دانشگاه آزاد با مزارع تحقیقاتی خود به کمک توسعه کشت دیم میآید
کشاورزی دیم بهعنوان یکی از شیوههای مهم تولید محصولات زراعی، وابستگی مستقیمی به میزان و الگوی پراکنش بارندگی دارد. در این شیوه کشت، برخلاف کشاورزی آبی، مدیریت زمان کاشت، انتخاب گونه و رقم مناسب و شناخت مراحل حساس رشد گیاه اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه کمبود رطوبت در برخی دورههای رشد میتواند به کاهش عملکرد و حتی از دست رفتن بخشی از محصول منجر شود.
گندم بهعنوان یکی از مهمترین محصولات کشتشده در دیمزارهای کشور، در مراحل مختلف رشد به رطوبت نیاز دارد؛ اما دوره رشد زایشی و بهویژه مرحله غلافدهی از اهمیت قابلتوجهی برخوردار است. از سوی دیگر، انتخاب میان ارقام بومی و اصلاحشده نیز باید با توجه به شرایط بارندگی منطقه انجام شود؛ بهگونهای که در مناطق کمبارش، ارقام سازگار با خشکی و در مناطقی با بارندگی پایدارتر، ارقام دارای ظرفیت عملکرد بالاتر مورد توجه قرار گیرند.
در همین زمینه، آناتک در گفتوگو با دکتر «سیدعلیرضا ولدآبادی»، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرقدس در رشته مهندسی کشاورزی با گرایش زراعت، به بررسی مراحل حساس رشد محصولات دیم، نحوه هماهنگی تقویم کشت با الگوی بارندگی، ویژگیهای ارقام مناسب برای این شیوه کشت و ظرفیتهای دانشگاه آزاد اسلامی برای توسعه پژوهشهای کاربردی در این حوزه پرداخته است.
کدام مراحل رشد محصولات دیم بیشترین حساسیت را به کمبود بارندگی دارند و تأمین رطوبت در این مراحل چه اهمیتی دارد؟
گیاهانی که در زمینه دیمکاری از آنها استفاده میکنیم، در کدام مرحله از رشد حساسیت بیشتری به کمبود بارندگی دارند و در واقع، کدام مرحله از رشد است که گیاه بیشتر تحت تأثیر تنش خشکی قرار میگیرد؟
اگر بخواهیم یک مثال کاربردی بزنیم، از آنجا که بیشتر گیاهانی که در دیمزارهای ما کشت میشوند از نوع گندم هستند، میتوانیم گندم را مثال بزنیم. در این گیاه، مرحله «غلافدهی» (Booting Stage) که در واقع پایان دوره رشد رویشی و تا حدودی آغاز رشد زایشی است، اهمیت زیادی دارد. مرحله غلافدهی زمانی است که خوشه تشکیل شده، اما هنوز از غلاف برگ خارج نشده و در داخل بوته گندم قرار دارد؛ با این حال، وجود آن قابل تشخیص است.
اگر قرار باشد بارندگی اتفاق بیفتد و بیشترین تأثیر را بر عملکرد گندم داشته باشد، این مرحله، یعنی مرحله غلافدهی، زمان بسیار مهمی است. برای مثال، اگر در این مرحله که از نظر زمانی تقریباً مصادف با اواسط تا اواخر فروردینماه است، بارندگی مناسبی داشته باشیم، این بارش تأثیر قابلتوجهی بر محصول گندم دیم خواهد داشت.
بهطور کلی، گیاهان در مرحله رشد زایشی حساسیت بیشتری به تنش خشکی و کمبود بارش نشان میدهند. بنابراین، اگر بخواهیم عملکرد محصول را افزایش دهیم، باید نوع گیاهی را انتخاب کنیم که با شرایط بارندگی منطقه متناسب باشد. در این صورت، امکان برداشت محصول بیشتر نیز فراهم میشود.
چگونه میتوان تقویم کشت محصولات دیم را با الگوی بارندگی در مناطق مختلف کشور هماهنگ کرد؟
کشاورزان ما اصولاً بر اساس تجربه، این هماهنگی را ایجاد کردهاند. به هر حال، زمان بارش و تقویم بارندگی در هر منطقه تقریباً مشخص است. البته ممکن است نوساناتی در حد چند روز وجود داشته باشد، اما معمولاً کشاورزان میدانند چه زمانی باید کشت خود را انجام دهند تا گیاهشان حداکثر استفاده را از بارندگی داشته باشد.
این زمان در نقاط مختلف کشور متفاوت است، اما کشاورزان هر منطقه بر اساس تجربه دریافتهاند که چه زمانی کشت را انجام دهند و تا حد امکان، تاریخ کشت گیاه خود را با الگوی بارندگی منطقه هماهنگ میکنند.
