رهاسازی حتی چند ماهی قرمز، بحران زیست‌محیطی ایجاد می‌کند

چطور ممکن است ماهی کوچکی که سال‌هاست به عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شود، بتواند یک دریاچه را دگرگون کند؟ برای بسیاری از مردم، ماهی قرمز یادآور تنگ‌های شیشه‌ای، سفره هفت‌سین یا آکواریوم‌های خانگی است؛ گونه‌ای که ریشه آن به کپور پروسی بازمی‌گردد و حدود دو هزار سال پیش در چین اهلی شد و به تدریج به یکی از شناخته‌شده‌ترین ماهیان زینتی جهان تبدیل شد. اما همین گونه که امروز در خانه‌ها، مدارس و مراکز درمانی به‌عنوان یک حیوان خانگی نگهداری می‌شود، اگر به رودخانه، برکه یا دریاچه راه پیدا کند، می‌تواند رفتاری کاملا متفاوت از خود نشان دهد و به یک گونه مهاجم تبدیل شود؛ گونه‌ای که با برهم زدن رسوبات کف، کاهش شفافیت آب، رقابت با گونه‌های بومی و برهم زدن شبکه غذایی، تعادل اکوسیستم‌های آب شیرین را تهدید می‌کند.

این دقیقا همان موضوعی است که پژوهشی تازه از محققان «دانشگاه تولدو» (University of Toledo) و «دانشگاه میزوری» (University of Missouri)، به بررسی آن پرداخته است. نتایج این پژوهش نیز در نشریه Journal of Animal Ecology منتشر شده است. پژوهشگران با شبیه‌سازی شرایط واقعی دریاچه‌ها نشان داده‌اند که رهاسازی ماهی‌های قرمز در طبیعت می‌تواند تنها در مدت کوتاهی مجموعه‌ای از تغییرات اکولوژیکی را رقم بزند؛ تغییراتی که از کاهش کیفیت آب و آسیب به جانداران بومی آغاز می‌شود و حتی ممکن است به دگرگونی پایدار ساختار اکوسیستم بینجامد.

برای آشنایی بیشتر با نتایج این پژوهش و پیامد‌های حضور ماهی‌های قرمز در زیستگاه‌های طبیعی، خبرنگار «آناتک» با دکتر «ویلیام هینتز» (Dr. William Hintz)، دانشیار گروه علوم محیط‌زیست و پژوهشگر مرکز دریاچه ایری دانشگاه تولدو و نویسنده مسئول این مطالعه، گفت‌و‌گو کرده است. او در این مصاحبه توضیح می‌دهد که چرا رها کردن حتی چند ماهی قرمز در طبیعت، برخلاف تصور بسیاری از مردم، می‌تواند آغازگر زنجیره‌ای از تغییرات باشد که پیامد‌های آن تنها به یک ماهی محدود نمی‌شود، بلکه کل اکوسیستم آب شیرین را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

دکتر ویلیام هینتز - Dr. William Hintz

اعتبار عکس: The University of Toledo 

برای خوانندگانی که ماهی قرمز را حیوان خانگی بی‌خطری می‌دانند، پیام اصلی پژوهش شما چیست؟

حیوانات خانگی بدون تردید زندگی انسان‌ها را غنی‌تر می‌کنند و این موضوع بسیار مهم است. نگهداری از ماهی قرمز به‌عنوان حیوان خانگی کار بسیار خوبی است، اما اگر این حیوان دیگر مورد علاقه یا نیاز صاحبش نباشد، رها کردن آن در طبیعت می‌تواند مشکلات جدی برای اکوسیستم‌های آب شیرین ایجاد کند. مهم است که به جای رها کردن ماهی قرمز در طبیعت، راهکار‌های دیگری انتخاب شود.

وقتی ماهی‌های قرمز در اکوسیستم‌های طبیعی آب شیرین رها می‌شوند، چه اتفاقی رخ می‌دهد و چرا می‌توانند تا این اندازه مخرب باشند؟

ماهی‌های قرمز تغذیه‌کنندگانی بسیار پرخور هستند. آنها از نظر زیستی، معده واقعی ندارند؛ بنابراین می‌توانند به طور مداوم به تغذیه ادامه دهند. علاوه بر این، شیوه تغذیه آنها نیز اهمیت دارد. آنها رسوبات کف را به هم می‌زنند و این رسوبات می‌توانند در ستون آب معلق شوند و در نتیجه، شفافیت آب کاهش یابد.

کاهش شفافیت آب می‌تواند نفوذ نور به درون ستون آب را محدود کند و موجب تغییرات اکولوژیکی شود؛ تغییراتی که به نفع اکوسیستم نیستند. ماهی‌های قرمز همچنین همه‌چیزخوار هستند و از هر آنچه در دسترس باشد، از جلبک‌ها گرفته تا بی‌مهرگان درشت آبزی، تغذیه می‌کنند. این موضوع می‌تواند رقابت با گونه‌های بومی را برانگیزد.

