آموزش خبرنگاران بحران، به مقابله با انتشار اخبار جعلی کمک میکند
لیلا وصالی، عضو هیئت علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با آناتک با اشاره به نقش رسانههای اجتماعی در شکلدهی به افکار عمومی، از اهمیت اطلاعرسانی پویا و بهموقع در شرایط بحران گفت و تأکید کرد که تولید محتوای باکیفیت و متناسب با ذائقه مخاطبان و سازوکار شبکههای اجتماعی میتواند از گسترش شایعات و اخبار جعلی پیشگیری کند.
حضور هدفمند رسانههای رسمی در شبکههای اجتماعی
لیلا وصالی، عضو هیئت علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، با تأکید بر اهمیت اطلاعرسانی دقیق و بهموقع رسانههای ملی گفت: «امروز مخاطب گزینشگر است و انتخاب میکند که از کدام رسانهها استفاده کند. هر اندازه رسانههای ملی اخبار دقیقتر و درستتری در اختیار مخاطبان قرار دهند، میتوانند بر مخاطبان خود تأثیرگذار باشند و این مخاطبان نیز بهعنوان انسانرسانه در جامعه اطراف خود اثر بگذارند.»
وی در ادامه با اشاره به تنوع درگاههای دریافت خبر و اطلاعات تصریح کرد: «با این حال، باید به خاطر داشته باشیم که امروز درگاههای دریافت خبر و اطلاعات بسیار متنوعاند. هر اندازه فعالان رسانهای ما حضور پررنگتری در شبکههای اجتماعی داشته باشند، بهخصوص شبکههای اجتماعی بینالمللی که تنوع فکری بیشتری دارند و افراد متنوعتری در آنها حضور دارند، اثرگذاری این پیامها نیز بیشتر خواهد بود. البته نباید فراموش کنیم که الگوریتمهای شبکههای اجتماعی پس از مدتی پیامهای افراد را شخصیسازی میکنند و ممکن است باعث شوند افرادی که مدنظر ما هستند، اصلاً در معرض پیامهای ما قرار نگیرند.»
او در این باره بر ضرورت شناخت نحوه فعالیت در شبکههای اجتماعی از سوی رسانههای رسمی تأکید کرد و گفت: «در اینجا رسانههای رسمی باید با شناخت دقیق نحوه فعالیت در شبکههای اجتماعی، گروههای متعدد و شبکههای اختصاصی خود را ایجاد کنند و رباتهای مختلف خبررسانی به وجود بیاورند تا با انتشار اخبار درست در شبکههای اجتماعی، همزمان با مواجهه افراد با یک خبر جعلی، این امکان را داشته باشند که به اخبار صحیح نیز دسترسی پیدا کنند. دستکم با استفاده از هشتگگذاریهای مناسب باید این امکان برای افراد فراهم شود که با یک جستوجوی ساده در اینترنت یا شبکههای اجتماعی، به راستیآزمایی خبر دست پیدا کنند و به اطلاعات درست دسترسی داشته باشند. بنابراین، فعالیت گسترده در این فضا و بسنده نکردن به رسانههای رسمی اهمیت بسیار زیادی دارد.»
اطلاعرسانی پیشدستانه و جذب مخاطبان به رسانه ملی
وصالی در ادامه، اطلاعرسانی پیشدستانه را یکی دیگر از راهکارهای مقابله با اخبار جعلی دانست و تصریح کرد: «نکته دوم این است که اگر در ارائه اخبار و اطلاعات درست، پیشدستانه عمل کنیم، میتوانیم بخش قابلتوجهی از مخاطبانی را که صرفاً به دنبال دریافت خبر و اطلاع از جریانها و رویدادها هستند، به رسانه ملی جذب کنیم. این مسئله میتواند مخاطرات مواجهه آنها با اخبار جعلی را کاهش دهد یا دستکم باعث شود وقتی خبر درست را در کنار خبر جعلی میبینند، قدرت تشخیص بالاتری داشته باشند.»
