تنگه هرمز، شاهراه پنهان اقتصاد دیجیتال

به گزارش خبرگزاری آنا؛ جنگ و تحولات نظامی ماه‌های اخیر در خلیج فارس، اهمیت زیرساخت‌هایی را برجسته کرده که تا پیش از این کمتر در کنار تأسیسات نفتی و مسیر‌های کشتیرانی مورد توجه قرار می‌گرفتند. کابل‌های فیبر نوری زیردریایی از جمله این زیرساخت‌ها هستند که بخش مهمی از ارتباطات اینترنتی کشور‌های منطقه را برقرار می‌کنند و فعالیت شبکه‌های بانکی، خدمات مالی، سامانه‌های دولتی و کسب‌وکار‌های دیجیتال به آن‌ها وابسته است. گسترش دامنه درگیری‌ها و افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت تأسیسات حیاتی باعث شده مسیر‌های ارتباطی عبوری از تنگه هرمز نیز در محاسبات امنیتی منطقه اهمیت بیشتری پیدا کنند. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در ساحل شمالی این آبراه و دسترسی به مسیر‌های ارتباطی زمینی، در شرایط متفاوتی نسبت به برخی کشور‌های جنوبی خلیج فارس قرار دارد. اهمیت این تفاوت در شرایط جنگی بیشتر آشکار می‌شود، زیرا هرگونه اختلال گسترده در کابل‌های زیردریایی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از محدوده جغرافیایی محل حادثه داشته باشد و فعالیت اقتصادی و ارتباطی کشور‌های منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.

کابل‌های زیردریایی تنگه هرمز یکی از محورهای امنیت دیجیتال غرب آسیا

بخش عمده ارتباطات بین‌المللی جهان از طریق کابل‌های فیبر نوری زیردریایی انجام می‌شود که هزاران کیلومتر در بستر دریا‌ها و اقیانوس‌ها امتداد دارند. این کابل‌ها برخلاف ظاهر ساده خود، زیرساخت اصلی انتقال اطلاعات میان مراکز داده، بانک‌ها، شرکت‌های مخابراتی، دولت‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات ابری هستند. هرگونه اختلال گسترده در عملکرد آن‌ها می‌تواند انتقال داده میان کشور‌ها را با مشکل مواجه کند و بر فعالیت شرکت‌هایی تأثیر بگذارد که خدمات خود را بر بستر اینترنت ارائه می‌کنند. اهمیت چنین زیرساخت‌هایی در خلیج فارس بیشتر به چشم می‌آید، زیرا اقتصاد بسیاری از کشور‌های منطقه طی سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری‌های کلان در فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی و خدمات دیجیتال پیوند خورده است.

دست‌کم ۷ سامانه اصلی کابل زیردریایی در شبکه ارتباطی خلیج فارس و محدوده تنگه هرمز حضور دارند که از جمله آن‌ها می‌توان به فالکون، گلف بریج اینترنشنال (GBI) و گلف تی‌جی‌ان (Gulf-TGN) اشاره کرد. این سامانه‌ها ارتباطات کشور‌های منطقه را با شبکه‌های گسترده‌تر انتقال داده برقرار می‌کنند و در دسترسی بین‌المللی مراکز داده و شرکت‌های فناوری نقش دارند. موقعیت تنگه هرمز در مسیر بخشی از این ارتباطات، اهمیت آن را از یک آبراه تجاری فراتر برده است. منطقه‌ای که در جریان جنگ به یکی از کانون‌های اصلی تنش بر سر عبور کشتی‌ها و انتقال انرژی تبدیل شده، اکنون از منظر امنیت کابل‌های ارتباطی نیز اهمیت قابل توجهی دارد. این موضوع باعث شده پیامد‌های احتمالی گسترش درگیری‌ها تنها در بازار نفت و تجارت دریایی بررسی نشود و پایداری ارتباطات دیجیتال نیز به بخشی از نگرانی‌های منطقه‌ای تبدیل شود.

