در گفتوگو با آناتک بررسی شد
آفریقا در حال دونیمشدن است
به گزارش خبرگزاری آنا؛ این یافته حاصل پژوهشی است که ۲۳ آوریل ۲۰۲۶ در نشریه «نیچر کامیونیکیشنز» منتشر شد. گروهی از دانشگاه کلمبیا با تجزیه و تحلیل داده لرزهای دقیق، ساختار زیرسطحی این منطقه را بازسازی کرد و نتیجه گرفت شرق آفریقا برای جدا شدن قارهای «آماده» است. «کریستین روآن»، نویسنده اصلی مقاله، در بیانیه دانشگاه کلمبیا میگوید: «شرق آفریقا در فرایند «ریفت شدن» یا کشیده و نازک شدن پوسته زمین، بیش از آنچه فکر میشد پیش رفته است». اما آماده در زبان زمینشناسی یعنی چند میلیون سال دیگر، نه در عمر ما.
جایی که زمین از هم دور میشود
پوسته سخت زمین از قطعههای بزرگی به نام «صفحههای تکتونیکی» ساخته شده که بسیار آهسته جابهجا میشوند. «ساینسآلرت» مینویسد: جایی که دو صفحه به هم برسند، کوه پدید میآید و جایی که از هم دور شوند، اقیانوس زاده میشود. سازمان زمینشناسی آمریکا محل دور شدن دو صفحه را «مرز واگرا» مینامد: جایی که ماگما از گوشته (لایه زیر پوسته) بالا میآید و پوسته تازه میسازد. دو نوار نقاله بزرگ را تصور کنید که روبهروی هم قرار دارند و آهسته در جهتهای مخالف حرکت میکنند و پوسته تازهای را که در محل مرز پدید میآید، به دو سو میبرند.
نمونه شناختهشده، پشته میاناقیانوسی اطلس (Mid-Atlantic Ridge) است؛ رشتهکوهی زیردریایی که میانگین گسترش آن حدود ۲٫۵ سانتیمتر در سال، یعنی ۲۵ کیلومتر در یک میلیون سال است. این فرایند «گسترش بستر دریا» (Seafloor Spreading) نام دارد؛ همین حرکت کند، طی ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون سال اقیانوس اطلس را از خلیجی کوچک به اقیانوسی پهناور تبدیل کرد.
کافت یا ریفت (Rift) چیست؟
ریفتشدن (Rifting) فرایندی است که در آن پوسته زمین کشیده و نازک میشود و ناحیهای که این اتفاق در آن رخ میدهد «ریفت» یا «کافت» نام دارد. «بریتانیکا» مینویسد این اتفاق در مرزهای واگرا رخ میدهد؛ گسلها پدید میآیند و بلوکهای سنگی به پایین میلغزند و دره میسازند. ریفت تورکانا حدود ۵۰۰ کیلومتر پهن است و بخشی از «سامانه ریفت شرق آفریقا»؛ یعنی مجموعهای بههمپیوسته از ریفتها که از ناحیه پست عفار (Afar Depression) در شمالشرق اتیوپی تا موزامبیک ادامه دارد. در تورکانا، صفحههای آفریقا و سومالی با سرعت حدود ۴٫۷ میلیمتر در سال از هم دور میشوند.
به نوشته «ساینسآلرت»، صفحه آفریقا در حال تقسیم شدن است: صفحه بزرگ نوبین در غرب و صفحه کوچکتر سومالی در شرق، که بخش زیادی از ساحل شرقی و ماداگاسکار را دربر میگیرد. سازمان زمینشناسی آمریکا هم یادآور میشود همین فرایند پیشتر عربستان را از آفریقا جدا و دریای سرخ را ایجاد کرده است.
گلوییشدگی (Necking): پوستهای که مثل آبنبات کشیده میشود
پوسته در محور ریفت تورکانا حدود ۱۳ کیلومتر ضخامت دارد، در حالی که در فاصله دورتر بیش از ۳۵ کیلومتر است؛ یعنی بیش از دو برابر نازکتر. زمینشناسان این نازکشدنِ متمرکز را «گلوییشدگی» (Necking) مینامند. روآن آن را به آبنباتِ کشدار تشبیه میکند که از دو سر کشیده شود: وسطش باریک و بلند میشود، اما دو سرش تغییری نمیکند. «ساینسآلرت» مینویسد وقتی پوسته زمین در یک ریفت از حدود ۱۵ کیلومتر نازکتر شود، گلوییشدگی آغاز شده و جدا شدن قاره تقریبا اجتنابناپذیر میشود.
