مسئولیت اجتماعی و روایتگری مبارزه با استعمار
محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانهای و حمیدرضا کمالی، مدیرعامل انجمن ترویج فرهنگ مسئولیت اجتماعی در یادداشتی برای خبرگزاری آنا نوشتند، در سالروز شهادت این سردار بزرگ ایرانی که به عنوان روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس نامگذاری شده است، ما، مدیران عامل انجمن ترویج فرهنگ مسئولیت اجتماعی و انجمن سواد رسانهای ایران، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره رئیسعلی دلواری و یارانش، بر این نکته تأکید میکنیم که روایتگری نیز همچون هر کنش اجتماعی دیگری، با مسئولیت همراه است.
تاریخ، یکی از مهمترین پایههای هویت یک ملت است و هنگامی که تحریف شود، تنها یک واقعیت تاریخی آسیب نمیبیند؛ بلکه سرمایه اجتماعی، همبستگی ملی و اعتماد عمومی نیز میتواند تحت تأثیر قرار گیرد.
رئیسعلی دلواری و یارانش مقاومت کردند تا استعمار انگلیس نتواند اراده خود را بر مردم این سرزمین تحمیل کند. آنان برای حفظ استقلال و عزت مردم ایران ایستادند و بخشی از تاریخ این سرزمین را با فداکاری خود رقم زدند.
امروز، اما شرایط متفاوت است. در دنیایی که سرعت انتقال اطلاعات، بیسابقه شده و هر شهروند میتواند با یک تلفن همراه، تصویر، متن یا ویدئویی را ثبت و منتشر کند، هر یک از ما به نوعی در حال ثبت تاریخ زمانه خود هستیم. از همین رو، روایتگری دیگر صرفاً یک فعالیت رسانهای نیست؛ یک مسئولیت اجتماعی است.
متأسفانه بخشی از تحریفهای تاریخی با انگیزههای سیاسی، ایدئولوژیک یا منافع گروهی شکل میگیرد. گاهی وقایع به گونهای روایت میشوند که گویی تاریخ را تنها قدرتها رقم زدهاند و گاهی با حذف بخشی از واقعیت، برجستهسازی بخشی دیگر یا تقطیع یک رویداد، تصویری متفاوت از واقعیت ساخته میشود.
این رویکرد با روایتگری مسئولانه فاصله دارد؛ زیرا روایت مسئولانه قرار نیست صرفاً مخاطب را متقاعد کند، بلکه باید به او کمک کند واقعیت را بهتر بفهمد.
رئیسعلی دلواری و قیام تنگستان را نیز باید در همین چارچوب دید. این قیام را نمیتوان صرفاً به یک روایت حماسی و نمادین تقلیل داد. فهم درست آن نیازمند توجه به شرایط سیاسی و اجتماعی ایران در آن دوره، وضعیت خلیج فارس، حضور نیروهای استعمارگر و نقش مردم تنگستان در دفاع از استقلال کشور است.
در روزگار ما، سه اصل میتواند مبنای مسئولیت اجتماعی در روایتگری باشد:
نخست؛ امانتداری در برابر واقعیت
پیش از نقل هر واقعه، باید تا حد امکان به منابع معتبر مراجعه کنیم. تاریخ رئیسعلی دلواری و قیام تنگستان، بخشی از تاریخ معاصر ایران است و باید بر اساس اسناد، منابع تاریخی و پژوهشهای معتبر روایت شود، نه صرفاً بر اساس نقلهای شفاهی یا روایتهای هیجانی.
دوم؛ تفکیک روایتهای متفاوت از تحریف
تاریخ میتواند از زوایای مختلف روایت شود و وجود روایتهای متکثر، لزوماً به معنای تحریف نیست. مسئله زمانی آغاز میشود که واقعیت به صورت عامدانه دستکاری شود یا بخشی از حقیقت با هدف ساختن تصویری خلاف واقع حذف شود.
سوم؛ پرهیز از تقطیع واقعیت
هیچ رویداد تاریخی را نمیتوان از زمینه و بستر آن جدا کرد. روایت قیام رئیسعلی دلواری نیز بدون توجه به شرایط ایران در دوران جنگ جهانی اول، حضور قدرتهای خارجی و نقش مردم منطقه در دفاع از استقلال کشور، روایتی ناقص خواهد بود.
روایتگری نادرست پیامدهای اجتماعی مهمی دارد. وقتی ریشه واقعی شکستها، بحرانها و تصمیمهای گذشته پنهان یا تحریف شود، امکان یادگیری از تاریخ کاهش مییابد و احتمال تکرار خطاها افزایش پیدا میکند. از سوی دیگر، روایتهای جعلی و متناقض میتوانند اعتماد عمومی را فرسایش دهند و زمینهساز شکافهای اجتماعی شوند.
امروز که ایران در شرایطی پیچیده و پرچالش قرار دارد، از فشارهای اقتصادی و تحریمها گرفته تا جنگ شناختی و رسانهای و مسائل فرهنگی و اجتماعی، بیش از هر زمان دیگری به روایتگری صادقانه و مسئولانه نیاز داریم.
در چنین شرایطی، یادآوری راه رئیسعلی دلواری و یارانش صرفاً یک اقدام نمادین برای بزرگداشت یک قهرمان تاریخی نیست؛ بلکه فرصتی است برای بازخوانی یک اصل مهم: مقاومت پایدار، بدون حقیقتجویی و شناخت درست واقعیت امکانپذیر نیست.
مسئولیت اجتماعی در حوزه رسانه یعنی تعهد به حقیقت؛ حتی آنجا که روایت واقعیت با منافع کوتاهمدت یک فرد، گروه یا جریان سازگار نباشد. امانتداری در روایتگری، شرط لازم برای شکلگیری جامعهای آگاه، مسئول و برخوردار از اعتماد عمومی است و نباید قربانی مصلحتاندیشیهای مقطعی شود.
اگر تاریخ را تحریف کنیم، در واقع بخشی از امکان شناخت آینده را از جامعه گرفتهایم. جامعهای که نتواند گذشته خود را درست بشناسد، نمیتواند از تجربههای آن برای ساختن آینده بهتر استفاده کند.
به عنوان مدیران عامل دو انجمن مردمنهاد که پاسداشت مسئولیت اجتماعی و ارتقای سواد رسانهای را بخشی از رسالت خود میدانیم، در سالروز شهادت رئیسعلی دلواری بر این باوریم که یکی از بهترین راههای پاسداشت نام و راه آن شهید، پایبندی به صداقت در روایت است.
اگر میخواهیم در برابر اشکال نوین سلطه و استعمار ایستادگی کنیم، اگر میخواهیم جامعهای آگاه، همدل و مستقل داشته باشیم، باید تاریخ دیروز و امروز خود را همانگونه که هست روایت کنیم؛ نه آنگونه که صرفاً آرزو داریم بوده باشد.
انتهای پیام/