اهمیت این زیرساخت‌ها به‌ویژه برای کشور‌های جنوبی خلیج فارس قابل توجه است. امارات، قطر، بحرین، کویت و عربستان سعودی سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در بخش خدمات مالی، ارتباطات بین‌المللی و اقتصاد دیجیتال انجام داده‌اند و بخش قابل توجهی از ارتباطات بین‌المللی آن‌ها به شبکه‌های کابلی منطقه وابسته است. اگرچه این کشور‌ها از مسیر‌های ارتباطی جایگزین نیز برخوردارند، اختلال هم‌زمان در چند کابل اصلی می‌تواند فشار قابل توجهی به ظرفیت باقی‌مانده وارد کند و دسترسی به خدمات دیجیتال را با کندی یا اختلال روبه‌رو سازد. از این منظر، اهمیت تنگه هرمز صرفاً با سهم آن از ترافیک جهانی اینترنت سنجیده نمی‌شود، بلکه باید وابستگی اقتصادی و ارتباطی کشور‌های منطقه به این گذرگاه را نیز در نظر گرفت. چنین وابستگی‌ای در شرایط جنگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا اختلال در ارتباطات ممکن است هم‌زمان با محدودیت‌های حمل‌ونقل، مشکلات تأمین انرژی و دشواری فعالیت زیرساخت‌های دیگر رخ دهد.

برتری جغرافیایی ایران در تنوع مسیر‌های ارتباطی

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های ایران در معادلات ارتباطی منطقه، دسترسی هم‌زمان به مسیر‌های دریایی و زمینی انتقال داده است. ایران برخلاف برخی کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج فارس که وابستگی بیشتری به مسیر‌های زیردریایی دارند، از طریق مرز‌های شمالی و غربی خود امکان ارتباط با شبکه‌های فیبر نوری کشور‌های همسایه را نیز در اختیار دارد. اتصال به مسیر‌های عبوری از جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکیه در کنار ارتباطات دیگر منطقه‌ای، ظرفیت ایجاد مسیر‌های متنوع برای تبادل داده را فراهم می‌کند. این ویژگی در شرایط جنگ و اختلال احتمالی در شبکه‌های زیردریایی اهمیت بیشتری دارد، زیرا دسترسی به مسیر‌های متفاوت می‌تواند وابستگی ارتباطات بین‌المللی به یک گذرگاه محدود را کاهش دهد.

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این ظرفیت، سامانه ارتباطی دروازه سریع اروپا ـ پارس (EPEG) است که با هدف ایجاد مسیر ارتباطی متفاوت میان اروپا و خاورمیانه توسعه یافته است. این شبکه از آلمان آغاز می‌شود و پس از عبور از بخش‌هایی از اروپای شرقی، روسیه و جمهوری آذربایجان وارد ایران می‌شود. مسیر آن سپس از خاک کشور تا جاسک ادامه پیدا می‌کند و از طریق ارتباط زیردریایی به عمان می‌رسد. در نتیجه ایران در این سامانه تنها یک نقطه عبور نیست، بلکه یکی از بخش‌های اصلی مسیر انتقال داده میان اروپا و خاورمیانه محسوب می‌شود. اهمیت این شبکه در فراهم کردن گزینه‌ای متفاوت برای ارتباطات بین‌المللی است که وابستگی به بعضی مسیر‌های متداول عبوری از دریای سرخ و مصر را کاهش می‌دهد.

وجود مسیر‌هایی مانند EPEG در شرایط کنونی از منظر امنیت ارتباطات اهمیت بیشتری پیدا کرده است. جنگ در منطقه و افزایش خطر آسیب به زیرساخت‌های فیزیکی می‌تواند دسترسی پایدار به مسیر‌های انتقال داده را به یکی از مسائل مهم کشور‌های درگیر و همسایگان آن‌ها تبدیل کند. ایران با برخورداری از موقعیت جغرافیایی میان اروپا، آسیای مرکزی و آب‌های جنوبی، ظرفیت ارتباطی متفاوتی در اختیار دارد که تنها به کابل‌های عبوری از خلیج فارس محدود نمی‌شود. البته میزان استفاده عملی از این ظرفیت به پهنای باند و شرایط فعالیت شبکه‌ها وابسته است، اما تنوع جغرافیایی مسیر‌ها در شرایطی که امنیت کابل‌های زیردریایی با تهدید‌های جنگی روبه‌رو شده، اهمیت راهبردی بیشتری پیدا می‌کند.