آیا افزایش بارندگی میتواند امکان کشت ارقام پربازدهتر یا توسعه تنوع محصولات دیم را فراهم کند؟
ارقام گندمی که معمولاً در کشت دیم استفاده میکنیم، عمدتاً در دو گروه قرار میگیرند. من گندم را مثال میزنم، چون بیشترین سطح زیر کشت دیم در کشور به این گیاه اختصاص دارد.
گروه اول، ارقام بومی هستند که کشاورزان سالیان سال از آنها استفاده کردهاند. در کنار این ارقام، چند رقم اصلاحشده نیز برای کشت دیم گندم داریم.
طبیعتاً ارقام اصلاحشده گندم دیم، پتانسیل عملکرد بالاتری دارند؛ البته به شرطی که میزان بارندگی از یک حد آستانه یا حداقل مشخص بیشتر باشد. اما اگر قرار باشد میزان بارندگی بسیار کم باشد، شاید فقط ارقام بومی بتوانند در آن شرایط دوام بیاورند و حداقل محصولی را به کشاورز بدهند.
به هر حال، اگر افزایش بارندگی به هر دلیلی در یک منطقه اتفاق بیفتد و این افزایش در سالهای متوالی پایدار باشد، بهتر است از ارقام اصلاحشده استفاده کنیم. البته باز هم تأکید میکنم که پایداری بارش در سالهای متوالی نقش تعیینکنندهای دارد.
برای مثال، در نظر بگیرید که با پدیده خشکسالی در سالهای متوالی مواجه هستیم، اما در یک سال، به هر دلیلی، مثلاً تحت تأثیر پدیده «النینو» (El Niño) یا عوامل دیگر، میزان بارندگی در کشور از حد نرمال و میانگین معمول خود بیشتر میشود. ما نباید این افزایش بارندگی در یک سال را ملاک انتخاب رقم قرار دهیم.
همانطور که عرض کردم، اگر افزایش بارندگی در سالهای متوالی پایدار باشد، ترجیح این است که از ارقام اصلاحشده استفاده کنیم؛ زیرا این ارقام از پتانسیل عملکرد بالاتری برخوردارند. در مقابل، اگر میزان بارندگی کم باشد، استفاده از ارقام بومی در اولویت است؛ چراکه این ارقام سازگاری بیشتری با شرایط کمبارش منطقه از خود نشان میدهند.
انتخاب چه ارقام و گونههایی میتواند به بهرهبرداری بهتر از شرایط بارندگی و افزایش تولید در دیمزارها کمک کند؟
میانگین بارندگی در کشور ما حدود ۳۰۰ میلیمتر است. تقریباً ۸۰ درصد کشور، بهجز حاشیه دریای خزر و استانهای شمالی، از نظر میزان بارندگی در همین محدوده قرار میگیرد. این میزان بارندگی محدودیتهایی را از نظر نوع گونههای زراعی قابل کشت در شرایط دیم ایجاد میکند. همانطور که عرض کردم، بیشتر محصولی که در این شرایط کشت میشود گندم است. البته بهصورت محدود، عدس و نخود هم در برخی از استانهای غربی کشور به شکل دیم کشت میشوند.
به هر حال، ارقامی که برای شرایط دیم انتخاب و استفاده میکنیم، همگی یکسری ویژگیهای کلی دارند. اول اینکه سرعت رشد اولیه آنها نسبتاً بالاست. همچنین عمق نفوذ ریشه بیشتری نسبت به ارقام مشابه آبی دارند و دوره رشدشان هم تا حدودی کوتاهتر است. این ویژگیها کمک میکند گیاه بتواند استفاده بهتری از شرایط محیطی داشته باشد و در نهایت، حداقل عملکرد قابل قبولی به دست بیاورد.
دانشگاه آزاد اسلامی چگونه میتواند از ظرفیت مزارع تحقیقاتی و متخصصان زراعت برای اجرای آزمایشی و توسعه این طرح در مناطق دیمخیز استفاده کند؟
دانشگاه آزاد اسلامی با توجه به گستردگی و برخورداری از واحدهای دانشگاهی در سراسر کشور، ظرفیت بالایی برای انجام پژوهش در زمینه دیمکاری و شناسایی گیاهانی دارد که قابلیت کشت در شرایط دیم را دارند.
خوشبختانه، زیرساختهای دانشگاه آزاد اسلامی نیز در این زمینه بسیار مناسب است. امکانات پژوهشی، از جمله مزارع آزمایشی، آزمایشگاهها و سایر تجهیزات موردنیاز، در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی بهخوبی فراهم شده است. این ظرفیت وجود دارد که دانشگاه آزاد اسلامی در قالب پایاننامههای کارشناسی ارشد، رسالههای دکتری و همچنین طرحهای تحقیقاتی، بیش از پیش به این موضوعات بپردازد تا انشاءالله نتایج این پژوهشها برای بخش کشاورزی مثمرثمر باشد.
انتهای پیام/