روآن میگوید: «هرچه پوسته نازکتر شود، ضعیفتر میشود و این به ادامه فرایند ریفتشدن کمک میکند». آنه بسل، ژئوفیزیکدان رصدخانه لامونت-دوهرتی و از نویسندگان مقاله، میافزاید: «به آن آستانه بحرانی رسیدهایم؛ فکر میکنیم به همین دلیل [ریفت تورکانا]بیشتر مستعد جدا شدن است».
کندتر از اقیانوس اطلس
۴٫۷ میلیمتر در سال یعنی حدود ۴٫۷ کیلومتر در هر میلیون سال؛ حدود پنج برابر کندتر از میانگین ۲۵ کیلومتری پشته میاناقیانوسی اطلس.
اقیانوسزایی: تولد بستر تازه
به نوشته «ساینسآلرت» و بیانیه کلمبیا، چند میلیون سال دیگر گلوییشدگی جای خود را به «اقیانوسزایی» (Oceanization) میدهد: پوسته چنان نازک میشود که ماگما از زیر آن بالا میزند، جمع و سرد میشود و حوضهای میسازد که بستر دریای تازه خواهد بود؛ آب اقیانوس هند هم به آن سرازیر میشود. «ساینسآلرت» میگوید این فرایند در ناحیه پست عفار، نزدیک دریای سرخ، از پیش آغاز شده است. سازمان زمینشناسی آمریکا مینویسد زمینشناسان باور دارند اگر گسترش ادامه یابد، سه صفحهای که در لبه آفریقا به هم میرسند کاملا جدا میشوند و شاخ آفریقا به جزیرهای بزرگ بدل میشود.
آرشیوی که زمینشناسی ساخت
پژوهشگران آغاز گلوییشدگی در ریفت تورکانا را حدود ۴ میلیون سال پیش، پس از دورهای گسترده فعالیت آتشفشانی، برآورد میکنند. به نوشته بیانیه دانشگاه کلمبیا، در پی آن، ریفت تورکانا رفتهرفته فرو رفت و رسوبات ریزدانهای که برای حفظ فسیل مناسباند، سریع در آن انباشته شد. «ساینسآلرت» به نقل از مقاله مینویسد این مرحله «شرایط حیاتی برای حفظ فسیل» را فراهم کرد. روآن میگوید نقش گلوییشدگی در حفظ فسیلها فعلا فقط فرضیه است.
همه ریفتها به جدایی قاره نمیرسند
مقاله یادآور میشود در بسیاری از ریفتهای فعال جهان، کندی کشیدگی پوسته و قرار داشتن گوشته در عمق بیش از ۲۰ کیلومتری (یعنی پوسته هنوز ضخیم است) نشان میدهد جدایی قاره در زمان حاضر قریبالوقوع نیست؛ اما شناسایی گلوییشدگی در شرق آفریقا نشان میدهد این منطقه «آماده» است. بیانیه کلمبیا هم میگوید هر دوره ریفتشدن به جدایی قاره نمیانجامد؛ در تورکانا نیز دورهای پیشین از ریفتشدن بود که به جدایی نرسید، اما پوسته را ضعیف و نازک کرد و به مرحله کنونی کمک کرد؛ یافتهای که به گفته روآن «برخی ایدههای سنتی درباره جدا شدن قارهها را به چالش میکشد».
چند میلیون سال تا اقیانوس
ریفت تورکانا حدود ۴۵ میلیون سال پیش شروع به باز شدن کرد و گلوییشدگیاش حدود ۴ میلیون سال پیش آغاز شد؛ چند میلیون سال دیگر هم لازم است تا اقیانوسزایی برسد. «فولارین کولاوله» (Folarin Kolawole)، از نویسندگان مقاله، میگوید: «در واقع اکنون در بهترین جایگاه ممکن برای دیدن مرحلهای بحرانی از ریفتشدن قرار داریم؛ مرحلهای که شکل همه حاشیههای ریفتشده جهان را بنیادی رقم زده است». منظور او، کنارههای قارههایی است که در گذشته از هم جدا شدهاند. به نوشته بیانیه، شناخت این فرایندها به بازسازی چشمانداز و اقلیم گذشته کمک میکند. بسل میگوید: «سپس میتوانیم از این دانش برای فهمیدن آنچه در آینده رخ میدهد استفاده کنیم، حتی در مقیاسهای زمانی کوتاهتر».
انتهای پیام/