مهم‌ترین تغییرات اکولوژیکی که پس از ورود ماهی‌های قرمز مشاهده کردید چه بود؟

کاهش شفافیت آب بسیار چشمگیر بود. به همین اندازه، کاهش گونه‌های بی‌مهرگان درشت، از بین رفتن جلبک‌های رشته‌ای درشت ــ که زیستگاه مهمی به شمار می‌روند ــ و کاهش اندازه ماهیان بومی نیز قابل توجه بود.

این مسئله به‌ویژه در جا‌هایی نگران‌کننده است که جمعیت ماهی‌های قرمز در اکوسیستم‌های طبیعی بالاست؛ چنین وضعیتی بیش از آنچه مردم تصور می‌کنند رایج است.

چرا کاهش شفافیت آب تا این اندازه برای سلامت یک دریاچه یا برکه اهمیت دارد؟

همه اکوسیستم‌های آبی از نظر شفافیت آب با یکدیگر تفاوت دارند. این اکوسیستم‌ها، از آب‌های کاملا زلال گرفته تا آب‌های بسیار کدر، با نوسانات طبیعی شفافیت آب در تعادل قرار دارند. وقتی گونه‌های مهاجم؛ مانند ماهی قرمز، یا آلاینده‌های مختلف شفافیت آب را تغییر می‌دهند، خود اکوسیستم نیز تغییر خواهد کرد.

برای مثال، هنگامی که شفافیت آب کاهش می‌یابد، نور دیگر نمی‌تواند به عمق بیشتری از ستون آب نفوذ کند. در نتیجه، جلبک‌ها، پری‌فیتون [جوامع جلبکی و میکروارگانیسم‌های چسبیده به سطوح زیر آب]یا گیاهان آبزی ــ که ما آنها را «شبکه غذایی سبز» می‌نامیم ــ و برای رشد به نور وابسته‌اند، ممکن است از نظر فراوانی یا پراکنش، در اثر کاهش شفافیت آب دچار تغییر شوند.

جلبک‌ها، پری‌فیتون و گیاهان آبزی، پایه هر شبکه غذایی در اکوسیستم‌های آبزی را تشکیل می‌دهند. اگر «شبکه غذایی سبز» را تغییر دهید، ممکن است کل اکوسیستم را تغییر دهید. این تغییرات در اکوسیستم می‌توانند پیامد‌های منفی برای انسان نیز داشته باشند؛ از جمله کاهش کیفیت آب و تغییرات نامطلوب در جمعیت ماهیان.

ماهی‌های قرمز چگونه بر جانداران کوچک‌تری اثر می‌گذارند و چرا این موضوع برای کل اکوسیستم اهمیت دارد؟

این جانداران کوچک‌تر، خود به «شبکه غذایی سبز» که در پاسخ سؤال قبل درباره آن توضیح دادم، وابسته هستند. از سوی دیگر، جانداران بزرگ‌تر مانند ماهیان نیز از حلزون‌ها، آمفی‌پود‌ها (دوجورپایان) و زئوپلانکتون‌ها تغذیه می‌کنند. بنابراین، اگر بخواهیم جمعیت‌های سالمی از ماهیان داشته باشیم، باید جمعیت‌های سالمی از بی‌مهرگان درشت و زئوپلانکتون‌ها نیز وجود داشته باشد. این بی‌مهرگان، غذای ماهیان کوچک را فراهم می‌کنند؛ ماهیان کوچک، غذای ماهیان بزرگ‌تر می‌شوند و در نهایت، این ماهیان بزرگ‌تر غذای ما را تامین می‌کنند.

طبیعت، شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته و در عین حال، تعادلی بسیار ظریف است. گونه‌های مهاجم می‌توانند این پیوستگی و ارتباط میان اجزای طبیعت را بر هم بزنند.

ماهی‌های قرمز چگونه بر ماهیان بومی اثر می‌گذارند و چرا کاهش وضعیت بدنی آنها یک نشانه هشداردهنده مهم به شمار می‌رود؟

داده‌های ما نشان می‌دهد که ماهی‌های قرمز ممکن است برای به دست آوردن غذا با گونه‌های بومی رقابت کنند؛ رقابتی که به آن «رقابت بهره‌بردارانه» (exploitative competition) گفته می‌شود.

شیوه تغذیه و دفعات تغذیه ماهی‌های قرمز، منابع غذایی در دسترس برای ماهیان بومی را کاهش می‌دهد. اگر ماهی‌های قرمز توانسته باشند چنین اثری بر گونه‌هایی که در این مطالعه از آنها استفاده کردیم بگذارند، احتمالا قادر خواهند بود همین اثر را بر بسیاری از گونه‌های دیگر ماهیان آب شیرین نیز داشته باشند.

