از افزایش راندمان تا نگرانی ایمنی؛ نانولیف‌های ماسک به استاندارد بین‌المللی رسیدند

فریده گل بابایی، عضو هیئت علمی گروه مهندسی بهداشت حرفه‌ای دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشک با اشاره به استاندارد بین‌المللی تدوین‌شده در حوزه ماسک‌های تنفسی گفت: ماسک‌های تنفسی سابقه‌ای طولانی دارند و تاریخچه آنها به جنگ جهانی دوم بازمی‌گردد؛ زمانی که هدف اصلی، حفاظت سربازان در برابر ذرات معلق و گاز‌های سمی بود.

استانداردسازی بین‌المللی با ایجاد زبان و رویه‌ای مشترک، نقش مهمی در تسهیل تجارت جهانی، انتقال فناوری و بهره‌برداری از ظرفیت‌های نوین فناورانه ایفا می‌کند. این فرآیند، علاوه بر بهبود کیفیت محصولات، خدمات و افزایش ایمنی و پایداری، زیرساخت‌های کلیدی اقتصاد کشورها را تقویت می‌کند. بسیاری از استانداردهای جهانی در چارچوب سازمان بین‌المللی استانداردسازی تدوین شده و در بیش از ۱۶۰ کشور جهان مورد پذیرش قرار گرفته‌اند

وی افزود: با افزایش آلودگی هوا و گسترش آگاهی بشر نسبت به اثرات سوء آلاینده‌ها بر سلامت، توجه به کیفیت ماسک‌های تنفسی به‌طور جدی افزایش یافت، چرا که مهم‌ترین مسیر ورود آلاینده‌های هوا به بدن، سیستم تنفسی است و حفاظت از این سیستم اهمیت ویژه‌ای دارد.

گل‌بابایی با توضیح ساختار ماسک‌های تنفسی بیان کرد: قلب هر ماسک، بخش فیلتر یا مدیای آن است که وظیفه پالایش هوا را بر عهده دارد. در ابتدا از منسوجات بافته به‌عنوان فیلتر استفاده می‌شد که هم راندمان پایین‌تری داشتند و هم مقاومت تنفسی بالایی ایجاد می‌کردند؛ مقاومتی که می‌توانست باعث خستگی و عدم تحمل مصرف‌کننده شود.

به گفته وی، با پیشرفت فناوری تولید الیاف، مدیا‌های لیفی توسعه یافتند که برای ذرات ریز و فوق‌ریز کارایی بالاتری داشتند؛ ذراتی که به دلیل اندازه کوچک، توانایی نفوذ به بخش‌های انتهایی ریه و حتی ورود به جریان خون را دارند و می‌توانند اثرات سوء گسترده‌ای بر اندام‌های مختلف بدن بگذارند.

این عضو هیئت علمی ادامه داد: در دوران پاندمی کرونا، ماسک‌های تنفسی به مهم‌ترین ابزار حفاظت فردی تبدیل شدند و همین موضوع باعث شد تلاش برای ارتقای کیفیت آنها شدت بگیرد. در این مسیر، الیاف پلیمری با نانومواد ترکیب شدند؛ نانوموادی که یا روی سطح لیف، درون لیف یا از طریق پردازش سطحی به فیلتر اضافه شدند و نتیجه آن افزایش قابل‌توجه راندمان فیلتراسیون همراه با افت فشار کمتر بود.

گل‌بابایی تصریح کرد: با وجود موفقیت این فناوری و عرضه محصولات نانولیفی در بازار، یک نگرانی جدی مطرح شد و آن احتمال آزاد شدن نانومواد از فیلتر ماسک و ورود آنها به سیستم تنفسی بود. بررسی مقالات علمی و استاندارد‌های موجود نشان داد که در سطح جهان، استاندارد مشخصی برای ارزیابی این موضوع وجود ندارد.

وی گفت: همین خلأ علمی و فنی باعث شد پیشنهاد تدوین یک استاندارد جدید به سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO) ارائه شود؛ پیشنهادی که با رأی مثبت اعضای کمیته مواجه شد و به آغاز فرآیند تدوین استاندارد انجامید.

به گفته گل‌بابایی، فرآیند تدوین این استاندارد حدود چهار سال به طول انجامید و با حجم بالایی از نظرات و کامنت‌های فنی از سوی کشور‌های عضو همراه بود؛ به‌طوری که در برخی مراحل بیش از صد کامنت تخصصی از سوی یک یا دو کشور مطرح می‌شد که پاسخگویی به آنها نیازمند همکاری متخصصان مختلف و اقناع فنی اعضای کمیته بود.

وی با اشاره به چالش‌های این مسیر افزود: محدودیت در حضور فیزیکی در جلسات، برگزاری آنلاین نشست‌ها، مشکلات ارتباطی، اختلاف زمانی و نبود زیرساخت‌های آزمایشگاهی داخل کشور از جمله موانعی بود که کار را دشوارتر می‌کرد، اما در نهایت این استاندارد با رأی مثبت اعضا منتشر شد.

گل‌بابایی با تأکید بر کارکرد این استاندارد گفت: این استاندارد یک استاندارد آزمون است که هم به پژوهشگران برای انجام تحقیقات دقیق‌تر کمک می‌کند و هم به تولیدکنندگان ماسک امکان می‌دهد کیفیت محصولات خود را ارتقا دهند. این موضوع برای مصرف‌کننده نیز اهمیت دارد، چرا که احساس امنیت ناشی از استفاده از ماسک باید واقعی باشد، نه کاذب.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد که با حمایت نهاد‌های مرتبط، امکان ایجاد یک مرکز ملی کنترل کیفیت فیلتر‌های هوا فراهم شود؛ مرکزی که بتواند هم به توسعه پژوهش، هم ارتقای تولید، هم ارائه خدمات تخصصی و هم آموزش دانشگاهی کمک کند و نقش مؤثری در حفظ سلامت عمومی ایفا کند.