ایران حاضر |
از نانو تا پهپاد؛ دستاوردهایی که موازنه قدرت در غرب آسیا را تغییر داد
در گفتوگو با آنا اعلام شد
توسعۀ پلتفرمهای هوشمند راهکار کاهش ریسک سفرهای یکسرخالی در حمل و نقل جادهای است
حملونقل جادهای بار، شریان اصلی تجارت و اقتصاد ایران محسوب میشود و بیش از ۹۰ درصد جابهجایی بار کشور را بر دوش میکشد. این سیستم با چالشهای متعددی از جمله هزینههای بالا، مصرف انرژی زیاد و آلایندگی شدید دست بهگریبان است. در این میان، پدیده «پیمایش یکسره خالی» یا بازگشت کامیونها بدون بار به مبدأ، یکی از مشکلات ساختاری و کمتر شفافسازیشده این صنعت است که تأثیر مستقیمی بر تمامی این معضلات دارد.
عرفان سپهرنیا، کارشناس گروه «اقتصاد دیجیتال» در اندیشکده اقتصاد دانشبنیان، در گفتوگو با خبرنگار فناوری آناتک، ضمن تشریح ابعاد این مسئله، راهکار خروج از این وضعیت را مبتنی بر فناوری و داده میداند.
افزایش یک نگرانکننده در مسیر هدفگذاری قانونی
عرفان سپهرنیا در ابتدای این گفتوگو با اشاره به اهمیت موضوع گفت: «حملونقل جادهای بار در ایران، بهعنوان اصلیترین شیوه جابهجایی، بیش از ۹۰ درصد بار کشور را جابهجا میکند و نقش مهمی در هزینه نهایی کالا، هدررفت انرژی و افزایش آلایندگی دارد. با وجود این جایگاه، یکی از مسائل کمتر مورد توجه در این بخش، پدیده «پیمایش یکسره خالی» است؛ وضعیتی که در آن کامیونها پس از تخلیه بار در مقصد، بدون بار به مبدأ بازمیگردند. این مسئله پیامدهای قابلتوجهی در اتلاف سوخت، نارضایتی رانندگان و افزایش آلایندهها به همراه دارد.»
وی افزود: «بر اساس دادههای موجود، در سه سال اخیر پیمایش یکسره خالی افزایش چشمگیری داشته است؛ روندی که برخلاف هدف تعیینشده در ماده ۵۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت است. در این ماده، سازمان راهداری و حملونقل جادهای موظف شده است سهم سفرهای یکسره خالی را به کمتر از ۳۰ درصد برساند، اما به لحاظ آماری نهتنها این مهم محقق نشده، بلکه پیمایش یکسره خالی به بیش از ۴۰ درصد رسیده است.»
تجربه جهانی و محدودیتهای ذاتی
سپهرنیا در بخش دیگری از گفتههای خود به ذاتی بودن بخشی از این پدیده و تجربیات بینالمللی اشاره کرد و توضیح داد: «البته باید توجه داشت که پیمایش یکسره خالی بهطور ذاتی در حملونقل بار وجود دارد و در برخی حوزهها، مانند حمل مواد شیمیایی، فرآوردههای خاص یا بارهای معدنی، عملاً امکان حذف کامل آن وجود ندارد. با این حال، این پدیده قابل مدیریت است و هدفگذاری برنامه هفتم نیز با در نظر گرفتن همین محدودیتها، کاهش آن به زیر ۳۰ درصد بوده است. بررسی تجربههای بینالمللی نیز نشان میدهد که میانگین پیمایش یکسره خالی در اتحادیه اروپا بر اساس پژوهشهای منتشرشده در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۱ درصد است؛ هرچند این عدد بسته به نوع ناوگان، ماهیت بار و مسیرهای حمل متغیر است. در ترکیه نیز، طبق آخرین مقالات بینالمللی، سهم پیمایش یکسره خالی حدود ۳۰ درصد برآورد شده است.»
