اگر کسی با چهره شما ویدئویی جعلی ساخت، چه اقداماتی را باید انجام دهید؟

امروزه تقریباً هر کسی می‌تواند با در اختیار گذاشتن یک تصویر به ابزارهای هوش مصنوعی، عکس‌ها و ویدئوهای جدیدی تولید کند؛ قابلیتی که در کنار کاربردهای مختلف، به ابزاری برای سوءاستفاده، اخاذی و کسب درآمد غیرقانونی تبدیل شده است. برخی افراد با ساخت ویدئوهای جعلی، دیگران را تهدید و به اخاذی از آنها اقدام می‌کنند و برخی نیز با استفاده از تصاویر و نام افراد مشهور، به تبلیغ محصولات خود می‌پردازند، اما اگر کسی با چنین سوءاستفاده‌هایی مواجه شود، نخستین اقدامات او چه باید باشد؟ آیا قانون می‌تواند از قربانیان این جرایم حمایت کند و اساساً تخلفاتی که با کمک ابزارهای هوش مصنوعی صورت می‌گیرند، چگونه قابل پیگیری هستند؟ علیرضا طباطبایی، وکیل پایه یک دادگستری و متخصص جرایم رایانه‌ای، در گفت‌وگو با آناتک به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد و ابعاد حقوقی سوءاستفاده از هوش مصنوعی و راه‌های پیگیری قانونی این جرایم را تشریح می‌کند.

آیا ساختن ویدئوی جعلی با تصاویر اشخاص جرم است؟

باید میان «ساختن»، «منتشرکردن» و «استفاده‌کردن» تفاوت بگذاریم. هر استفاده‌ای از هوش مصنوعی برای تغییر تصویر، خودبه‌خود جرم نیست؛ اما استفاده از این فناوری برای هتک حیثیت، تهدید یا فریب، می‌تواند مشمول قوانین موجود شود.

یکی از مهم‌ترین مقررات، ماده ۱۶ قانون جرائم رایانه‌ای، معادل ماده ۷۴۴ بخش تعزیرات است. این ماده، تغییر یا تحریف فیلم، صدا یا تصویر دیگری و انتشار آن، یا انتشار آگاهانه محتوای تحریف‌شده را، در صورتی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، جرم می‌داند.

برای مثال، قراردادن چهره شخص در یک فیلم ساختگی و انتشار آن به‌گونه‌ای که آبروی او را مخدوش کند، می‌تواند با این ماده منطبق باشد. اینکه ابزار کار هوش مصنوعی بوده، به‌خودی‌خود مسئولیت را از بین نمی‌برد.

اما برای تحقق جرم تام این ماده، صرف ساختن بدون انتشار کافی نیست؛ هرچند همان ساختن ممکن است با شرایط عنوان دیگری، مانند تولید محتوای مستهجن به قصد تجارت یا افساد، قابل بررسی باشد.

اگر ویدئوی جعلی غیراخلاقی باشد، وضعیت و مجازات آن چیست؟

در قانون، «غیراخلاقی» یک تعبیر عمومی است؛ برای تعیین مجازات باید مشخص شود محتوا از نظر قانونی «مستهجن» است، «مبتذل» است یا عنوان دیگری دارد.

اگر تصویر شخص به صورت مستهجن تحریف و با شرایط ماده ۷۴۴ منتشر شود، تبصره این ماده، حداکثر هر دو مجازات را مقرر کرده است. با لحاظ نصف‌شدن حبس این جرم به موجب ماده ۱۰۴ و تعدیل جزای نقدی سال ۱۴۰۳، مجازات مقرر در این فرض یک سال حبس و ۳۳ میلیون تومان جزای نقدی است؛ البته اعمال نهاد‌های قانونی مانند تخفیف یا تعلیق، در صورت وجود شرایط، بحث جداگانه‌ای دارد.

علاوه بر این، ماده ۱۴ قانون جرائم رایانه‌ای، معادل ماده ۷۴۲، درباره محتوای مستهجن نیز قابل بررسی است. این ماده حتی محتوای غیرواقعی را در تعریف خود آورده است؛ بنابراین جعلی‌بودن تصاویر، لزوماً موجب خروج آنها از شمول قانون نمی‌شود. تولید یا نگهداری در این ماده نیازمند قصد تجارت یا افساد است و برای انتشار و ارسال نیز احکام و استثنا‌های خاصی وجود دارد.

