قهوه چگونه ممکن است بر سلامت و طول عمر اثر بگذارد؟
بر پایه آنچه در دانشنامه بریتانیکا آمده است، خاستگاه قهوه به نواحی مرتفع اتیوپی، بهویژه منطقه کِفا (Kefa یا Kaffa)، نسبت داده میشود؛ هرچند پیشینه دقیق منشا و اهلیسازی آن بهروشنی معلوم نیست. در روایتهای مربوط به کشف قهوه نیز، نام کالدی، چوپان بز، مطرح میشود. گفته میشود او حدود سال ۸۵۰ میلادی متوجه شد بزهایش پس از خوردن میوههای بوتهای همیشهسبز، رفتاری پرجنبوجوش از خود نشان میدهند. خود او نیز این میوهها را آزمود و پس از احساس نشاط و سرزندگی، این کشف را برای دیگران بازگو کرد.
بریتانیکا توضیح میدهد که گیاه قهوه در زمانی نامشخص که شاید حتی تا قرن پانزدهم میلادی به طول انجامیده باشد، از راه دریای سرخ به یمن رسید و در آنجا کشت شد. همچنین بر اساس سنت تاریخی، صوفیان از نخستین کسانی بودند که قهوه را به صورت نوشیدنی دم میکردند و از اثر محرک آن برای بیدار ماندن در عبادتهای شبانه بهره میبردند.
همانگونه که دانشنامه بریتانیکا گزارش میکند، قهوهخانهها در قرن پانزدهم در مکه و در قرن شانزدهم در قسطنطنیه پدیدار شدند. این مکانها به محل گردهمایی محبوبی بدل شدند؛ جایی برای گفتوگو، بازی، شنیدن موسیقی، بحث درباره اخبار و سیاست و نوشیدن قهوه و استعمال دخانیات. به همین سبب، قهوهخانهها به «مدارس خرد» شهرت یافتند. هرچند گاه رهبران سیاسی و مذهبی از فضای گفتوگوی آزاد در این مکانها نگران میشدند و آنها را ممنوع میکردند، این ممنوعیتها دوام چندانی نداشت؛ زیرا قهوه دیگر جای خود را در زندگی اجتماعی مردم باز کرده بود.
بریتانیکا همچنین مینویسد که قهوه در ترکیه محبوبیت بسیاری یافت و با گسترش امپراتوری عثمانی، به سرزمینهای بیشتری راه پیدا کرد. سپس در سدههای شانزدهم و هفدهم میلادی، بهتدریج وارد اروپا شد و احتمالا نخستینبار از راه بازرگانان ونیزی به آنجا رسید. در اواخر قرن شانزدهم، پیوند قهوه با جهان اسلام و اثر محرک آن باعث شد از پاپ کلمنت هشتم خواسته شود نوشیدن آن را ممنوع کند؛ اما بنا بر همان روایت مشهور، او پس از چشیدن قهوه، آن را تأیید کرد. به این ترتیب، قهوه بهسرعت در اروپا گسترش یافت و تا پایان قرن هفدهم، نوشیدن آن در بریتانیا، مستعمرات بریتانیا در آمریکا و تقریبا سراسر اروپا رواج پیدا کرده بود.
محبوبیت این نوشیدنی، پای آن را به آزمایشگاههای دانشمندان سراسر دنیا گشود و پژوهشهای بسیاری درباره خواص آن صورت گرفته است. در همین راستا، دانشمندان به تازگی مسیری بالقوه را شناسایی کردهاند که از طریق آن، قهوه ممکن است سلامت و طول عمر را افزایش دهد؛ مسیری که در آن، کافئین تنها نقش محدودی ایفا میکند.
در عوض، به نظر میرسد قهوه اثرات ادعا شده ضدپیری خود را عمدتا از طریق ترکیبات گیاهی منشأ گرفته از گیاهان، میوهها و سبزیجات اعمال میکند. در همین راستا، باید توجه داشت که دانه قهوه، که پایه تمام نوشیدنیهای قهوه از جمله ماکیاتو است، خود از میوه گیاه قهوه بهدست میآید.
بر این اساس، مشاهده شده است که مصرفکنندگان قهوه به طور متوسط عمر طولانیتری دارند و میزان بروز بیماریهای مزمن و وابسته به سن، از جمله سرطان، بیماریهای قلبیعروقی و زوال عقل، در آنها کمتر است.
با این حال، بسیاری از مطالعات پیشین از نوع مشاهدهای بودهاند و نتوانستهاند توضیح زیستیِ روشنی برای این اثرات ظاهرا ضدپیری قهوه ارائه دهند.
همانطور که در ادامه گزارش «ساینسآلرت» (ScienceAlert) آمده است، اکنون، مطالعات اتصال مولکولی و آزمایشهای سلولی انجام شده در دانشگاه تگزاس A&M نشان میدهند که ترکیبات موجود در قهوه ممکن است از طریق اتصال به گیرندهای به نام NR۴A۱ موجب تقویت سلامت شوند.
NR۴A۱ پروتئینی است که فعالیت ژنها را در پاسخ به استرسهای زیستی و سایر محرکها تنظیم میکند.
«استیون سیف»، بیوشیمیدان، توضیح میدهد: «قهوه دارای خواص شناخته شدهای در ارتقای سلامت است. آنچه ما نشان دادهایم این است که برخی از این اثرات ممکن است به نحوه تعامل ترکیبات قهوه با این گیرنده مرتبط باشد؛ گیرندهای که در محافظت بدن در برابر آسیبهای ناشی از استرس نقش دارد».