ضرورت تربیت خبرنگاران حرفهای بحران در سازمانهای مختلف
وی در ادامه با اشاره به اهمیت عملکرد رسانههای رسمی در شرایط بحرانی اظهار کرد: «با این حال، در این زمینه نحوه عملکرد رسانههای رسمی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. ما نیازمند تربیت خبرنگاران حرفهای بحران در سازمانهای مختلف هستیم. خبرنگار بحران الزاماً نباید کارمند صداوسیما یا خبرنگار رسمی باشد. با توجه به اینکه پیشامدها، رخدادهای مهم و بحرانهای جدی ممکن است گروههای مختلف اجتماعی را درگیر کنند و مدیریت هر موضوع بحرانی نیز ممکن است به بخش تخصصی خاصی از جامعه مربوط باشد، تربیت خبرنگاران بحران باید از میان اعضای همان جوامع صورت بگیرد. برای مثال، میتوان از افراد متخصص در اورژانس، هلالاحمر، کوهنوردی، آتشنشانی و حوزههای مختلفی استفاده کرد که در زمان وقوع بحران، نیروهای فعال در آنها باید عملکردی سریع و صحیح داشته باشند.»
رسانههای رسمی باید با شناخت دقیق نحوه فعالیت در شبکههای اجتماعی، گروههای متعدد و شبکههای اختصاصی خود را ایجاد کنند و رباتهای مختلف خبررسانی به وجود بیاورند تا با انتشار اخبار درست در شبکههای اجتماعی، همزمان با مواجهه افراد با یک خبر جعلی، این امکان را داشته باشند که به اخبار صحیح نیز دسترسی پیدا کنند. دستکم با استفاده از هشتگگذاریهای مناسب باید این امکان برای افراد فراهم شود که با یک جستوجوی ساده در اینترنت یا شبکههای اجتماعی، به راستیآزمایی خبر دست پیدا کنند و به اطلاعات درست دسترسی داشته باشند. بنابراین، فعالیت گسترده در این فضا و بسنده نکردن به رسانههای رسمی اهمیت بسیار زیادی دارد
این عضو هیئت علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، آشنا کردن نیروهای تخصصی با سواد رسانهای و آموزش خبرنگاری بحران به آنها را در بهبود روند اطلاعرسانی مؤثر دانست و گفت: «آشنا کردن این افراد با سواد رسانهای و در مرحله بعد، تربیت گروهی از خبرنگاران حرفهای بحران از میان آنها میتواند به دقیقتر و سریعتر شدن روند اطلاعرسانی کمک کند. به این ترتیب، میتوانیم روایت اول را شکل دهیم.»
سقوط بالگرد رئیسجمهور شهید؛ نمونهای از اهمیت روایت اول در بحران
وصالی در ادامه برای تبیین اهمیت این موضوع به حادثه سقوط بالگرد رئیسجمهور شهید اشاره کرد و گفت: «میخواهم مثالی از رخدادهای سالهای اخیر بزنم. زمانی که بالگرد رئیسجمهور شهید ما سقوط کرد، تقریباً یک روز و نیم از سرنوشت ایشان اطلاعی نداشتیم. اگرچه نشان داده شد که پخش زنده مستقیم از تلویزیون در حال انجام است، واقعیت این بود که دوربینها صرفاً یک میدان را پوشش میدادند. یک دوربین خاص وجود داشت که فقط رفتوآمد خودروها در یک میدان را نشان میداد. این تصاویر به هیچ عنوان پاسخگوی حس دلهره و کنجکاوی مخاطب و نیاز او به آگاهی از شرایط بحرانی نبود.»
وی با اشاره به نقش نیروهای امدادی و کوهنوردان در پوشش چنین حوادثی تصریح کرد: «در آن شرایط، افرادی که میتوانستند بهعنوان نخستین نیروها به محل حادثه دسترسی پیدا کنند و از واقعیت رویداد مطلع شوند، کوهنوردان و نیروهای هلالاحمر بودند؛ افرادی که باید توانایی کوهنوردی و مدیریت حادثه را میداشتند و برای انجام این کار آموزش دیده بودند. این افراد نخستین کسانی بودند که به لاشه بالگرد رسیدند.»