کابل‌های زیردریایی در سایه جنگ

گسترش درگیری‌های نظامی در خلیج فارس باعث شده امنیت کابل‌های زیردریایی از یک موضوع صرفاً فنی به مسئله‌ای مرتبط با پیامد‌های گسترده جنگ تبدیل شود. در شرایط عادی، آسیب به این کابل‌ها معمولاً با عواملی مانند برخورد لنگر کشتی‌ها، فعالیت‌های دریایی یا حوادث طبیعی ارتباط دارد، اما در زمان جنگ، خطر ناشی از فعالیت‌های نظامی و محدودیت تردد شناور‌ها نیز به نگرانی‌های موجود اضافه می‌شود. چنین شرایطی می‌تواند هم احتمال آسیب به زیرساخت‌های ارتباطی را افزایش دهد و هم روند رسیدگی به خرابی‌های احتمالی را دشوارتر کند. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که چند کابل به‌طور هم‌زمان دچار اختلال شوند و شبکه‌های ارتباطی ناچار باشند حجم بیشتری از داده‌ها را از مسیر‌های جایگزین منتقل کنند.

تنگه هرمز به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در یکی از حساس‌ترین مناطق درگیری، جایگاه ویژه‌ای در این معادلات دارد. تشدید تنش‌های دریایی، محدودیت‌های ناوبری و افزایش خطر برای کشتی‌های غیرنظامی می‌تواند فعالیت شناور‌های تخصصی تعمیر کابل را تحت تأثیر قرار دهد. حتی اگر آسیب به کابل‌ها در نتیجه یک حادثه غیرعمدی رخ داده باشد، شرایط جنگی ممکن است مانع از آغاز سریع عملیات ترمیم شود و مدت اختلال را افزایش دهد. از سوی دیگر، عملیات تعمیر کابل‌های زیردریایی به تجهیزات تخصصی و هماهنگی‌های گسترده نیاز دارد و امکان بازگرداندن سریع ارتباطات در همه شرایط وجود ندارد. همین مسئله باعث می‌شود پیامد‌های یک آسیب فیزیکی محدود، در شرایط جنگی به بحرانی طولانی‌تر برای شبکه‌های ارتباطی تبدیل شود.

اهمیت این موضوع برای ایران و کشور‌های جنوبی خلیج فارس یکسان نیست، زیرا ساختار شبکه‌های ارتباطی و میزان وابستگی به مسیر‌های دریایی در کشور‌های مختلف تفاوت دارد. دسترسی ایران به مسیر‌های زمینی انتقال داده، یکی از ویژگی‌های جغرافیایی مهم کشور در چنین شرایطی است. در مقابل، برخی کشور‌های جنوبی منطقه برای اتصال بین‌المللی خود به مجموعه‌ای از کابل‌های زیردریایی وابسته‌اند که فعالیت آن‌ها تحت تأثیر امنیت آبراه‌های منطقه قرار می‌گیرد؛ بنابراین جنگ می‌تواند تفاوت‌های موجود در ساختار ارتباطی کشور‌ها را برجسته‌تر کند و اهمیت موقعیت جغرافیایی ایران را در معادلات امنیت دیجیتال افزایش دهد.

اهمیت کابل‌ها در معادلات امنیتی جنگ

اهمیت راهبردی کابل‌های تنگه هرمز تنها به انتقال داده محدود نمی‌شود، زیرا کشور‌های منطقه برای فعالیت اقتصادی و ارائه خدمات عمومی به پایداری این ارتباطات نیاز دارند. کشور‌های جنوبی خلیج فارس طی سال‌های اخیر میلیارد‌ها دلار برای گسترش خدمات دیجیتال، زیرساخت‌های ارتباطی و فعالیت‌های مبتنی بر فناوری سرمایه‌گذاری کرده‌اند و برنامه‌های توسعه‌ای آن‌ها نیز به افزایش ظرفیت ارتباطات بین‌المللی وابسته است. بخش مهمی از ارزش اقتصادی این سرمایه‌گذاری‌ها به توانایی انتقال سریع و پایدار اطلاعات میان شبکه‌های منطقه و دیگر نقاط جهان ارتباط دارد. از همین رو اختلال در کابل‌های ارتباطی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از کاهش سرعت اینترنت داشته باشد و بر دسترسی شرکت‌ها به خدمات ابری، سامانه‌های مالی و فعالیت‌های تجاری اثر بگذارد.