اگر چند عنوان مجرمانه مطرح باشد، مجازات‌ها را نباید ساده با یکدیگر جمع کرد؛ نحوه اعمال آنها تابع مقررات تعدد جرم و تشخیص دادگاه است.

اگر از این ویدئو‌ها برای اخاذی استفاده شود، قربانی چگونه باید پیگیری کند؟

قربانی نباید تصور کند تا وقتی ویدئو منتشر نشده، امکان شکایت ندارد. اگر کسی بگوید «پول بده، وگرنه این فیلم را منتشر می‌کنم»، خود این رفتار، با احراز شرایط قانونی، می‌تواند تهدید به ورود ضرر شرفی باشد؛ حتی اگر فیلم جعلی باشد یا هنوز پولی پرداخت نشده باشد.

توصیه عملی من این است:

• پیام تهدید، نمونه ویدئو و مشخصات حساب را حفظ کنید.
• برای متوقف‌کردن تهدید، تصویر، رمز یا اطلاعات خصوصی بیشتری نفرستید.
•  به وعده «پول بده تا پاک کنم» اعتماد نکنید؛ پرداخت، تضمینی برای پایان تهدید ایجاد نمی‌کند.
•  اگر پرداختی انجام شده، رسید و اطلاعات مقصد را نگه دارید.
•  شکایت را سریع ثبت و درخواست بررسی فنی، شناسایی مرتکب و حفاظت از داده‌ها را مطرح کنید.
•  اگر محتوا منتشر شده، نشانی محل انتشار را ارائه و درخواست اقدام قانونی برای محدودکردن دسترسی را نیز مطرح کنید.

در پرونده باید جداگانه بررسی شود چه کسی محتوا را ساخته، چه کسی تهدید کرده و چه کسی آن را منتشر کرده است؛ این افراد ممکن است یک نفر نباشند. موفقیت در حذف محتوا یا شناسایی حساب‌های خارجی نیز قطعی و یکسان نیست و به اطلاعات موجود و امکان همکاری خدمات مربوط بستگی دارد.

چگونه به‌صورت قانونی باید جلوی آزار و اذیت اینترنتی را گرفت

به کسانی که از شکایت خجالت می‌کشند یا می‌ترسند چه می‌گویید؟

به آنها می‌گویم: وجود چهره شما در یک ویدئو، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که آن رفتار را انجام داده‌اید. امروز تصویر و صدا قابل جعل است و مرجع رسیدگی باید اصالت محتوا و سایر دلایل را بررسی کند.

عامل تهدید معمولاً از ترس قربانی برای ادامه فشار استفاده می‌کند. بهتر است شخص، موضوع را محرمانه با یک وکیل در میان بگذارد و مدارک را از مسیر رسمی ارائه کند. اگر از واکنش خشونت‌آمیز اطرافیان هم می‌ترسد، باید این خطر را به وکیل و مرجع رسیدگی اعلام کند.

در عین حال، نباید وعده بدهیم که شکایت در همه شرایط بدون اطلاع هیچ شخص دیگری انجام می‌شود. تحقیقات مقدماتی اصولاً محرمانه است، اما رسیدگی، قواعد دسترسی به پرونده و حقوق دفاعی طرفین را نیز دارد. قربانی می‌تواند بر حساسیت محتوا تأکید و رعایت حریم خصوصی و جلوگیری از تکثیر غیرضروری آن را درخواست کند. برای اثبات بی‌گناهی خود، ویدئوی جعلی را دوباره در فضای عمومی منتشر نکنید.

استفاده از چهره افراد مشهور در تبلیغات جعلی چه تفاوتی از لحاظ قانونی با ویدئوی مستهجن دارد؟

در ویدئوی مستهجن، مسئله اصلی معمولاً تحریف حیثیت‌آمیز تصویر و تعرض به آبروست. در تبلیغ جعلی، علاوه بر حقوق شخص صاحب چهره، موضوع فریب مصرف‌کننده و انتساب دروغین تأیید یک محصول مطرح می‌شود.

برای مثال، اگر با شبیه‌سازی چهره و صدای یک بازیگر، چنین القا شود که او محصولی را توصیه کرده است، باید محتوای تبلیغ، نحوه فریب، نقش سفارش‌دهنده و منتشرکننده و زیان ایجادشده بررسی شود. مواد ۵۰، ۵۲ و ۵۳ قانون تجارت الکترونیکی درباره منع فریب تبلیغاتی، ارائه اطلاعات روشن و مشخص‌بودن هویت ذی‌نفع تبلیغ، حسب مورد قابل استنادند؛ ماده ۷۰ نیز برای تخلف از مقررات مربوط ضمانت اجرای کیفری پیش‌بینی کرده است.