او در این باره افزود: «اگر از ابتدا تعدادی از این افراد را که در هر شهر و استان تربیت شدهاند و حضور دارند، برای خبرنگاری بحران آموزش میدادیم و کلاههای ایمنی آنها را به دوربین مجهز میکردیم و دوربینهای کامل و مناسبی برای پوشش خبری در اختیارشان قرار میدادیم، شرایط متفاوت میشد. در آن صورت، وقتی این افراد همراه با کلاه ایمنی خود حرکت میکردند و از کوهها و تپهها بالا میرفتند، بیننده نیز همراه با آنها حرکت میکرد.»
وصالی با تأکید بر اینکه پویایی تصاویر میتواند به همراهی بیشتر مخاطب با رسانه منجر شود، اظهار کرد: «یعنی دوربین تلویزیون در بخشی که به پخش زنده اختصاص پیدا کرده بود، پویایی و تحرک داشت. حتی اگر ما نیز مانند آن فرد هنوز به پاسخ نرسیده بودیم، دستکم نشان داده میشد که او هم هنوز به نتیجهای نرسیده است. به این ترتیب، مخاطب همزمان با خبرنگار و فردی که در جستوجوی حادثهدیدگان است، تلاش، پویایی و حرکت را تجربه میکرد. این شیوه میتوانست مخاطب را راضی نگه دارد و او را با رسانه همراه کند.»
رعایت ملاحظات حرفهای در پوشش زنده حوادث
وی در ادامه به ضرورت آموزش ملاحظات حرفهای به خبرنگاران بحران اشاره کرد و گفت: «همچنین میتوان به این افراد آموزش داد که وقتی به نخستین نشانههای لاشه بالگرد رسیدند، دوربین را قطع کنند؛ زیرا نمیدانند با چه صحنهای مواجه خواهند شد و ممکن است آن تصاویر برای پخش زنده مناسب نباشد. بیننده نیز کاملاً درک میکند که فرد به زمان کوتاهی نیاز دارد تا بتواند خبر مناسبی آماده کند و آن را به او نشان دهد. در عین حال، این امکان وجود دارد که فرد دوباره از صحنههایی که قابلیت پخش زنده دارند، ارتباط تصویری را برقرار کند و تصاویر و پیامهای خود را برای مخاطبان بفرستد.»
فقدان روایت اول، مخاطب را به سمت منابع نامعتبر سوق میدهد
این استاد دانشگاه، اطلاعرسانی مستقیم و شفاف را عاملی مؤثر در جلب اعتماد مخاطبان دانست و تصریح کرد: «این نوع اطلاعرسانی باعث میشود مخاطب اعتماد کند که بهطور مستقیم در جریان امور قرار گرفته است، اما زمانی که نتوانیم روایت اول را شکل دهیم و خبر درستی به مخاطب ارائه کنیم، او به دنبال منابع دیگری خواهد رفت. بخشی از این منابع، رسانههای دشمن هستند که روایت خود از ماجرا را به مخاطب منتقل میکنند تا بتوانند از آن بهرهبرداری سیاسی خود را داشته باشند. بخش قابلتوجه دیگری از مصرف رسانهای نیز به شبکههای اجتماعی معطوف میشود؛ فضایی که در آن گمانهزنیها، شایعات و اخبار جعلی ممکن است از سوی منابعی کاملاً نامطمئن و ناشناخته به مخاطب منتقل شوند.»
وی در ادامه با اشاره به نقش جریانهای رسانهای دشمن در شرایط بحران گفت: «در این شرایط، قطعاً دشمن نیز دست به کار خواهد شد. گروههای تولید محتوای دشمن بیکار نخواهند نشست و اینجاست که ما مخاطبان رسانههای رسمی خود را در واقع به دام دشمنان کشور میاندازیم.»
وصالی در پایان، تولید محتوای باکیفیت و متناسب با نیاز مخاطبان را از راهکارهای پیشگیرانه در مقابله با اخبار جعلی برشمرد و خاطرنشان کرد: «بنابراین، نوع عملکرد ما در بحرانها اهمیت بسیار زیادی دارد. همچنین تولید محتواهای جذاب، متعدد و متکثر، یعنی محتوای باکیفیت در تعداد زیاد و متناسب با شبکههای اجتماعی و ذائقه مخاطب، میتواند بهعنوان اقدامی پیشگیرانه کمک کند تا در زمینه اخبار جعلی کمتر دچار بحران شویم.»
انتهای پیام/