در شرایط جنگی، وابستگی زیرساخت‌های اقتصادی به شبکه‌های ارتباطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اختلال گسترده در کابل‌های زیردریایی می‌تواند هم‌زمان بر بخش‌های مختلف اقتصاد اثر بگذارد، زیرا بسیاری از خدمات بانکی، تجاری و سازمانی برای تبادل اطلاعات به ارتباطات بین‌المللی نیاز دارند. این مسئله باعث می‌شود پیامد‌های احتمالی آسیب به زیرساخت‌های دیجیتال، تنها به شرکت‌های مخابراتی محدود نباشد و به فعالیت مجموعه‌های دیگری نیز گسترش پیدا کند. برای کشور‌هایی که بخش مهمی از برنامه‌های اقتصادی خود را بر توسعه خدمات دیجیتال و جذب سرمایه‌گذاری خارجی استوار کرده‌اند، کاهش پایداری ارتباطات می‌تواند هزینه‌های بیشتری ایجاد کند و بر اجرای برنامه‌های آینده آن‌ها اثر بگذارد.

تفاوت مهم این حوزه با بازار سنتی انرژی در آن است که ارزش زیرساخت‌های دیجیتال تنها به دارایی‌های فیزیکی محدود نیست. یک کابل ارتباطی ممکن است در ظاهر مجموعه‌ای از رشته‌های فیبر نوری باشد، اما خدماتی که از طریق آن ارائه می‌شوند، با فعالیت بانک‌ها، شرکت‌های فناوری و بخش‌های مختلف اقتصاد ارتباط دارند. از دست رفتن ظرفیت ارتباطی یک کابل می‌تواند باعث افزایش بار شبکه‌های دیگر شود و حتی فعالیت مجموعه‌هایی را تحت تأثیر قرار دهد که فاصله زیادی با محل اختلال دارند. در چنین شرایطی، اهمیت راهبردی تنگه هرمز تنها به نفتکش‌ها و مسیر‌های انتقال انرژی مربوط نیست و ارتباطات دیجیتال نیز به یکی از بخش‌های حساس معادلات جنگ و امنیت منطقه تبدیل شده‌اند.

پیامد‌های اختلال در کابل‌های ارتباطی

تجربه آسیب به کابل‌های زیردریایی در مناطق مختلف جهان نشان داده که بازگرداندن ارتباطات به وضعیت عادی همیشه فرایندی سریع نیست. عملیات تعمیر کابل‌ها به کشتی‌های تخصصی، تجهیزات فنی، شناسایی دقیق محل آسیب و هماهنگی برای ورود به مناطق دریایی نیاز دارد. در شرایط عادی نیز ممکن است آماده‌سازی تجهیزات و انجام عملیات چندین هفته زمان ببرد و در وضعیت تنش نظامی یا محدودیت‌های ناوبری، این مدت افزایش پیدا کند. اهمیت این موضوع برای خلیج فارس به شرایط جغرافیایی منطقه و وابستگی روزافزون فعالیت‌های اقتصادی به ارتباطات بین‌المللی مربوط می‌شود. هرگونه اختلال گسترده در چند مسیر اصلی می‌تواند علاوه بر کاهش کیفیت خدمات اینترنتی، هزینه انتقال داده و استفاده از مسیر‌های جایگزین را نیز افزایش دهد.

پیامد‌های چنین اختلالی ممکن است در بخش‌های مختلف اقتصاد کشور‌های منطقه آشکار شود. بانک‌ها و مؤسسات مالی برای انجام تراکنش‌های برون‌مرزی، شرکت‌های تجاری برای تبادل اطلاعات و کسب‌وکار‌های اینترنتی برای ارائه خدمات به مشتریان خود به شبکه‌های ارتباطی بین‌المللی وابسته‌اند. آسیب به کابل‌های اصلی می‌تواند باعث افزایش تأخیر در انتقال اطلاعات، کند شدن ارتباطات و اختلال در دسترسی به برخی سامانه‌های خارجی شود. اگر مشکل برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، شرکت‌ها ممکن است با افزایش هزینه‌های عملیاتی، کاهش کیفیت خدمات و دشواری در انجام فعالیت‌های روزمره مواجه شوند. چنین شرایطی در زمان جنگ می‌تواند فشار بیشتری بر اقتصاد کشور‌هایی وارد کند که هم‌زمان با اختلال در تجارت، حمل‌ونقل و دیگر زیرساخت‌های حیاتی روبه‌رو هستند.

