پیشنهاد سردبیر
علم و پژوهش
رئیس پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران در گفتوگو با آناتک:
۳۰۰ سال پیش از کوپرنیک؛ منجمان مراغه در پی حل معمای مدلهای سیارات
قرنها پیش از آنکه کوپرنیک خورشید را در مرکز نظام نجومی خود قرار دهد، منجمان مسلمان با یک مسئله اساسی در نجوم بطلمیوسی دستوپنجه نرم میکردند: چگونه میتوان حرکت پیچیده سیارات را با مدلی توضیح داد که بر حرکتهای دایرهای و یکنواخت افلاک استوار بود؟ رصدخانه مراغه در قرن هفتم هجری یکی از مهمترین محلهای تلاش برای حل همین مسئله بود. بعدها، شباهتهایی میان برخی راهحلهای ریاضی منجمان این سنت و آثار کوپرنیک دیده شد؛ شباهتهایی که هنوز نمیتوان آنها را بهطور قطعی نتیجه انتقال مستقیم دانش دانست.
قطب جنوب نقش مهمی در آب و هوای جهان دارد
قطب جنوب در حال تغییر است. این تغییر فقط به کاهش یخهای قطبی محدود نمیشود؛ نشانهها از دگرگونی مجموعهای از فرآیندهای اقیانوسی، جوی و یخی حکایت دارد که در تنظیم اقلیم سراسر زمین نقش دارند. یخهای پیرامون این قاره بخشی از تابش خورشید را به فضا بازمیگردانند، تشکیل و فرورفتن آبهای سرد و شور را در اقیانوس جنوبی تقویت میکنند و به جذب و انتقال دیاکسید کربن کمک میکنند.
بالا رفتن از پلهها، یک عادت مفید برای قلب
پژوهش جدیدی نشان میدهد افرادی که بهطور منظم از پلهها بالا میروند، با خطر کمتری برای مرگ ناشی از بیماریهای قلبی عروقی و مرگ به هر علت مواجه هستند؛ یافتهای که نشان میدهد حتی فعالیتهای ساده روزمره نیز میتواند با سلامت بهتر قلب ارتباط داشته باشد.
کوتولههای سفید، فسیلهای کیهانی که تاریخ راه شیری را فاش میکنند
ستارهها شناسنامه ندارند؛ اما گاهی پایان زندگی آنها سرنخهایی به دست ما میدهد که میتواند گذشتهشان را آشکار کند. کوتولههای سفید، بقایای فشرده ستارههایی هستند که مرحله تولید انرژی از طریق همجوشی هستهای را پشت سر گذاشتهاند. این اجرام پس از شکلگیری بهتدریج سرد و کمنور میشوند و همین روند قابل پیشبینی به اخترشناسان اجازه میدهد از آنها برای تخمین سن ستارهها، بررسی تاریخ شکلگیری راه شیری و حتی سنسنجی مستقل جهان استفاده کنند.
وقتی «تنوره دیو» به لندن رسید
شهروندان لندن بهتازگی برای یک روز آفتابی به پارک گرینویچ لندن رفته بودند، اما ناگهان ستونی چرخان از خاک و برگهای خشک از میان چمنها عبور کرد؛ گردابهای از گردوغبار که مردم حاضر در مسیر آن را وادار به دورشدن کرد. این پدیده که تنوره دیو (Dust Devil) نامیده میشود، بیشتر با مناطق بیابانی و خشک شناخته میشود؛ اما چه چیزی باعث شد نمونهای از آن در یکی از پارکهای معروف لندن شکل بگیرد؟
درد شدید هنگام عفونت ادراری به دفاع بدن کمک میکند
گروهی پنهان از اعصاب مثانه ممکن است عفونتهای ادراری را تشخیص دهند و علائمی را ایجاد کنند که به بدن در پاکسازی باکتریها کمک میکند.
نانوسنسور (Nanosensor) چیست؟
نانوسنسور یا حسگر نانو، وسیلهای بسیار کوچک و حساس است که برای شناسایی و اندازهگیری مواد یا تغییرات خیلی جزئی در محیط استفاده میشود. اندازه بخشهای اصلی آن در مقیاس نانو است؛ یعنی حدود یک میلیاردم متر. به دلیل همین اندازه بسیار کوچک، نانوسنسورها میتوانند تغییراتی را تشخیص دهند که برای حسگرهای معمولی قابل شناسایی نیستند.
سن زیستی بدن با سن شناسنامهای یکی نیست
سن بدن همیشه با سن شناسنامه یکی نیست. دو نفر ممکن است دقیقاً همسن باشند، اما سلولهای بدن آنها با سرعت یکسانی پیر نشوند؛ در یکی، فرایندهای مرتبط با التهاب، سوختوساز یا ترمیم سلولی ممکن است زودتر دچار تغییر شده باشد و در دیگری، این تغییرات دیرتر یا با شدت کمتری رخ دهد. همین تفاوت باعث شده دانشمندان به جای تکیه بر سن تقویمی، به دنبال شاخصهایی باشند که وضعیت واقعیتر فرایند پیری را در بدن نشان دهند.
متیلاسیون دیاِناِی (DNA methylation) چیست؟
متیلاسیون DNA یک فرایند طبیعی در بدن است که به تنظیم فعالیت ژنها کمک میکند. در این فرایند، مولکولهای کوچکی به نام «گروه متیل» به بخشهایی از DNA اضافه میشوند.
آناتک در گفتوگو با یک دانشیار پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران بررسی کرد
چگونه علم مدرن راه خود را به ایران باز کرد
وقتی نخستین پیامهای تلگرافی در ایران ردوبدل شد و ماشینها و فناوریهای تازه به یکی از نشانههای پیشرفت اروپا تبدیل شدند، علم دیگر مفهومی دور از دسترس نبود. ایرانیان از راه سفر، ترجمه، مطبوعات و مشاهده دستاوردهای فنی با دانشی روبهرو شدند که بهتدریج نگاهشان به آموزش، پیشرفت و جهان پیرامون تغییر کرد. اما این آشنایی چگونه شکل گرفت و چه مسیری را طی کرد تا سرانجام به نهادینه شدن آموزش علوم جدید در ایران رسید؟
