دبیر کنگره شهدای دانشگاه آزاد اسلامی استان تهران خبر داد
چرا ستاره‌ها را پنج‌پر می‌کشیم، درحالی که گردند؟
به گزارش خبرگزاری آنا شاید پاسخ بخش نخست پرسش ساده به نظر برسد: ستاره‌ها تقریبا کروی‌اند. بااین‌حال، فاصله بسیار زیاد آنها از زمین باعث می‌شود بیشترشان با چشم غیرمسلح به شکل نقطه‌های نورانی دیده شوند؛ نه به‌صورت قرصی که بتوانیم مرز و شکل واقعی‌اش را تشخیص دهیم.
ناسا در وب‌سایت «ایمجین د یونیورس» ستاره را کره‌ای از گاز معرفی می‌کند که نیروی گرانش، مواد سازنده آن را کنار هم نگه می‌دارد. این نیرو تمایل دارد گاز‌های ستاره را به سوی مرکز آن بکشد. در مقابل، دمای بسیار بالای بخش‌های درونی ستاره فشاری ایجاد می‌کند که با این کشش گرانشی مقابله می‌کند. تعادل میان این دو اثر به ستاره کمک می‌کند ساختار خود را حفظ کند.
این فرایند را می‌توان با نمونه‌ای نزدیک‌تر به خودمان بررسی کرد: خورشید. خورشید هم یک ستاره است و از آنجا که به زمین نزدیک‌تر از ستاره‌های دیگر است، اخترشناسان می‌توانند ویژگی‌هایش را با جزئیات بیشتری مطالعه کنند. شکل کلی خورشید کروی است؛ نه ستاره‌ای با پنج گوشه که پرتوهایش از سطح آن بیرون زده باشند.
ستاره‌ها عموما شکلی نزدیک به کره دارند، اما این شکل همیشه کاملا کروی نیست. چرخش سریع می‌تواند ستاره را در قطب‌ها اندکی تخت‌تر و در ناحیه استوایی برآمده‌تر کند. بنابراین، «کروی» توصیف مناسبی از شکل کلی ستاره‌هاست، نه ادعایی مبنی بر اینکه همه آنها کره‌هایی کاملا بی‌نقص‌اند.
پس چرا ستاره‌ها در آسمان مثل نقطه دیده می‌شوند؟
اگر ستاره‌ها کروی‌اند، چرا حتی هنگام تماشای آسمانی پرستاره، معمولا شکل گرد آنها را نمی‌بینیم؟ پاسخ به فاصله مربوط است.
رصدخانه جنوبی اروپا در توضیحی درباره مشاهده ستاره‌ها می‌گوید ستاره‌ها بسیار دورند و قرص ظاهری بیشتر آنها آن‌قدر کوچک است که چشم غیرمسلح نمی‌تواند سطحشان را از نقطه‌ای نورانی تشخیص دهد. حتی تلسکوپ‌ها نیز برای تفکیک قرص بسیاری از ستاره‌ها به ابزار‌ها و روش‌های رصدی ویژه نیاز دارند. به همین دلیل، ستاره‌ای که در نقاشی با گوشه‌های تیز نمایش داده می‌شود، در آسمان شب معمولا به شکل نقطه‌ای نورانی دیده می‌شود.
بااین‌حال، گاهی حتی در عکس‌های نجومی نیز ستاره‌ها با پرتو‌هایی کشیده و متقاطع دیده می‌شوند؛ منظره‌ای که می‌تواند ما را به یاد همان نقاشی‌های کودکی بیندازد. آیا این عکس‌ها شکل واقعی ستاره را نشان می‌دهند؟
پرتو‌هایی که از خود ستاره بیرون نمی‌آیند
در بعضی تصاویر تلسکوپ فضایی هابل، ستاره‌های درخشان با خطوطی متقاطع و کشیده نمایش داده می‌شوند. این پرتو‌ها ممکن است ظاهری شبیه علامت ضربدر یا ستاره‌ای چندپر داشته باشند، اما بخشی از خود ستاره نیستند.
ناسا در توضیح یکی از تصاویر هابل از ناحیه‌ای در صورت فلکی کماندار، این خطوط را «پرتو‌های پراش» (Diffraction Spikes) معرفی می‌کند. پراش به تغییر و گسترش الگوی نور در اثر برخورد آن با لبه‌ها یا عبور از کنار موانع مربوط است. در تلسکوپ هابل، آینه ثانویه به کمک پایه‌هایی نگه داشته می‌شود که آرایشی متقاطع دارند. این ساختار بر نور ورودی اثر می‌گذارد و پرتو‌هایی را در تصویر پدید می‌آورد.
در نتیجه، آنچه در عکس دیده می‌شود لزوما بازنمایی مستقیم شکل جسم نیست؛ بخشی از آن به شیوه ثبت نور و ساختار ابزار تصویربرداری مربوط است. هرچه ستاره در تصویر درخشان‌تر باشد، این پرتو‌ها ممکن است آشکارتر دیده شوند.