این موضوع از منظر سرمایه‌گذاری نیز قابل توجه است. کشور‌های جنوبی خلیج فارس در تلاش هستند طی سال‌های آینده سهم بیشتری از اقتصاد دیجیتال و خدمات بین‌المللی به دست آورند و برای دستیابی به این هدف، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و افزایش ظرفیت انتقال داده را در برنامه دارند. با گسترش این فعالیت‌ها، ارزش اقتصادی کابل‌های زیردریایی و هزینه احتمالی اختلال در آن‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند. با این حال ادامه جنگ و نگرانی درباره امنیت زیرساخت‌های منطقه می‌تواند بر زمان‌بندی اجرای پروژه‌های توسعه‌ای، هزینه بیمه و تصمیم سرمایه‌گذاران تأثیر بگذارد. در نتیجه مسئله امنیت ارتباطات دیجیتال در شرایط کنونی دیگر صرفاً موضوعی فنی نیست و با آینده اقتصادی کشور‌های منطقه نیز ارتباط پیدا کرده است.

ایران از این منظر در موقعیتی قرار دارد که اهمیت جغرافیایی آن در شرایط جنگ بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. حضور در ساحل شمالی تنگه هرمز و دسترسی به مسیر‌های زمینی انتقال داده، مجموعه‌ای از ویژگی‌های ارتباطی را برای کشور فراهم کرده است که در بررسی پیامد‌های احتمالی اختلال در کابل‌های زیردریایی اهمیت دارند. این موقعیت علاوه بر نقش ایران در معادلات امنیتی آبراه، تفاوت ساختار ارتباطی کشور با برخی همسایگان جنوبی را نیز برجسته می‌کند. در نتیجه آثار احتمالی جنگ بر زیرساخت‌های دیجیتال غرب آسیا را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن موقعیت ایران و شبکه کابل‌های ارتباطی منطقه بررسی کرد.

جایگاه راهبردی ایران در امنیت دیجیتال غرب آسیا

جنگ و تحولات ماه‌های اخیر بیانگر آن است که معادلات امنیتی غرب آسیا دیگر صرفاً بر ذخایر انرژی، بنادر و مسیر‌های کشتیرانی استوار نیست و زیرساخت‌های دیجیتال نیز به بخشی از این معادلات تبدیل شده‌اند. کشور‌هایی که در گذشته برای انتقال نفت و گاز به مسیر‌های دریایی وابسته بودند، اکنون برای توسعه خدمات مالی، تجارت الکترونیک و اقتصاد دیجیتال به شبکه‌های ارتباطی پایدار نیاز دارند. افزایش سرمایه‌گذاری در این حوزه نیز باعث شده اهمیت اقتصادی کابل‌های زیردریایی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. در شرایطی که جنگ فعالیت‌های دریایی و امنیت زیرساخت‌های منطقه را تحت تأثیر قرار داده، تنگه هرمز علاوه بر نقش دیرینه خود در امنیت انرژی، به یکی از نقاط حساس امنیت ارتباطات دیجیتال غرب آسیا تبدیل شده است.

ایران با برخورداری از ساحل گسترده در شمال خلیج فارس، موقعیت راهبردی در تنگه هرمز و دسترسی به مسیر‌های زمینی انتقال داده، مجموعه‌ای از ویژگی‌های جغرافیایی و زیرساختی را در اختیار دارد که در شرایط کنونی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. این موقعیت باعث می‌شود تحولات امنیتی تنگه هرمز، علاوه بر تأثیر بر مسیر‌های کشتیرانی و انتقال انرژی، از منظر ارتباطات بین‌المللی نیز با جایگاه ایران ارتباط داشته باشد. اهمیت این موضوع با افزایش وابستگی اقتصاد کشور‌های جنوبی خلیج فارس به خدمات دیجیتال بیشتر خواهد شد، زیرا فعالیت بخش‌های گسترده‌ای از اقتصاد این کشور‌ها به ارتباطات پایدار با شبکه‌های جهانی نیاز دارد.

تنگه هرمز از این منظر تنها گذرگاهی برای عبور کشتی‌ها و نفتکش‌ها نیست، بلکه بخشی از زیرساخت ارتباطی اقتصادی است که کشور‌های منطقه برای ادامه فعالیت و توسعه آینده خود به آن وابسته‌اند. جنگ کنونی اهمیت این واقعیت را برجسته کرده که امنیت دیجیتال نیز مانند امنیت انرژی، به شرایط جغرافیایی و تحولات نظامی منطقه وابسته است. موقعیت ایران در مجاورت این گذرگاه و برخورداری از مسیر‌های ارتباطی زمینی، جایگاه کشور را در بررسی معادلات امنیت دیجیتال غرب آسیا پررنگ‌تر کرده و کابل‌های اینترنتی تنگه هرمز را به یکی از موضوعات مهم در ارزیابی پیامد‌های منطقه‌ای جنگ تبدیل کرده است.