به خدمات الکترونیکی را فراهم کند.
انتهای پیام/
