سند رسمی مهندسی آشوبها از سوی سازمان منافقین منتشر شد
شکست پروژه ارتباطات سایه در اغتشاشات اخیر
بحران خالق پشیمان و مسئولیتهای اخلاقی فناوری
اسطورهها از دیرباز ابزار فرهنگی مهمی برای معنابخشی به رابطه انسان و فناوری بودهاند. یکی از کهنترین نمونهها، اسطوره پرومته در یونان باستان است. پرومته با سرقت آتش به عنوان نمادی از فناوری از خدایان و بخشیدن آن به انسان، هم نماد رهایی و توانمندسازی است و هم مظهر خطری که میتواند بشریت را به مجازات و نابودی بکشاند. دوگانگی هدیه و مجازات در این اسطوره، بهخوبی با تجربه مدرن از فناوری یعنی همزمان امید و هراس هماهنگ است.
اسطوره گولم در سنت یهودی نیز نقش کلیدی دارد. گولم مخلوقی مصنوعی است که برای خدمت به خالق ساخته میشود، اما اغلب در روایتها از کنترل خارج میشود و به تهدیدی برای جامعه بدل میشود.
اما مهمترین اسطوره مدرن را میتوان در رمان فرانکنشتاین مری شلی (۱۸۱۸) یافت؛ ویکتور فرانکنشتاین، دانشمندی است که با بهکارگیری علم و فناوری، موجودی زنده خلق میکند، اما از پیامدهای آن هراسان میشود و کنترل را از دست میدهد. فرانکنشتاین بدینترتیب نقطه تلاقی پرومته و گولم است، دانشمند پرومتهوار که آتش و قدرت خلقت را میرباید، و مخلوقی گولموار که بهطور بالقوه تهدیدی برای جامعه است.
مواجهه با مرزهای اخلاقی و هستیشناختی
در رمان شلی، ویکتور پس از خلق موجود، از او گریزان میشود و این انکار سرآغاز فاجعه است. در واقع، پشیمانی او نه فقط ناشی از پیامدهای عملی، بلکه نتیجه مواجهه با مرزهای اخلاقی و هستیشناختی است. مخلوق آینهای است که مسئولیت انسانی خالق را بازمیتاباند.
بسیاری از مناقشههای عمومی درباره اخلاق هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال احساس دوگانهای برمیانگیزد: ترس از فاجعه و همدلی با مخلوق. برای جامعهای که همواره میان امید به پیشرفت و هراس از سلطه فناوری سرگردان است، این دوگانگی بخشی از تجربه روزمره است
کتاب «تکنولوژی؛ فرانکنشتاین یا پرومته؟» نشان میدهد چگونه استعارههای پرومته و فرانکنشتاین همچنان چارچوبهای تفسیری قدرتمندی برای مواجهه با فناوری امروز فراهم میکنند. این اثر تاکید میکند که فناوری هم میتواند نویدبخش رهایی باشد و هم عامل بیگانگی و تهدید.
پژوهشهای فارسی نشان دادهاند که این مضمون هنوز در تفکر ایرانی هم بازتاب دارد. چند مقاله بهصراحت از استعاره «خالق پشیمان» برای توصیف دانشمندان و مهندسان امروز استفاده میکنند؛ کسانی که در برابر پیامدهای اجتماعی و زیستمحیطی اختراعات خود دچار تردید میشوند.
«خالق پشیمان» همواره احساس ترس و اضطراب را برمیانگیزد. این مضمون انسان را وادار میکند تا درباره مسئولیت اخلاقی خالقان فناوری بیندیشد. برای جامعه ایران، که درگیر پرسشهایی درباره بومیسازی فناوری و پیامدهای فرهنگی آن است، این مضمون هشداری دوچندان دارد.
بازتولید اسطوره فرانکنشتاین با الهام از هزار و یک شب
نظریه کهنالگوهای کارل گوستاو یونگ ابزاری سودمند برای فهم پایداری اسطورهها در روایتهای فناورانه است. یونگ در (Archetypes and the Collective Unconscious) توضیح میدهد که کهنالگوها الگوهای بنیادی ناخودآگاه جمعیاند که در فرهنگهای گوناگون بازتولید میشوند.
مقاله «تحلیل و بررسی حضور عناصر شرقی در فرانکنشتاین مری شلی» نیز نشان میدهد که شلی هنگام نگارش رمان از ترجمههای فارسی و عربی هزار و یک شب الهام گرفته است. این نکته گواهی بر جهانیبودن کهنالگوها، فراگیر شدن مسئله اخلاق فناوری و امکان درآمیختن آنها با منابع فرهنگی متنوع است.
مخلوق شلی اگرچه اغلب هیولایی دیده میشود، اما در بخشهایی از رمان میل به محبت و زندگی عاطفی دارد. این وجه، خوانش «نجاتبخش» را ممکن میسازد، مخلوق، خالق را وادار میکند به عدالت، مراقبت و مسئولیت بیندیشد. برخی پژوهشگران نشان دادهاند که همین جنبه اخلاقی در تاثیرپذیری رمان از منابع شرقی هم بازتاب داشته است.
مخاطب در این مضمون میان امید و اندوه در نوسان است. امید به اینکه فناوری میتواند خلاهای انسانی را پر کند، و اندوه از اینکه این امیدها همواره ناپایدار و محدودند.
در ایران، بحثهای مشابهی در حوزه اخلاق هوش مصنوعی در حال شکلگیری است. بسیاری از مناقشههای عمومی درباره اخلاق هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال احساس دوگانهای برمیانگیزد: ترس از فاجعه و همدلی با مخلوق. برای جامعهای که همواره میان امید به پیشرفت و هراس از سلطه فناوری سرگردان است، این دوگانگی بخشی از تجربه روزمره است.
انتهای پیام/