با این حال، استفاده بدون اجازه از چهره، در همه پرونده‌ها خودبه‌خود مشمول ماده ۷۴۴ نیست؛ برای آن ماده باید شرایطی مانند تحریف، انتشار و هتک حیثیت احراز شود. مسئولیت مدنی و مطالبه خسارت نیز با توجه به مواد ۱ و ۱۰ قانون مسئولیت مدنی قابل بررسی است.

از نظر اثبات، باید نسخه تبلیغ، صفحه منتشرکننده، ارتباط آن با فروشنده و مدارک انتساب جعلی حفظ شود. در ادعای فریب مشتری، رسید خرید و ارتباط تصمیم او برای خرید با تبلیغ نیز اهمیت دارد. هر تبلیغ خلاف واقع هم لزوماً کلاهبرداری نیست؛ کلاهبرداری شرایط جداگانه‌ای دارد که باید اثبات شود.

چه کسی می‌تواند شاکی باشد؛ فرد مشهور یا مشتریانی که فریب خورده‌اند؟

ممکن است هر دو حق پیگیری داشته باشند، اما مبنای ادعای آنها متفاوت است.

فرد صاحب چهره می‌تواند بابت لطمه به حیثیت یا سایر حقوق خود و خسارت ناشی از استفاده زیان‌بار از تصویرش اقدام کند؛ عنوان کیفری احتمالی نیز به جزئیات رفتار بستگی دارد. مشهوربودن به معنای رضایت به تبلیغ یک محصول یا اجازه نامحدود برای استفاده تجاری از چهره نیست.

مشتری زیان‌دیده نیز می‌تواند بر اساس آنچه برای او رخ داده، موضوع فریب، مطالبه وجه یا خسارت و در صورت وجود تمام ارکان، کلاهبرداری را پیگیری کند. در نتیجه، برای مشتری فقط جعلی‌بودن تصویر کافی نیست؛ باید معامله، زیان و ارتباط آن با رفتار مورد شکایت نیز بررسی شود.

نباید تصور کرد فقط افراد مشهور از حمایت برخوردارند؛ شخص عادی هم در برابر استفاده زیان‌بار از تصویر و تعرض به حیثیت خود حق پیگیری دارد.

با توجه به جدیدبودن هوش مصنوعی و دیپ‌فیک، آیا پیگیری قانونی این موارد ممکن است؟

بله. جدیدبودن ابزار، لزوماً به معنای نبودن قانون برای رفتار نیست. بسیاری از قوانین بر «رفتار» تمرکز دارند؛ مانند تهدید، تحریف تصویر، نشر اکاذیب یا فریب تبلیغاتی. اگر رفتار انجام‌شده با شرایط یک عنوان قانونی موجود منطبق باشد، استفاده از هوش مصنوعی مانع رسیدگی نیست.

البته عکس این موضوع هم مهم است: نمی‌توان صرفاً، چون کاری با هوش مصنوعی انجام شده یا زیان‌بار به نظر می‌رسد، بدون وجود عنوان قانونی برای آن مجازات تعیین کرد. هر پرونده باید دقیقاً با عناصر جرم مربوط تطبیق داده شود.

از نظر فنی نیز دو پرسش جداگانه داریم: آیا محتوا جعلی است؟ چه کسی مسئول ساخت، تهدید یا انتشار آن است؟ پاسخ اول الزاماً پاسخ دوم را ثابت نمی‌کند.

برای بررسی، ممکن است فایل دریافت‌شده، نسخه‌های پیشین، اطلاعات فنی فایل، دستگاه‌های مرتبط، پیام‌های همراه و سایر قرائن بررسی شود. یک برنامه تشخیص دیپ‌فیک به‌تنهایی معیار قطعی نیست و بررسی چشمی نیز کافی نیست؛ موضوع می‌تواند نیازمند کارشناسی تخصصی باشد.

قانون برای رسیدگی به جرائم رایانه‌ای و حفاظت و بررسی ادله الکترونیکی سازوکار دارد؛ بنابراین پیام من به مردم این است: از ترس جعلی‌بودن محتوا یا ناشناس‌بودن حساب، از پیگیری منصرف نشوید؛ دلیل را حفظ کنید و بررسی را از مسیر قانونی بخواهید.