در پژوهش شما آمده است که ماهی‌های قرمز می‌توانند یک «جابه‌جایی رژیم اکولوژیکی» (Regime Shift) ایجاد کنند. به زبان ساده، این اصطلاح چه معنایی دارد و چرا تا این اندازه نگران‌کننده است؟

«جابه‌جایی رژیم اکولوژیکی» به معنای یک تغییر بزرگ، ناگهانی و اغلب پایدار در یک اکوسیستم است. در مطالعه ما، ماهی‌های قرمز تغییرات چشمگیری را که مشاهده کردیم، در مدت زمانی کوتاه ایجاد کردند و این تغییرات در سراسر دوره دوماهه مطالعه ادامه یافت.

بر اساس شواهد موجود در متون علمی و نیز گزارش‌های مربوط به جمعیت‌های وحشی، انتظار نداشتیم تغییراتی که مشاهده کردیم دوباره به وضعیت «طبیعی» همراه با جمعیت ماهیان بومی بازگردند.

این موضوع نگران‌کننده است؛ زیرا اگر اکوسیستم‌های طبیعی نیز واکنشی مشابه نتایج آزمایش ما نشان دهند، می‌توان انتظار داشت که ماهی‌های قرمز ساختار دریاچه‌ها، برکه‌ها و تالاب‌های آب شیرین را به شکلی منفی دگرگون کنند.

طراحی آزمایش شما چگونه نشان داد که این آسیب‌ها مشخصا ناشی از ماهی‌های قرمز بوده است، نه صرفا به دلیل بیشتر بودن تعداد ماهیان در آب؟

طراحی آزمایش ما در واقع ترکیبی از دو نوع طراحی آزمایشی بود برای اینکه تا حد امکان اطمینان حاصل کنیم که اثراتی که مشاهده کردیم، واقعا ناشی از ماهی‌های قرمز بوده است.

وقتی گونه‌های مهاجم وارد یک اکوسیستم جدید می‌شوند، تعداد افراد موجود در آن اکوسیستم افزایش می‌یابد. ما می‌خواستیم مطمئن شویم اثراتی که در آزمایش مشاهده کردیم، صرفا ناشی از افزایش تعداد ماهیان نیست، بلکه به هویت گونه مهاجم مربوط می‌شود. بنابراین، طراحی آزمایش ما این امکان را فراهم کرد که این احتمال را کنار بگذاریم که افزایش تعداد افراد ــ چه بومی و چه غیربومی ــ عامل اثرات مشاهده شده بوده باشد.

در عوض، نتایج نشان داد که این اثرات ناشی از حضور ماهی‌های قرمز بوده است.

به افرادی که تصور می‌کنند رها کردن یک ماهی قرمز ناخواسته در طبیعت کاری مهربانانه یا بی‌ضرر است، چه می‌گویید؟

مهربانی شما دقیقا همان چیزی است که جهان به آن نیاز دارد؛ اما راه‌های دیگری نیز برای برخورد با ماهی‌های قرمز ناخواسته وجود دارد که از آسیب‌های اکولوژیکی جلوگیری می‌کند.

اگر فقط پنج یا ده نفر، هر کدام یک ماهی قرمز ناخواسته را در طبیعت رها کنند، این می‌تواند دستورالعملی برای وقوع یک فاجعه بالقوه زیست‌محیطی باشد؛ زیرا ممکن است همین تعداد اندک ماهی با یکدیگر تولیدمثل کنند. در آن صورت، جمعیت آنها می‌تواند به‌سرعت افزایش یابد و به مشکلی برای اکوسیستم‌های محلی تبدیل شود.

اگر فقط پنج یا ده نفر، هر کدام یک ماهی قرمز ناخواسته را در طبیعت رها کنند، این می‌تواند دستورالعملی برای وقوع یک فاجعه بالقوه زیست‌محیطی باشد.

اگر فردی دیگر نتواند از ماهی قرمز خود نگهداری کند، به جای رها کردن آن در طبیعت چه کاری باید انجام دهد؟‌

می‌توانید با فروشگاه حیوانات خانگی محل زندگی خود تماس بگیرید تا ماهی قرمزتان را به آنجا بازگردانید یا درباره بهترین شیوه برخورد با ماهی‌های قرمز ناخواسته راهنمایی بگیرید. کارشناسان محلی شیلات، حیات‌وحش یا بوم‌شناسی نیز می‌توانند دیدگاه‌ها و راهکار‌هایی برای مدیریت این ماهی‌ها ارائه دهند. گزینه‌های زیادی وجود دارد که شامل رهاسازی ماهی قرمز در طبیعت نمی‌شود.

همان‌طور که به نگهداری از ماهی قرمز خود اهمیت می‌دهید، لطفا به اکوسیستم‌های ارزشمند آب شیرین نیز بیندیشید؛ اکوسیستم‌هایی که آب آشامیدنی، فرصت‌های تفریحی و منابع شیلاتی را برای ما فراهم می‌کنند.