NR۴A۱ به عنوان یک «حسگر مواد مغذی» در نظر گرفته میشود و تصور میشود که با پاسخ به دریافت غذایی، طیف گستردهای از فرایندها را در سراسر بدن تنظیم کند؛ از جمله فرایندهای مرتبط با التهاب، متابولیسم و ترمیم بافت.
علاوه بر این، پژوهشهای پیشین نشان دادهاند که بیان NR۴A۱ در انسانها و موشها با افزایش سن کاهش مییابد؛ کاهشی که ممکن است حساسیت به بیماریها را افزایش دهد.
سیف میگوید: «اگر تقریبا هر نوع بافتی آسیب ببیند، NR۴A۱ فعال میشود تا شدت آن آسیب را کاهش دهد. اما اگر این گیرنده حذف شود، میزان آسیب افزایش مییابد».
در این مطالعه اخیر، پژوهشگران انواع مختلفی از سلولها را در معرض قهوه و نیز ترکیبات منفرد استخراج شده از قهوه قرار دادند. این سلولها شامل یک رده سلولی سرطان انسانی و همچنین ماکروفاژها (نوعی گلبول سفید) استخراج شده از موش خانگی (Mus musculus) بودند.
نتایج نشان داد که برخی از ترکیبات قهوه به NR۴A۱ متصل میشوند و رشد سلولی را در رده سلولی سرطانی مهار میکنند. نتیجه معکوس نیز این یافته را تایید کرد: این ترکیبات در سلولهایی که NR۴A۱ در آنها حذف شده بود، هیچ اثری نداشتند.
برخی ترکیبات قهوه همچنین به نظر میرسد پاسخهای التهابیِ تنظیم شده توسط گلبولهای سفید را کاهش دهند.
به طرز شگفتانگیزی، با وجود آنکه کافئین معمولا بیشترین توجه را به خود جلب میکند، به نظر نمیرسد که در این مسیر زیستی خاص، عامل اصلی مسئول اثرات مشاهده شده سلامتبخش قهوه باشد.
سیف میگوید: «کافئین به این گیرنده متصل میشود؛ اما در مدلهای ما فعالیت زیستی قابل توجهی نشان نمیدهد. در مقابل، ترکیبات پلیهیدروکسی و پلیفنولی بسیار فعالتر هستند».
اگرچه این مطالعه اثر چندین ترکیب قهوه را بر NR۴A۱ (گیرندهای تنظیمکننده بیان ژن) گزارش کرده است (از جمله اسید کلروژنیک و اسید کافئیک) باید توجه داشت که قهوه حاوی بیش از ۱۰۰۰ ترکیب شیمیایی مختلف است و بنابراین نوشیدنی با ساختاری بسیار پیچیده به شمار میرود.
همچنین، اگرچه مطالعات سلولی برای شناسایی مسیرهای مولکولی مفید هستند؛ اما تنها اطلاعات محدودی درباره نحوه عملکرد این ترکیبات در بدن زنده ارائه میدهند.
سیف میافزاید: «هنوز پژوهشهای زیادی باقی مانده است. ما این ارتباط را شناسایی کردهایم؛ اما باید بهتر درک کنیم که این ارتباط تا چه اندازه اهمیت دارد».
علاوه بر این مسیر، نشان داده شده است که ترکیبات قهوه از راههای متعدد دیگری نیز بر سلامت اثر میگذارند؛ از جمله مهار مستقیم آنزیمها، تنظیم و تعدیل فرایندهای ایمنی و ایجاد تغییر در میکروبیوم روده که نقشی اساسی در سلامت دارد.
برای مثال، همانطور که «سایتکدیلی» (SciTechDaily) گزارش داده است، پژوهشی دیگر در دانشگاه کویین مری لندن نشان داده است که کافئین میتواند مسیر AMPK، یکی از تنظیمکنندههای اصلی انرژی در سلول، را فعال کند؛ مسیری که با متابولیسم، پاسخ به استرس و فرایند پیری در ارتباط است. این یافتهها نشان میدهد که قهوه ممکن است از چندین مسیر زیستی متفاوت بر سلامت اثر بگذارد.
مجموعه این مکانیسمها ممکن است به مصرف کنندگان قهوه مزایای سلامتی مشابه آنچه در جمعیتهای موسوم به «مناطق آبی» (Blue Zones؛ مناطقی با بالاترین طول عمر در جهان) و در افراد گیاهخوار مشاهده میشود، اعطا کند؛ با این تفاوت که قهوه تنها یکی از اجزای رژیم غذایی کلی است.
با این حال، همانطور که همیشه تاکید میشود، پاسخ افراد به این ترکیبات متفاوت است و پژوهشگران تصریح میکنند که یافتههای آنها تغییری در توصیههای فعلی مربوط به مصرف قهوه ایجاد نمیکند.
با وجود این، از آنجا که NR۴A۱ با طیف وسیعی از اختلالات و فرایندهای مرتبط با پیری ارتباط دارد، این نتایج یک جهتگیری پژوهشی جالب برای توسعه درمانهای آینده ارائه میدهد. بر همین اساس، پژوهشگران اکنون در حال بررسی این موضوع هستند که چگونه ترکیبات مصنوعیِ تعدیلکننده NR۴A۱ میتواند برای مقابله با سرطان و سایر بیماریهای شایع مورد استفاده قرار گیرد.
در نهایت، شایان ذکر است که قهوه، میوهها و سبزیجات حاوی مجموعهای گسترده از ترکیبات [زیستفعال] هستند که ممکن است (یا ممکن است نه) اثرات مفیدی داشته باشند و تنها از طریق یک رژیم غذایی متنوع و متعادل قابل دریافتاند.
انتهای پیام/