دستور و نوبت؛ راهکارهای بیثمر فعلی
این کارشناس اقتصاد دیجیتال، سازوکارهای کنونی را عامل تشدید مشکل دانست و گفت: «یکی از اصلیترین دلایل وضعیت فعلی در ایران، نحوه تخصیص بار از طریق سالنهای اعلام بار و سازوکار نوبتدهی است. سالنهای اعلام بار، رانندگان و صاحبان کالا را ملزم کردهاند که تخصیص و تحویل بار صرفاً به نوبت انجام شود. این سازوکار که در ظاهر با هدف توزیع عادلانه بار شکل گرفته، در عمل منجر به افزایش زمان معطلی رانندگان، کاهش بهرهوری ناوگان و تشدید پیمایشهای یکسره خالی شده است. در شهرهایی که استفاده از سالن اعلام بار اجباری شده، شرکتهای تولیدی و حملونقلی بدون نوبت امکان فعالیت ندارند و به همین علت رانندگان غیربومی که حاضر نیستند چندین روز در صف نوبتدهی معطل شوند، خالی به مبدأ بازمیگردند.»
وی ادامه داد: «همچنین سازمان راهداری برای جلب رضایت رانندگانی که ناچار به بازگشت خالی هستند، به سمت قیمتگذاری دستوری حرکت کرده و نرخی تعیین میشود که بخشی از هزینه سفر بدون بار را نیز پوشش دهد. این رویکرد در نهایت باعث افزایش سهم حملونقل در قیمت نهایی کالا شده است؛ بهطوری که بر اساس گزارشهای وزارت اقتصاد و اتاق بازرگانی ایران، سهم هزینه حملونقل به حدود ۱۲ درصد قیمت نهایی کالا رسیده که تقریباً دو برابر میانگین جهانی است.»
راه نجات در سکوهای هوشمند و حذف اجبار
سپهرنیا راهکار برونرفت را تکیه بر فناوریهای دیجیتال و الگوبرداری از تجارب موفق دانست و بیان کرد: «از سوی دیگر، تجربه حملونقل مسافر در سالهای اخیر نمونهای موفق پیشروی سیاستگذاران قرار میدهد. در این بخش نیز در گذشته مسئله پیمایش یکسره خالی، اتلاف سوخت و افزایش آلایندگی مطرح بود، اما پلتفرمها با تطبیق هوشمند عرضه و تقاضا و قیمتگذاری پویا توانستند این مشکل را تا حد زیادی مدیریت کنند. حتی در حوزه حملونقل بار نیز نمونههای بینالمللی وجود دارد؛ برای مثال، پلتفرم اوبر در ایالات متحده توانسته است با بهینهسازی تطبیق سفرها، پیمایش یکسره خالی را حدود ۴ درصد کاهش دهد.»
او در خاتمۀ این گفتوگو تأکید کرد: «با توسعه سکوهای هوشمند در حملونقل بار، میتوان بدون اجبار به نوبتدهی، مسئله تطبیق عرضه و تقاضا را بهصورت دادهمحور و کارآمد حل کرد و پیمایش یکسره خالی را به شکل معناداری کاهش داد. این موضوع نهتنها در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس مورد تأکید قرار گرفته، بلکه در یک مقاله بینالمللی منتشرشده توسط پژوهشگران دانشگاه صنعتی شریف نیز نشان داده شده است که لغو اجبار نوبتدهی و حرکت به سمت تخصیص هوشمند بار، میتواند حدود ۱۶ درصد از پیمایش یکسره خالی را کاهش دهد. چنین رویکردی این امکان را فراهم میکند که انواع مختلف پیمایش یکسره خالی شناسایی و تفکیک شوند و هرکدام متناسب با ماهیت خود تحت مدیریت قرار گیرند؛ مسیری که همراستا با هدفگذاری برنامه هفتم بوده و میتواند حملونقل جادهای بار را به سمت بهرهوری بالاتر، مصرف انرژی کمتر و کاهش آلایندگی سوق دهد.»
انتهای پیام/