این نکته برای پاسخ به پرسش آغاز گزارش اهمیت دارد: شکل پنج‌پر روی کاغذ و پرتو‌های کشیده در عکس تلسکوپی، هیچ‌کدام به این معنا نیستند که ستاره‌ها واقعا زائده‌هایی نوک‌تیز دارند. بااین‌حال، آیا ممکن است همین جلوه‌های نوری باعث شده باشند انسان‌ها از گذشته ستاره‌ها را با پرتو ترسیم کنند؟
ستاره‌های نوک‌تیز؛ قدیمی‌تر از تلسکوپ‌های مدرن
برای پاسخ، باید از نجوم به تاریخ تصویر و نماد‌ها برویم. نکته مهم این است که انسان‌ها مدت‌ها پیش از اختراع تلسکوپ‌های بازتابی مدرن نیز ستاره‌ها را با پرتو‌ها و نوک‌های تیز ترسیم می‌کردند.
مجله «اسکای‌اند تلسکوپ» در مطلبی درباره تاریخ ترسیم ستاره‌ها یادآوری می‌کند که ستاره‌های نوک‌تیز مدت‌ها پیش از اختراع تلسکوپ‌های بازتابی مدرن نیز در آثار هنری، پرچم‌ها و سکه‌های باستانی دیده می‌شدند. حتی نقشه‌هایی که گالیله در سال ۱۶۱۰ از خوشه‌های ستاره‌ای ترسیم کرد، نمونه‌هایی از نمایش ستاره‌ها با نشانه‌های تصویری بودند. این شواهد نشان می‌دهند که ترسیم ستاره‌ها با پرتو‌های نوک‌تیز سابقه‌ای قدیمی دارد؛ اما به‌تنهایی روشن نمی‌کنند که چرا شکل پنج‌پر رواج یافته است.
این پیشینه، یک توضیح ساده، اما نادرست را کنار می‌زند: نمی‌توان گفت انسان‌ها صرفا پس از دیدن عکس‌های تلسکوپی، ستاره‌ها را با نوک‌های تیز کشیدن آغاز کردند. این شیوه ترسیم قدیمی‌تر است.
چرا دقیقا پنج پر؟
وب‌سایت «موزه فضایی هنگ‌کنگ» در مطلبی با عنوان «چرا ستاره‌ها پنج پر دارند؟» احتمال می‌دهد که شکل پنج‌پر به شیوه نمایش ستاره‌ها در خط تصویری مصر باستان بازگردد. بااین‌حال، همان مطلب تأکید می‌کند که نمی‌توان با قطعیت گفت مصریان باستان چرا ستاره‌ها را به این شکل ترسیم می‌کردند.
این محدودیت تاریخی مهم است. وجود یک نماد در آثار باستانی به ما نشان می‌دهد که آن شکل در دوره‌ای استفاده می‌شده است؛ اما لزوما روشن نمی‌کند چه کسی نخستین بار آن را انتخاب کرده، چرا پنج گوشه داشته یا چگونه به نمادی فراگیر تبدیل شده است.
از سوی دیگر، ستاره نوک‌تیز می‌تواند بازنمایی تصویریِ نور درخشان باشد؛ چیزی که در نگاه انسان گاهی با پرتو‌هایی پیرامون یک منبع نور همراه می‌شود. اخترشناس آماتور انگلیسی، ویلیام کیچینر، در سال ۱۸۲۵ نوشته بود که ستاره‌ها هنگام مشاهده با تلسکوپ ممکن است به‌جای قرصی گرد، با پرتو‌های نورانی کاذب پیرامون خود دیده شوند. این توصیف نشان می‌دهد که جلوه‌های نوریِ چشم و ابزار‌های اپتیکی از مدت‌ها پیش در تجربه مشاهده ستاره‌ها مطرح بوده‌اند؛ اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همین جلوه‌ها علت پیدایش نماد پنج‌پر بوده‌اند.
بنابراین، پاسخ دقیق این نیست که «ستاره‌ها پنج پر دارند، چون چشم ما آنها را این‌طور می‌بیند». شواهد تاریخی موجود چنین رابطه مستقیمی را ثابت نمی‌کنند. بهتر است ستاره پنج‌پر را نمادی تصویری بدانیم که در طول تاریخ تثبیت شده است، درحالی‌که شکل واقعی ستاره‌ها را باید با دانش نجوم توضیح داد.
از یک نقاشی ساده تا پرسشی درباره علم و فرهنگ
شکل پنج‌پر ستاره چنان در ذهن ما جا افتاده است که برای کشیدن یک ستاره، معمولا بی‌درنگ سراغ همان چند خط و گوشه تیز می‌رویم. اما این شکل، تصویر دقیقی از ظاهر واقعی ستاره‌ها نیست؛ نمادی است که در طول تاریخ در آثار هنری و فرهنگ‌های مختلف به کار رفته است. شواهد تاریخی نشان می‌دهند که ترسیم ستاره‌ها با پرتو‌های نوک‌تیز سابقه‌ای طولانی دارد، اما هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت چرا دقیقاً پنج پر برای این نماد انتخاب شده است. شاید همین تفاوت میان چیزی که در آسمان می‌بینیم و چیزی که روی کاغذ می‌کشیم، یادآوری کند که تصویر‌های آشنای ما از جهان همیشه بازتاب مستقیم واقعیت فیزیکی نیستند.
انتهای پیام/
